Кіріспе
Американдық жазушы және заңгер (1889–1970)
Эрл Стэнли Гарднер (17 шілде 1889 – 11 наурыз 1970) – американдық автор және заңгер, ең белгілісі – Перри Мейсон заңгерлік детективтер сериясы. Бірақ ол көптеген басқа романдар мен қысқа әңгімелер жазған, сондай-ақ, негізінен Баха Калифорния және Мексиканың басқа аймақтарына жасаған саяхаттарының сипаттамаларынан тұратын ғылыми емес кітаптар сериясын жазды. Өлген кезде 20 ғасырдың ең көп сатылған американдық авторы болған Гарднер көптеген псевдонимдермен шығармалар жариялаған, олардың ішінде: А. А. Фэйр, Карл Франклин Рут, Карлтон Кендрейк, Чарльз М. Грин, Чарльз Дж. Кенни, Эдвард Лиминг, Грант Холидей, Кайл Корнинг, Лес Тиллрей, Роберт Парр, Стивен Колдуэлл және бір рет Перри Мейсон кейіпкері Делла Стрит ("Күдікті махаббаттар ісі") атынан. Үш әңгіме Аноним автор ретінде жарияланды ("Әділ сот", "Музыка мен көз жасының араласуы" және "Өзіңнен қашып құтыла алмайсың" немесе "Джаз бейілі").
Өмір және жұмыс
Гарднер Массачусетс штатының Малден қаласында Грейс Адельма (Уо) және Чарльз Уолтер Гарднердің ұлы болып дүниеге келді. Гарднер 1909 жылы Калифорниядағы Пало-Альто орта мектебін бітіріп, Индиана штатындағы Вальпараисо университетінің құқық мектебіне түсті. Бір айдай оқыған соң боксқа деген қызығушылығы оның оқуына кедеріл келтіргендіктен оқудан шеттетілді. Ол Калифорнияға оралып, заң білімін өздігінен үйренді және 1911 жылы Калифорния штатының адвокаттық экзаменін тапсырды. Ол қате айыпталушыларды қорғауға арналған алғашқы ұйымдардың бірі болды, соның ішінде "Күнәсіздік жобасы", Солтүстік-Батыс Притцкер құқық мектебіндегі "Қате сотталғандар орталығы" және "Сентурион" сияқты ұйымдар бар. 1912 жылы Гарднер Натали Франсис Талбертке үйленді. Олардың Грейс есімді қызы болды. Ол 1933 жылы өзінің алғашқы "Перри Мейсон" романы жарық көргенге дейін сол жерде қалды. Гарднер сот процесін және сот стратегиясын әзірлеуді ұнатса да, заңмен айналысу оған көңілсіздік тудырды. Бос уақытында ол арзан басылымдарға әңгімелер жаза бастады. Оның алғашқы әңгімесі "Үйдегі полиция" 1921 жылдың маусымында "Бризи" журналында жарияланды. Ол көптеген сериал кейіпкерлерін жасады, соның ішінде тапқыр Лестер Лит, А. Дж. Раффлз салты бойынша "әдепті ұры" пародисі; және Кен Корнинг, құлықты адвокат, қылмыс іздеушісі және оның ең табысты туындысы Перри Мейсонның прототипі.
Перри Мейсон
Перри Мейсон кейіпкері 77 кісі өлтіру ісіне қатысып, тек үш істе ғана жеңілген Эрл Роджерс атты сот тақырыптарымен айналысатын адвокаттың өмірінен шабыт алды. Ол сот процесінде визуалдық материалдарды, мысалы, суреттерді, кестелерді және схемаларды кеңінен қолдануымен танымал болды, бұл оның замандастары үшін әдеттегі жайт емес еді. Роджерс 1912 жылы қазылар алқасына пара беруге тырысқан деген айыппен сотталған әріптесі, танымал адвокат Кларенс Дарроуды қорғауымен және клиентімен туындаған келіспеушіліктерімен аты шықты. Перри Мейсон романдары кейіпкерлердің жеке өміріне терең бойдамайтын болғанымен, олар сюжеттік желісінің толықтығымен ерекшеленді, бұл оқиғалар шын оқиғаларға және автордың жеке тәжірибесіне негізделген. Гарднер журналдар үшін жазған кезеңінде жылына 1,2 миллион сөз жазуды міндет еткен. 1933 жылы жарық көрген «Жұмсақ тырнақтар ісі» романының көп бөлігі Гарднердің бұрынғы кеңсесіне жақын орналасқан, тарихи Пирпонт қонақ үйінде өтеді. Гарднер «The Case of the Final Fade Out» (1966) сериалының соңғы эпизодында судья рөлінде пайда болды, бірақ оның есімі титрлерде көрсетілмеді.
Гарднердің басқа да шығармалары
1937 жылы "Д.А. Қылмыс деп атады" романымен бастап, Гарднер Мейсон кітаптарының форматына кері форматтағы қосымша серия жазды. Басты кейіпкер – қажырлы округ прокуроры Даг Селби, ол сотта алаяқтық адвокат Альфонс Бейкер Каррға қарсы күресті. Прокурор Селби – батыл және тапқыр қылмысты шешуші ретінде бейнеленеді; оның қарсыласы Карр – клиенттерінің барлығы "тозақтан келгендей кінәлі" болатын тәжірибелі заңгер. 1939 жылы А.А. Фэйр псевдонімімен Гарднер Куль және Лам жеке детективтік бюросы туралы романдар сериясын бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гарднер "glossies" (журналдар) – Collier's, Sports Afield және Look сияқты журналдар үшін бірнеше қысқа әңгімелер жариялады, бірақ соғыстан кейінгі көптеген журналдық жариялымдары саяхат, Батыс тарихы және криминалистика туралы ғылыми емес мақалалар болды. Гарднердің оқырмандары кең және халықаралық болды, соның ішінде ағылшын жазушысы Эвелин Во 1949 жылы Гарднерді қазіргі заманғы ең жақсы американдық жазушы деп атады. Ол сонымен қатар Кристофер Лондон (1950, Гленн Фордтың қатысуымен) және "Өмір сенің қолыңда" (1949–1952) сияқты әртүрлі радио бағдарламалары үшін кейіпкерлер жасады.
