Кіріспе
Темірден немесе болаттан жасалған бұйымдарды қаздыру, балғалау, иілу және кесу арқылы жасайтын адам – темірші. Темірші – негізінен темір немесе болаттан, бірақ кейде басқа металдардан да бұйымдар жасайтын металл өңдеуші. Ол металды қаздырып, балғамен соғып, иіп, кесу арқылы жұмыс істейді (саягөйшілермен салыстырыңыз). Теміршілер қақпалар, торлар, қоршаулар, шамдар, жиһаз, мүсіндер, құрал-саймандар, ауыл шаруашылығы құралдары, сәндік және діни бұйымдар, асүйге арналған ыдыстар мен қару-жарақ сияқты заттар жасайды. Тарихи тұрғыдан қарағанда, теміршінің ауыр жұмысы мен ақ теміршінің нәзік жұмысы арасында айырмашылық болды. Ақ темірші әдетте алтын, күміс, қалайы немесе жоғары сапалы болатты өңдеумен айналысты. Теміршінің жұмыс істейтін орны теміршілік, балғахана немесе темірші шеберханасы деп аталады. Бұрын металлмен жұмыс істейтін көптеген мамандықтар болғанмен, мысалы, ат жабдықтаушылар, дөңгелек жасаушылар және қару жасаушылар, көне заманда темірші көптеген заттарды жасау және жөндеу білімін білген – ең күрделі қару-жарақтан бастап қарапайым шегелер мен тізбектерге дейін.
A blacksmith is a metalsmith who creates objects primarily from wrought iron or steel, but sometimes from other metals, by forging the metal, using tools to hammer, bend, and cut (cf. tinsmith). Blacksmiths produce objects such as gates, grilles, railings, light fixtures, furniture, sculpture, tools, agricultural implements, decorative and religious items, cooking utensils, and weapons. There was an historical distinction between the heavy work of the blacksmith and the more delicate operation of a whitesmith, who usually worked in gold, silver, pewter, or the finishing steps of fine steel. The place where a blacksmith works is called variously a smithy, a forge or a blacksmith's shop. While there are many people who work with metal such as farriers, wheelwrights, and armorers, in former times the blacksmith had a general knowledge of how to make and repair many things, from the most complex of weapons and armor to simple things like nails or lengths of chain.
Этимология
"Қырқырауыш" сөзіндегі "қара" түсі, металл қыздырылғанда бетінде пайда болатын оксидтердің қара қабатына сілтеме жасайды. "Smith" сөзінің шығу тегі – "смид" деген ежелгі ағылшын сөзі, ол Proto Germanic *smiþaz сөзінен туындаған, "шебер жұмысшы" деген мағынаны білдіреді.
Қалқандау процесі
Теміршілер металды – қызыл темірді немесе болатты – балға, есен және кескіш сияқты қол құралдарымен пішіндеуге жететіндей жұмсақ болғанша қыздырып жұмыс істейді. Жылу көбінесе пропан, табиғи газ, көмір, ағаш көмірі, кокс немесе маймен жұмыс істейтін ұстаханада жасалады. Кейбір заманауи теміршілер металды жергілікті түрде қыздыру үшін оксиацетилендік немесе оған ұқсас отты қолдануы мүмкін. Индукциялық қыздыру әдістері заманауи теміршілер арасында кеңінен танымал болып келеді. Металдың температурасы мен өңделуге болатындығын көрсету үшін түсі маңызды. Темір қызғанда алдымен қызыл, содан кейін қызғылт сары, сары және ақырында ақ түске енеді. Қалыптастыру үшін ең қолайлы температура – металдың қаздыру температурасын көрсететін ашық сары-қызғылт түс. Теміршілер металдың жарқыраған түсін көре білуі керек болғандықтан, кейбіреулері әлсіз жарықта жұмыс істейді, бірақ көпшілігі жақсы жарықтандырылған ортада жұмыс істейді. Жарық тұрақты болуы керек, бірақ тым күшті болмауы тиіс. Тікелей күн сәулесі түстерді бүркемелейді. Ұстахана техникаларын шамамен қалыптастыру (кейде "мүсіндеу" деп те аталады), дәнекерлеу, термиялық өңдеу және аяқтау деп бөлуге болады.
