Кіріспе

Польша азаматтығының тарихы мен ережелері Польшаның азаматтықты заңдары негізінен jus sanguinis қағидатына негізделген. Польшада туған балалардың ата-аналарының бірі поляк болса, олар туған жеріне қарамастан поляк азаматтығына ие болады. Польша азаматтығына ие болған адам басқа да нәрселерден басқа, Польша паспортын алуға құқылы. Польшаның азаматтығы мен азаматтығы туралы заң 2009 жылғы Польша азаматтығы туралы заңда көрсетілген, ол 2012 жылғы 14 ақпанда жарияланды және 2012 жылғы 15 тамызда толықтай заңға айналды. Оның ережелері поляк азаматтығына қатысты бірқатар мәселелерді қамтиды, соның ішінде қос азаматтықты; заңды түрде алу (оның ішінде туу, беру, тану және қалпына келтіру); жоғалту; кәмелетке толмағандардың ата-аналары алдындағы мәртебесі; және әртүрлі процестер мен ережелер.

Бала асырап алу

Польша азаматтығы Польша азаматының 16 жасқа толмаған кәмелетке толмаған баланы асырап алуы арқылы да алынуы мүмкін және ол туғаннан кейін ретроактивті болып саналады.

Туған жері бойынша азаматтығы

Польшалық ата-анадан туған бала туғаннан бастап автоматты түрде Польша азаматы болып табылады. Баланың қай жерде туғаны маңызды емес. Жалпы, азаматтықты тек Польша азаматтарының ұрпақтары ғана ала алады. Алайда, тарихи тұрғыдан алғанда, жаңа тәуелсіз Польша Германия, Ресей және Австрияның жерлерін қамтитын болғандықтан, Польша азаматы болған Венгрияның кім екені белгісіз болды. 1920 жылғы Польша азаматтығы туралы заңның 2-бабында осы бұрынғы мемлекеттердің резиденттік заңдары мен "халықаралық шарттар" туралы айтылған. Польша азаматтығына құқығы жоқ адамдар тек "поляк шығу тегі" бар, бірақ азаматтығы жоқ деп саналды. 1951 жылы Польша 1945 жылы Кеңес Одағымен қосылған бұрынғы Польша аумақтарының барлық тұрғындарынан (оның ішінде этникалық поляктардан) азаматтығын алып тастады. Бұл адамдар кеңестік азаматтар ретінде азаматтығына ие болды, ал кейіннен, 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін, жаңадан құрылған Белоруссия, Украина, Литва, Латвия, Эстония немесе Ресей елдерінің бірінің азаматтығына ие болды. Польшада тұратын поляк жұбайы болмаса, Польшадан тыс жерде тұратын Германия азаматтарының поляк азаматтығы да жойылған. 1958-1984 жылдар аралығында Израильге көшіп келген және Израиль азаматтары болған поляк азаматтары (Иерусалимге келген кезде еврейлердің "қайту заңы" бойынша) поляк азаматтығынан автоматты түрде айырылды. Олар және олардың ұрпақтары декларация арқылы Польша азаматтығын алуға құқылы.

Польша азаматтығынан айырылу

1962 жылдан бастап Польша заңдары (оның ішінде Конституция) үкіметке біреудің азаматтығын алып тастауға рұқсат бермеді. Польша азаматтығынан бас тарту үшін Польша Президентінің мақұлдауына ие болып, толық негіздемелік құжаттамамен бірге өтінішті ұсыну қажет. Өтінішті әкімшілік қарау бірнеше жылға созылуы мүмкін, ал Президент шешімі түпкілікті болып табылады және сотқа шағымдануға болмайды. 1968 жылдан бастап бұрынғы коммунистік режим поляк азаматтығынан айырылған 15000 - 20000 поляк еврейін Польшадан қуып шығаруға мәжбүрлеген антисемиттік науқанды бастады. Олардың поляк паспорттары тәркіленді, оларға қайтуға рұқсат бермейтін 'саяхат құжаты' берілді, мемлекет олардың меншігін иемденді, көбінесе Холокосттан аман қалғандар мен олардың балалары Израильге, АҚШ-қа, Данияға, Швецияға және басқа да елдерге көшіп кетті. Варшавадағы Жоғарғы Сот 1968 жылы Польшадан кетуге мәжбүр болған Барух Натан Ягилдің өтінішін қабылдады және Польша үкіметі талапкердің азаматтығын алып тастаумен қателік жасады және оны қалпына келтіріп, оған поляк паспортын беруі керек деп шешті. 2006 жылы Израильге сапары кезінде президент Лех Качинский поляк азаматтығын қалпына келтіруге уәде берді. Бұл мәселені қамтитын жалпы заң жоқ, бірақ поляк азаматтығын растау туралы өтініш берген кезде, бұл еврейлер мен олардың ұрпақтары әдетте бірінші немесе екінші сатыда ішкі істер министрлігіне жүгіну арқылы оң нәтижеге ие болады. 1968 жылы 8 наурызда Польшаның еврейлерді жойып жібергенінің 40 жылдығына орай Варшаваға шақырылған еврейлер мен исраилдіктерге Польша азаматтығы қайта беріледі.