Жеке мүдделер мен себептер
Гарднер өмір бойы Баха-Калифорнияға деген қызығушылығын сақтап, түкпір-түкпірін қайықпен, жүк көлігімен, ұшақпен және тікұшақпен зерттеулерін баяндайтын деректі саяхат есептерінің бірнеше сериясын жазды. Гарднер сот-медицина, құқық және тергеу салаларындағы көптеген достарымен бірлесіп, "Соңғы сот" жобасына мыңдаған сағат еңбек жұмсады. Жобаның мақсаты – нашар қорғау, заңгерлердің теріс әрекеттері, сот-сараптамалық дәлелдердің дұрыс түсіндірілмеуі, полиция немесе прокурорлардың салғысыздығы немесе қасақана жасаған іс-әрекеттері салдарынан кінәлі деп танылған қылмыстық істерді қайта қарастырып, әділетсіздікті түзету болды. 1952 жылы жарық көрген кітабы Гарднерге "Ең үздік деректі қылмыс" номинациясы бойынша жалғыз Эдгар сыйлығын әкелді, ал кейіннен осы кітабы "Соңғы сот" атты телесериалға негіз болды.
Жеке өмір
1912 жылы Гарднер Натали Франсис Талбертке үйленді (16 шілде 1885 – 26 ақпан 1968). Олардың жалғыз баласы Натали Грейс Гарднер (туған Уолтер; 19 мамыр 1902 – 5 желтоқсан 2002), Ида Мэри Элизабет Уолтердің қызы (туған Итрих; 24 желтоқсан 1880 – 3 наурыз 1961). Гарднер қызы арқылы екі немереге ие болды: Валери Джоан Насо (туған тегі Маккиттрик; 19 тамыз 1941 – 12 қараша 2007) және Алан Г. Маккиттрик. Гарднердің әйелі 2002 жылы Сан-Диегода 100 жасында қайтыс болды. Ол «Куәгерлер» дінінің мүшесі болған. Одан кейін оның ағасы Норман Уолтер қалды.
Өлім және мұра
Гарднер 1970 жылғы 11 наурызда Темекуладағы ранчосында рактан қайтыс болды. Ол қайтыс болған кезде 20 ғасырдағы ең көп сатылған американдық жазушы еді. Ранчо, сол кезде Ранчо дель Паисано деп аталған, оның өлімінен кейін сатылды, содан кейін 2001 жылы Печанга үндістеріне сатылып, Ұлы Дуб ранчосы деп аталды және ақырында Печанга резервациясына қосылды. Остин қаласындағы Техас университетінің Гарри Рэнсом орталығы Гарднердің қолжазбаларын, өнер коллекциясын және жеке заттарын сақтайды. 1972 жылдан 2010 жылға дейін Рэнсом орталығы Гарднердің кабинетінің толық көлемдегі көшірмесін ұсынды, онда түпнұсқа жиһаздар, жеке естеліктер мен артефакттар қойылған. Бұл кеңістік пен оған қоса көрсетілген көрме бөлшектелді, бірақ кабинеттің панорамалық көрінісі онлайн режимінде қолжетімді. 2003 жылы Темекула аңғарының біріктірілген мектеп округіндегі жаңа мектепке Эрл Стэнли Гарднер аты берілді. 2016 жылдың желтоқсан айында Hard Case Crime 75 жыл бойы жоғалып кеткен Берта Кул – Дональд Ламның «Жақсылық жоғалды» (The Knife Slipped) сырына қатысты құжаттарды жариялады. 1939 жылы Кул мен Лам сериясының екінші кітабы ретінде жазылған бұл кітап сол кезде Гарднердің баспасынан қабылданбаған. 2016 жылы алғаш рет саудалық кітап және электрондық кітап түрінде жарық көрген бұл туынды құрметпен қарсы алынды. 2017 жылы Hard Case Crime «Жақсылық жоғалды» басылымын «Ыстыққа қосу» (Turn On the Heat) кітабының қайта басылымымен, Гарднер «Жақсылық жоғалды» орнына жазған кітабымен және 2018 жылдың қазан айында «Тоғыз саны» (The Count of Nine) кітабының жаңа басылымын жариялады.
Мәдени сілтемелер
Гарднердің True журналына жазған белгісіз мақаласы Уильям С. Берроуздың 1959 жылғы "Жылаңаш түскі ас" романында еске алынады. Гарднердің есімі кроссвордтарды жақсы білетіндердің арасында кең танымал, себебі оның аты ағылшын алфавитіндегі ең көп қолданылатын әріптен басталып, сомен аяқталатын ерекше әріптер тізбегін қамтиды, сондай-ақ осы есіммен танымал адамдардың саны аз. 2012 жылғы қаңтар айының мәліметтері бойынша, 1993 жылдан бері New York Times газетінің кроссвордтарында басқа есімдерге қарағанда оның есімі жиірек (5.31 қатынас) кездеседі. 2001 жылы Huell Howser Productions, Лос-Анджелестегі KCET компаниясымен бірлесіп, Гарднердің Калифорниядағы Темекула Ранчо дель Паизаносы туралы "Калифорнияның алтыны" бағдарламасын түсірді. 30 минуттық бағдарлама VHS форматта сақталған.