Сызбалау
Сурет салу металдың бір немесе екі өлшемін кеміту арқылы оны ұзартады. Тереңдігі азайғанда немесе ені тарылғанда, деталь ұзарады немесе "созылады". Мысалы, балта жасаушы шаршы кезекті темірді жазықтап, металлдың ұзындығын арттырып, тереңдігін азайтып, енін өзгеріссіз қалдыруы мүмкін. Сурет салу міндетті түрде біркелкі болуы керек емес. Бұл, мысалы, клин немесе ағаш кескішін жасағандағыдай конус пішінді болуы мүмкін. Егер екі өлшемде де кемітілсе, ұш жаралады. Сурет салу әртүрлі құралдар мен тәсілдермен жүзеге асырылуы мүмкін. Балға мен науанды ғана қолданатын екі әдіс – науан мүйізін балғамен соғу және балғаның көлденең бетін пайдаланып науан бетін соғу. Сонымен қатар, қалың металды жылдам созу үшін "толтыру" деп аталатын құралды немесе балғаның ұшын қолдануға болады. (Бұл техника құралдың атымен – толтыру деп аталады.) Толтыру – созылатын детальдің бойына перпендикуляр орналасқан, бір-біріне сәйкес келетін ойыстар мен тік қырлардың қатарын балғамен жасаудан тұрады. Нәтижесінде детальдің үстіңгі жағында толқындар пайда болады. Содан кейін балғаны кері бұрып, жалпақ бетімен тік қырларды ойыстардың түбімен тегістейді. Бұл металлдың ұзындығын (және енін, егер бақыланбаса) тек балғаның жалпақ бетімен соғудан гөрі әлдеқайда жылдам өсіреді.
Иілу
Темірді "қорыту температурасына" дейін қыздыру, оны мыс не күміс сияқты жұмсақ, соққыға берілетін металл сияқты иілуге мүмкіндік береді. Иілуді балғамен саптаманың мүйізі немесе жиегі үстінен жасауға болады, немесе иілу шанышқысын қалыпты тесікке (саптаманың үстіңгі жағындағы шаршы тесікке) енгізіп, жұмыс дайындамасын шанышқының тістері арасына қойып, материалды қажетті бұрышқа иіңіз. Иілген жерлерді саптаманың тиісті пішіндегі бөлігімен соғу арқылы түзетуге, нығайтуға немесе кеңейтуге болады. Кейбір металдар "қызғанда сынғыш" болады, яғни қызған кезде созылу беріктігін жоғалтады. Олар пластилин сияқты: оларды қысу арқылы әлі де өңдеуге болады, бірақ оларды созуға тырыссаңыз, тіпті иіп немесе бұрап, жарылып, бөлініп қалуы мүмкін. Бұл кейбір пышақ болаттары үшін мәселе тудырады, оларды болашақта бұзылуға әкелетін жасырын жарықтардың пайда болуын болдырмау үшін сақтықпен өңдеу керек. Титан сирек қолмен өңделгенімен, қызғанда сынғыш екені белгілі. Онымен тіпті қарапайым теміршілік процестері, мысалы, әшекейлі бұрау да мүмкін емес.
Көңілді қалдыратын
Металды қалыңдату – металлдың бір өлшемде қалыңдауын, екіншісінде қысқару арқылы жүзеге асыру процесі. Бір тәсілі – таяқтың ұшын қыздырып, шеге қағу сияқты соғу: таяқ қысқарады, ал қызған бөлігі кеңейеді. Ыстық ұшты соғудың орнына, қызған ұшын есенге қойып, салқын ұшынан соғуға болады.
Ұрлау
Тесу декоративтік өрнек жасау үшін немесе тесік ашу үшін қолданылады. Мысалы, балға басын дайындау үшін, ұста темірдің қалың таяғына немесе сымға саңылау салады, осы саңылауға балғаның сабы салынады. Тесу тек ойыстар мен тесіктермен ғана шектелмейді. Оған кесу, тіліп жібіту және кеңейту де кіреді – барлығы соққымен (кескішпен) жасалады.