Екі жақты азаматтығы

Польша заңдарында екі жарандыққа рұқсат етілмейді, бірақ басқа азаматтықты иеленуге жол беріледі, өйткені оны иелену үшін жаза қолданылмайды. Алайда, шетелдік азаматтықты жүзеге асыру үшін айыппұлдар бар, мысалы, шетелдік сәйкестендіру құжатын пайдалана отырып, поляк билік органдарына өзін тану. Егер адам сол шет елде тұрып, оның азаматтығына ие болса, шетелдік әскери қызметте қызмет ету үшін Польша әскери органдарының рұқсатын алу қажет емес. Польша Польша азаматтары деп санаған басқа елдердің азаматтарын тек поляк ретінде қарастырады. Себебі поляк азаматтығы поляк эмигранттарының ұрпақтарының шетелде өткен ұрпақтарының санына ешқандай айқын шектеусіз поляк азаматтығына байланысты, бұл поляк ұрпағынан шыққан шетелде туған, Польшамен байланысы жоқ, бірақ поляк азаматтығының барлық міндеттемелеріне, оның ішінде бұрын әскери қызметке жататын, проблемалар тудыруы мүмкін (Польша қорғаныс министрінің бұйрығымен 2008 жылғы 5 желтоқсанда міндетті әскери қызметті тоқтатты және поляк парламенті 2009 жылғы 9 қаңтарда әскери міндеттілік туралы заңға өзгерту енгізген кезде міндетті әскери қызмет ресми түрде жойылды; заң 11 ақпанда күшіне енді). Сонымен қатар, мұндай адамдар консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясының 36-бабына сәйкес өз елінің консулдық қорғауына құқығы жоқ. Ерекшелік - екіжақты консулдық келісімде Польша тарапынан келтірілген поляк азаматтығына қатысты мәлімдемелерге қарамастан, шетелдегі азаматтығын тану туралы талап етіледі. Мұндай келісім 1972 жылы АҚШ пен Польша арасындағы консулдық келісімде жасалды, онда былай деп жазылған: "Польшаға кіру визасы бар АҚШ паспорттары негізінде Польша Республикасына уақытша сапарға кіретін адамдар, уақытша келуші мәртебесі берілген кезеңде (визаның қолданылу мерзіміне сәйкес), Конвенцияның 29-бабында көзделген консулдық қорғауды және қосымша құжаттамасыз кету құқығын қамтамасыз ету мақсатында тиісті польшалық органдар оларды Польша Республикасының азаматтығына ие болу-болмауына қарамастан, АҚШ азаматтары деп санайды". Алайда Польша 1991 жылы АҚШ азаматтары үшін визалық талапты алып тастағандықтан, бұл ереже енді қолданылмайды. Польша диаспорасының мүшелері үшін Польшаның тек поляк азаматтары ретінде қарауынан туындайтын проблемалар поляк азаматтығынан бас тарту қиындығымен көбейеді (жоғарыда қараңыз). Польша поляк эмигранттарының ұрпақтарынан және басқа елдерде азаматтығын алған поляк коммунизмінен қашып келгендердің азаматтығына деген талаптарын әртүрлі қатаңдықпен орындады. Польшалық экспатрианттар қауымдастығы "паспорт тұзағы" деп атаған әсіресе қатаң тәртіп бойынша АҚШ, Канада және Австралия азаматтарына поляк паспортын алғанға дейін Польшадан кетуіне тыйым салынды. АҚШ пен Канада үкіметтері Польшаға саяхаттау туралы ескертулер шығарды, олар 2007 жылдың ақпан айында да күшіне енді, "поляк азаматтары ретінде мәлімделген немесе мәлімделген" адамдарға "поляк паспортымен Польшаға кіру және шығу" талап етіледі және "жаңа поляк паспорты алынмайынша Польшадан шығуға рұқсат етілмейді".

Еуропалық Одақтың азаматтығы

Польша Еуропалық Одақтың құрамына кіргендіктен, поляк азаматтары Еуропалық Одақ заңдарына сәйкес Еуропалық Одақтың азаматтары болып табылады және осылайша еркін жүріп-тұру құқығына ие және Еуропалық Парламентке сайлауда дауыс беру құқығы бар. Польшаның елшілігі жоқ ЕО-ға жатпайтын елде Польша азаматтары осы елдегі кез келген ЕО елшілігінен консулдық қорғаныс алуға құқылы. Польша азаматтары ЕО-ның кез келген елінде еркін жүріп-тұру және тұру құқығының нәтижесінде ЕО-ның 21-бабында берілген ЕО-ның кез келген елінде өмір сүре алады және жұмыс істей алады.

Польша азаматтарының еркін жүріп-тұруы

Польша азаматтарына визалық талаптар - бұл Польша азаматтарына басқа мемлекеттердің билік органдары енгізген әкімшілік кіру шектеулері. 2024 жылы поляк азаматтары 189 ел мен аумаққа визасыз немесе визамен кіре алды, бұл Польша паспортын әлемдегі 6-шы орында тұрды. 2017 жылы поляк ұлты ұлттылық индексі бойынша жиырмасыншы орында тұр. Бұл индекс сыртқы факторларға, соның ішінде саяхат еркіндігіне назар аударатын Визалық шектеулер индексінен ерекшеленеді. QNI сонымен қатар, ішкі факторларға, мысалы, бейбітшілік пен тұрақтылыққа, экономикалық күшке және адам дамуына байланысты саяхат еркіндігін қарастырады.