Кіріспе
Зыянды мінез-құлық немесе әдет
Зыян – дегеніміз, белгілі бір қоғамда моральдық тұрғыдан бұрыс саналатын іс-әрекет, мінез-құлық немесе әдет. Көбінесе, зыян сөзі кемшілік, жағымсыз мінез-қасиет, ақау, нашарлық немесе жаман немесе денсаулыққа зиянды әдеттерді білдіру үшін де қолданылады. Зыянды мінез-құлықтар көбінесе адамның моральдық емес, мінез-темпераментіндегі кемшіліктермен байланысты болады. Зыянға синонимдер: кінә, күнә, тәлкек, әділетсіздік, зұлымдық және жемқорлық. Зыянның антонімі – ізгілік.
Этимология
Қазіргі ағылшын тіліндегі түпкі мағынасын ең жақсы бейнелейтін сөз – "жамандыққа толы" мағынасында қолданылатын "vicious" сөзі. Осы ретте, "vice" сөзі латынша "vitium" сөзінен туындаған, ол "кемшілік немесе ақау" дегенді білдіреді.
Құқық қорғау органдары
Елге немесе құзыреттілікке байланысты, қастық қылмыстар қылмыстық кодекстерде жеке категория ретінде қарастырылуы мүмкін немесе қарастырылмауы мүмкін. Тіпті заң кодексінде қастық нақты көрсетілмеген құзыреттіліктерде де, қастық термині құқық қорғау және сот жүйелерінде, заңға қайшы болғанына немесе нақты зиян келтіргеніне қарамастан, әдетте моральдық тұрғыдан жаман деп есептелетін қызметтерге қатысты қылмыстарды білдіретін жалпы атау ретінде қолданылады. Ұлыбританияда заң және құқық қорғау салаларында қастық термині проституция және порнографияға қатысты қылмыстық құқық бұзушылықтарды атау үшін жиі қолданылады. АҚШ-та бұл термин сондай-ақ есірткі, алкоголь және құмар ойындарына байланысты қылмыстарға қатысты қолданылады.
Әдептілік бөлімі
Жасырын әрекеттерге қарсы күрес бөлімі, сондай-ақ жасырын әрекеттер бөлімі немесе әдеп-ахлақ бөлімі деп те аталады, әдетте, бірақ әрқашан емес, полиция бөлімшесі болып табылады, оның негізгі міндеті – моральдық құқық бұзушылықтарды шектеу немесе жою. Қоғамда моральдық құқық бұзушылық деп есептелетін немесе қабылданатын нәрселер, елдерде, мемлекеттерде немесе аймақтардағы жергілікті заңдар мен дәстүрлерге байланысты айтарлықтай өзгеруі мүмкін, бірақ көбінесе құмар ойындар, есірткі заттар, порнография және алкогольдік сусындардың заңсыз сатуы сияқты қызметтер кіреді. Жасырын әрекеттерге қарсы күрес бөлімдері алаяқтық және кісі өлтіру сияқты ауыр қылмыстарға назар аудармайды.
Дін
Діни полиция, мысалы, ислам діни полиция бөлімшелері немесе белгілі бір мұсылман елдеріндегі шариғат полициясы, киім-кешек ережелері, намаз уақытында дүкендердің жабылуын сақтау, заңсыз сусындар мен тағамдарды ішу-жеу, әр жыныстың аралас қарым-қатынасы және гомосексуалдық мінез-құлық сияқты мәселелерді де бақылайтын моральдық топтар болып табылады.
Буддизм
Буддизмнің сарвастивадин дәстүрінде 108 арамдық немесе жамандық бар, оларға тыйым салынған. Бұл арамдықтар 10 байланысқа және 98 бейімділікке бөлінеді. 10 байланыс мыналар: Екінші жағынан, адамның күнәлары кешірілгенімен, оның ішкі әдеті (жамандық) қалуы мүмкін. Жамандық бастапқыда күнәға қайта-қайта бойын үйіргеннен пайда болған болса, оны да тек азғыруларға қарсы тұрып, ізгі амалдар жасау арқылы ғана жоюға болады; жамандық неғұрлым қатып қалған болса, оны жоюға соғұрлым көп уақыт пен күш жұмсау қажет. Әйгілі Тома Аквинскийдің айтуынша, жақсы жағдайға келгеннен және ізгіліктерді ұстанудан кейін, жамандық әдет ретінде емес, тек бейімділік ретінде сақталады, және ол жойылу үстінде болады. Орта ғасырлардағы әсем жазылған қолжазбалар дұрыс көзқарастарды қалыптастыру үшін түрлі-түсті схемалармен таралды, олар табиғат үлгісіндегі діни нақылдармен байланысты: ізгіліктердің ағашы гүлдейтін гүлдер, ал жамандықтар – құнарсыз жемістер беретін ағаштар ретінде бейнеленді. Ренессанс дәуірінің жазушысы Пьетро Бембо классикалық гуманизмнің христиандық кемелдігін қайта бекітіп, насихаттады. Оның барлық схемалары сүйіспеншіліктен (немесе оның жоқтығынан) туындаған және 16 ғасырдың басында Альдус Мануцийдің жаңадан ойлап тапқан баспа технологиясымен Дантенің «Құдайлық комедиясы» басылымдарына қосымша ретінде енгізілді.
Эпикурейлік
Эпикурейлік этика қатаң түрде дін емес, бірақ эллиндік философия болып табылады. Ол ізгіліктердің көмегімен ләззатқа толы өмірге қол жеткізу мақсатында кемшіліктерге емдеу тәсілін ұсынады. Эпикурейшілдікте қолданылатын көптеген әдістер жалған сенімдерге күдік тудыру және табиғатқа сәйкес келетін сенімдерге ие болуға бағытталған. Осы тұрғыда эпикурейшілдік әдептілік пен зұлымдықтың толыққанды табиғаттанулық, діни емес теориясын ұсынады, ол ләззатты ұтымды іздеуге негізделген.