Құрастыру процестері
Бес негізгі соғу процесі көбінесе дайын өнімге қажетті пішіндерді жасау және жетілдіру үшін біріктіріледі. Мысалы, қиылысқан балғаның басын жасау үшін, темірші балғаның бетінің диаметріне шамамен тең таяқшадан бастайды: сап тесігі тесіліп, (ішінен үлкен құрал енгізіліп немесе өткізіліп) кеңейтіледі, басы кесіледі (тесіліп, бірақ үшкірленген), қақпағы үшкірге дейін созылады, ал беті көтеру арқылы тегістеледі. Бұл ойысша жасауға ұқсас, өйткені ол созу арқылы ұзартылады, сондықтан ол ені бойынша да жайылады. Сондықтан темірші ойысшаны жиі бүгіп, қайтадан төмен соғады – оны көтеріп, металдың жайылуын тексеру және металдың дұрыс енін сақтау үшін. Егер темірші бұрылыстың сыртқы жағында тік бұрыш жасағысы келсе, ол бұрылысты қисық ету үшін, бір ұшын соғып алады. Содан кейін, бұрылыстың сыртқы радиусын "толтыру" үшін, бұрылыстың бір немесе екі жағы бұрылыстың сыртқы радиусын толтыру үшін кері итеріледі. Олар таяқшаның ұштарын бұрылысқа қарай соғып, бұрылыстың нүктесінде "көтереді". Содан кейін олар бұрылыстың қабырғаларын сызып, дұрыс қалыңдығын сақтау үшін тегістейді. Соққылау қисық дұрыс пішінделгенше жалғасады. Басты операция – бұру, бірақ сызу және көтеру пішінды жетілдіру үшін жасалады.
Дәнекерлеу
Дәнекерлеу – бірдей немесе ұқсас металды қосу процесі. Қазіргі заманғы ұстаның мұны істеу үшін көптеген мүмкіндіктері мен құралдары бар. Кәсіпорындарында жиі қолданылатын дәнекерлеудің негізгі түрлері – дәстүрлі ұялы дәнекерлеу, сондай-ақ оксиацетилен және доғалық дәнекерлеу сияқты қазіргі заманғы әдістер. Ұялы дәнекерлеу кезінде қосылатын бөлшектер дәнекерлеу температурасына дейін қыздырылады. Жұмсақ болат үшін көптеген ұсталар бұл температураны түсіне қарай анықтайды: металл қатты сары немесе ақ түске ие болады. Бұл температурада болат ерігендей болады. Дәнекердегі шіріктер немесе "қабық" сияқты кез келген сыртқы заттар оны әлсіретіп, бұзуына себеп болуы мүмкін. Сондықтан, қосылатын беттер таза болуы керек. Осы мақсатта ұста отты тотықсыздандыратын отқа айналдырады: оттың ортасында көп жылу және аз оттегі болатын от. Сондай-ақ, ұста қосылатын беттерді мұқият пішіндейді, осылайша біріктірілгенде сыртқы заттар сығылып шығады. Беттерді тазалау, тотығудан қорғау және дәнекерден сыртқы заттарды шығару үшін ұста кейде флюс қолданады – әдетте ұнтақталған боракс, кремний құмы немесе екеуі де. Алдымен, қосылатын бөлшектерді сым щеткамен тазалап, содан кейін оларды отқа салып қыздырады. Соққы беру және кеңейту арқылы ұста беттерді қалыпқа келтіреді, осылайша біріктірілгенде дәнекердің ортасы бірінші болып қосылады және қосылыс балғаның соққыларымен сыртқа қарай таралады, флюс (қолданылса) және сыртқы материалдарды шығарып жібереді. Содан кейін металл қайтадан отқа салынып, дәнекерлеу температурасына жақындатылады, оттан алынып тазаланады. Кейде флюс қолданылады, ол оттегінің металды отқа түсіргенде күйіп кетуіне кедерілгі береді, содан кейін ол қайтадан отқа салынады. Ұста енді металлдың қатты қызып кетпеуіне мұқият қадағалайды. Бұл қиын, себебі металдың түсін көру үшін ұста оны оттан шығаруы керек, бұл оны ауаға ұшыратып, тез тотығуына себеп болуы мүмкін. Сондықтан ұста отқа темір сымын енгізіп, қосылатын беттерді жеңіл тебіп көреді. Сымның ұшы металға жабысқанда, ол дұрыс температурада болады (сымның қосылатын бетке тиген жерінде кішкентай дәнекер пайда болады, сондықтан ол жабысады). Ұста әдетте металды отқа осылай қояды, осылайша оны қоршаған ауаға ұшыратпастан көруге болады. (Айта кетсек, ұсталар әрқашан флюс қолданбайды, әсіресе Ұлыбританияда.) Енді ұста жылдам және мақсатты түрде қозғалып, металды оттан қармаққа тез алып, қосылатын беттерді біріктіреді. Бірнеше жеңіл балға соққылары қосылатын беттерді толық байланыстырады және флюсты сығып шығарады, содан кейін ұста жұмысты отқа қайтарады. Дәнекерлеу балғамен соққылармен басталады, бірақ көбінесе қосылыс әлсіз және толық емес болады, сондықтан ұста қосылысты дәнекерлеу температурасына дейін қайта қыздырып, дәнекерді "бекіту" үшін жеңіл соққылармен жұмыс жасайды және соңында оны қажетті пішінге келтіреді.
Қосқыштың шабуылшысы
Теміршінің соққы берушісі – теміршінің нұсқауымен ауыр жұмыстарда үлкен балғамен соққы беруге көмектесетін адам (көбінесе шәкірт). Іс жүзінде, темірші бір қолымен қызған темірді (күршікпен) ұстап, екінші қолымен кішкентай балғамен соққы орнын көрсетеді. Соққы беруші содан кейін көрсетілген жерге балғамен күшті соққы береді. 20-шы және 21-ші ғасырларда бұл рөлдің қажеті азайды және трип-шекектер немесе поршендік қуатты балғалардың қолданылуы арқасында автоматтандырылды.
Қосқыштардың материалдары
Темір кенін балқытып, пайдалы металлға айналдырғанда, әдетте темірге белгілі бір мөлшерде көміртек қосылады. (Көмір – дерлік таза көміртек.) Көміртек мөлшері металдың қасиеттеріне едәуір әсер етеді. Егер көміртек мөлшері 2%-дан жоғары болса, металл құйма темір деп аталады, себебі оның балқу температурасы салыстырмалы түрде төмен және оны құю оңай. Дегенмен, ол өте сынғыш, оны соғуға болмайды, сондықтан қарапайым теміршілікке қолдануға жарамайды. Егер көміртек мөлшері 0,25%-тан 2%-ға дейін болса, нәтижесінде құралдық болат алынады, оны жоғарыда айтылғандай, жылумен өңдеуге болады. Көміртек мөлшері 0,25%-дан төмен болса, металл «соғылған темір (соғылған темір балқытылмайды және осы процестен туындамайды)» немесе «жұмсақ болат» болып табылады. Бұл терминдер ешқашан бір-бірімен алмастырылмайды. Өнеркәсіптік дәуірге дейінгі заманда теміршілердің бағалаған материалы – соғылған темір болатын. Бұл темірдің көміртек мөлшері өте төмен, сонымен қатар көптеген жіңішке талшықтар түрінде 5%-ға дейін шыны тәрізді темір шлагын қамтиды. Бұл шлак темірді өте берік етеді, тотқа қарсы тұру қабілетін арттырады және оны оңай «соғылған дәнекерлеуге» мүмкіндік береді – бұл процесте темірші екі темір бөлігін немесе темір және болат бөлігін бірге қыздырып, ақ қызыл түске дейін жеткізіп, соғып біріктіреді. Қазіргі заманғы жұмсақ болатпен соғылған дәнекерлеу қиынырақ, себебі ол тар температуралық диапазонда дәнекерленеді. Соғылған темірдің талшықты құрылымы, қысымға ұшырайтын кез келген құралды дұрыс жасау үшін білім мен дағдыны талап етеді. Қазіргі болат жоғары пештер немесе доғалық пештер арқылы өндіріледі. Соғылған темір еңбекке көп талап ететін «пұддалдау» процесі арқылы жасалған, сондықтан бұл материал қазір таппауға болатын арнайы өнім. Қазіргі теміршілер көбінесе дәстүрлі соғылған темірден жасалған заттарды жасау үшін жұмсақ болатты қолданады. Кейде олар электролиттік процесте алынған таза темірді пайдаланады.
Басқа металдар
Көптеген теміршілер өнер туындыларында қола, мыс немесе латунь сияқты материалдарды да қолданады. Алюминий мен титан да теміршінің өңдеу процесі арқылы соғылуы мүмкін. Қола – мыс пен қалайының қорытпасы, ал латунь – мыс пен мырыш қорытпасы. Әрбір материал балғаның әсеріне әртүрлі жауап береді және темірші оларды жеке-жеке зерттеуі тиіс.
Терминология
Темір – табиғи түрде кездесетін металл элемент. Табиғатта оның таза түрінде (таза темір) кездесуі өте сирек. Ол көбінесе көптеген басқа қоспа элементтерімен араласқан оксид немесе сульфид түрінде табылады. Қайнатылған темір – темірдің ең таза түрі, ол көбінесе кездеседі немесе көп мөлшерде өндіріледі. Оның құрамында салмағы бойынша 0,04% ғана көміртегі болуы мүмкін. Өндіріс әдісіне сәйкес, қайнатылған темірдің ішкі құрылымы талшықты болады. Сапалы темірді өңдеген кезде осы талшықтардың бағытын ескеру қажет, себебі материалдың беріктігі талшықтардың бағытымен салыстырғанда көлденеңіне қарағанда жоғары болады. Алғашқы балқытудан қалған қоспалардың көп бөлігі темір талшықтары арасында шоғырланған силикат шлагында жиналады. Бұл шлак балқыту кезінде пайдалы қосымша әсер етеді. Силикат балқығанда, қайнатылған темірдің өзіндік ағыстығын қамтамасыз етеді. Шлак сұйық шыныға айналып, темірдің ашық бетін жауып, тотығудың алдын алады, бұл дәнекерлеу процесіне кедергі келтіруі мүмкін. Болат – темірдің және салмағы бойынша 0,3-1,7% көміртегінің қорытпасы. Көміртегінің болуы болатқа әртүрлі кристалдық құрылымдардың біреуін қабылдауға мүмкіндік береді. Макроскопиялық тұрғыдан қарағанда, бұл болаттың қатыстығын жылумен өңдеудің әртүрлі процестері арқылы «қосу және сөндіру» мүмкіндігі ретінде көрінеді. Егер көміртегінің концентрациясы тұрақты сақталса, бұл процестің қайтымдылығын қамтамасыз етеді. Көміртегінің жоғары пайызы бар болаттың максималды қатыстығы жоғары болады. Құйма темір – салмағы бойынша 2,0-6% көміртегі қамтитын темір. Көміртегінің мөлшері соншалықты көп, оның қатыстығын өшіру мүмкін емес. Сондықтан құйма темір шыны сияқты сынғыш металл болып табылады. Құйма темірді иілгіш темірге айналдыру үшін арнайы жылумен өңдеу қажет. Кавказ мифологиясында осетиндерге Курдалегон, ал черкестерге Тлепш деп белгілі батыр – темірші және шебер, оның ерліктері шамандық сипаттамаға ие, кейде скандинавиялық Один құдайымен салыстырылады. Оның ең үлкен жетістіктерінің бірі – қаһарман Ксамикке еркек акушер ретінде көмектесу, оның өліміне жеткен әйелі, су рухы Леди Исс, оның ұлы Батраздың жатырына ұрықтандырып, иық қабыршақтарының арасына түкіреді, онда ол жатыр сияқты кистаға айналады. Курдалегон Ксамик үшін суға батыру ваннасының үстінде мұнара немесе платформа дайындайды, ал уақыты келгенде кистаны кесіп, жаңа туған батыр Батразды ақ қызған болаттан жасалған сәби ретінде босатады, оны Курдалегон жаңағы соғылған қылыш сияқты сөндіреді. Англосаксондық Вэйланд Смит, көне скандинав тілінде Вёлундр деп аталады, герман мифологиясындағы батыр темірші. «Поэтикалық Эддада» ол әдемі алтын жүзіктер жасап, тамаша әшекей тастармен безенгендігі айтылады. Ол Нидюд патшасының тұтқынына түсіп, оған жаза ретінде аяқтарын кесіп, аралға қамауға алады. Вёлундр Нидюдтің ұлдарын өлтіріп, олардың бас сүйектерінен тостаған, көздерінен зергерлік бұйымдар және тістерінен брошка жасап кек алады. Содан кейін ол патшаның қызын мас қылып зорлап, өзі жасаған қанаттармен күліп қашып кетеді, оған бала туғанын мақтан етеді. Сеппо Ильмаринен, «Мәңгілік балғашы», «Калеваладағы» темірші және өнертапқыш, фин мифологиясындағы архетиптік шебер. Тубал-Қайн Торaның «Жаратылыс кітабында» алғашқы темірші ретінде есімдері аталады. Огун – темірмен жұмыс істейтін құдай, соғысшылар, аңшылар және басқа да темірмен айналысатындардың құдайы, Нигерияның йоруба халқының дәстүрлі табынуларындағы Ориша пантеонының құдайы.
Темір дәуірінен бұрын
Алтын, күміс және мыс табиғатта табиғи күйінде кездеседі, олар өте таза металлдар, ал адамдар осы металдарды алғашқы болып өңдеген болуы мүмкін. Бұл металдардың барлығы өте икемді, ал адамдардың алғашқы соғу техникасы осы металдарға қолданылғаны сөзсіз. Халколит дәуірі мен қола дәуірінде Таяу Шығыстағы адамдар мыс пен қоланы балқыту, құю, қалыптау, бұрау және (шектеулі деңгейде) ұрып пішілдеуді үйренді. Қола – мыс пен 10-20% қаз қоспасынан тұрады. Қола, мыстан гөрі, қаттырақ, коррозияға төзімді және төмен балқу температурасына ие (сол себепті балқыту мен құю үшін аз отын қажет). Жерорта теңізі аймағында қолданылған мыстың көп бөлігі Кипр аралынан алынған. Ал қаздың көп бөлігі Ұлыбритания аралының Корнуолл аймағынан финикиялық және грек саудагерлері теңіз арқылы тасымалдаған. Мыс пен қоланы жылумен өңдеу арқылы қатайтуға болмайды, оларды тек суық өңдеу арқылы қатайтуға болады. Мұны істеу үшін қоладан жасалған бұйымды ұзақ уақыт бойы жеңіл-жеңіл соғып отырады. Жергіліктік кернеудің қайталануы металл кристалдарының мөлшері мен пішінін өзгертіп, жұмыс қатаюына себеп болады. Қатайтылған қоладан кейін кескіш құралдар жасау үшін қайрап, ұштар жасауға болады. Сағатшылар 19 ғасырға дейін мыс тістер мен храповиктерді қатайту үшін жұмыс қатайту әдістерін қолданған. Тек тістерге соққанда, олардың тозуға төзімділігі артады. Ал қалған бөліктері жұмсақ және берік күйде қалдырылды, олардың жарылуға төзімділігі жоғары. Қоланың коррозияға төзімділігі соншалық, одан жасалған заттар мыңдаған жылдар бойы зақымданбай сақталуы мүмкін. Сондықтан, мұражайларда темір дәуірінен гөрі, қола дәуірінің металл өнімдерінің көптеген мысалдары сақталады. Жерге көмілген темір заттар 100 жылдың ішінде толығымен тозып кетуі мүмкін. Ежелгі темір өнімдерінің қазірге дейін сақталған мысалдары – бұл ерекше жағдай.
Темір дәуірі
Темір дәуірінде әліпбилік таңбалардың пайда болуымен бірге адамдар темір металл туралы білді. Дегенмен, бұрынғы заманда темірдің қасиеттері, қоладан айырмашылығы, көпшілікке толыққанды түсініксіз болды. Метеориттік темірден жасалған темір бұйымдарының химиялық құрамында 40%-ға дейін никель кездеседі. Бұл темірдің көзі өте сирек және кездейсоқ болғандықтан, темірге тән шеберлік дамымағаны болжамдалады. Метеориттік темірден жасалған бұйымдардың бүгінге дейін сақталуы климаттың өзгеруіне және никельдің темірдің коррозияға төзімділігін арттыруына байланысты болуы мүмкін. 20 ғасырдың басында (солтүстік) полярлық экспедициялар кезінде солтүстік Гренландияның инуиттері, Инугхуиттер, екі үлкен никельді темір метеоритінен пышақ жасап жатқандығы анықталды. Осы метеорлардың бірі Вашингтонға жеткізіліп, Смитсон институтының қорларына тапсырылды. Анатолиядағы хеттер б.з.д. 1500 жылдары темір кенін балқытуды алғаш рет ашқан немесе дамытқан. Олар бірнеше ғасыр бойы темір өндіру туралы білімді монополиялаған сияқты, бірақ олардың империясы б.з.д. 1200 жылдары Жерорта теңізі аймағындағы құлтуарда құлаған кезде, осы білім кеңінен тараған болуы мүмкін. Гомердің "Илиада" романында (Троя соғысы және қола дәуірі гректері мен троялық жауынгерлер туралы) қару-жарақ пен қару-жарақтардың (қылыштар мен найзалар) көп бөлігі қоладан жасалған деп айтылады. Темір де белгілі, өйткені жебе ұштары темірден жасалған, ал "темір шар" жарыста жеңіске жеткендерге сыйлық ретінде берілген. Оқиғалар шамамен б.з.д. 1200 жылы болған, бірақ Гомер осы эпостық поэманы б.з.д. 700 жылдары жазған деп саналады, сондықтан нақтылыққа күмәнмен қарау керек. Б.з.д. 1200 жылғы құлтуардан және одан кейінгі гректердің қараңғы дәуірінен кейін тарихи жазбалар қайта жаңғырғанда, темір өңдеу (және, демек, теміршілер) Афина сияқты Зевстің басынан толыққанды өскендей пайда болды. Темірдің коррозияға ұшырауынан және бағалы тауар ретінде қайта пайдаланылуы салдарынан артефакттардың өте аз бөлігі сақталған. Қолда бар мәліметтер темір дәуірі белгілі бір аймаққа жеткенде, темір өңдеудің барлық негізгі операциялары қолданыста болғандығын көрсетеді. Жазбалар мен артефакттардың жетіспеуі және қола дәуірінен темір дәуіріне ауысудың жылдамдығы қола өңдеудің ерте дамуы туралы болжамдар жасау үшін қола өңдеудің мәліметтерін пайдалануға себеп болады. Темір қарудың қола қаруды қашан ауыстырғаны белгісіз, өйткені ең алғашқы темір қылыштар қола бұйымдарының сапасын айтарлықтай жақсартпады. Таза темір жұмсақ, дұрыс жасалған қола қылыштан нашар кесіледі және оған көбірек күтім қажет. Темір кендері қола жасау үшін қажетті материалдардан гөрі көптеп таралған, бұл темір қаруды салыстырмалы қола қаруларынан экономикалық жағынан тиімді етті. Бірнеше ерте тазарту процестері кезінде аз мөлшерде болат пайда болады, ал осы қорытпаның қасиеттері ашылғанда және пайдаланылғанда, болаттан жасалған қарулар қоладан әлдеқайда басым болды. Темір көптеген басқа материалдардан (қоладан да) ерекшеленеді, өйткені ол балқу температурасында бірден қатты күйден сұйық күйге ауыспайды. Мысалы, H2O -1°C (31°F) температурада қатты (мұз) және +1°C (33°F) температурада сұйық (су). Ал темір, керісінше, белгілі бір температурада қатты болып қалады, бірақ температураның көтерілуімен оның пластикалық қасиеттері артып, "қант сияқты" бола бастайды. Осы айнымалы қаттылықтың температуралық диапазоны - теміршілік практикасының негізгі қасиеті. Бронза мен темірді өңдеу әдістерінің тағы бір маңызды айырмашылығы - бронзаны балқытуға болады. Темірдің балқу температурасы қоладан әлдеқайда жоғары. Батыс (Еуропа және Таяу Шығыс) дәстүрінде темірді балқыту үшін жеткілікті ыстық от жасау технологиясы 16 ғасырға дейін пайда болмады, ол кезде балқыту операциялары үлкен балқыту қажеттілігіне байланысты үлкен үрлегіштерді қажет етті. Бұл үрлегіштер балқыту пештеріндегі температураны жеткілікті деңгейге көтеріп, жартылай тазартылған кендерді балқытып, құйма темірді өндірді. Осылайша, құйма темірден жасалған табалар мен ыдыстар Еуропада темірді балқыту енгізілгеннен кейін 3000 жыл өткен соң ғана мүмкін болды. Қытайда, жеке даму дәстүрі бойынша, осыдан кем дегенде 1000 жыл бұрын құйма темір өндірісі жүргізілген. Темір өте көп болғанымен, жақсы сапалы болат Бессемер процесі және басқа да өнеркәсіптік дамуларға дейін 1850 жылдарға дейін сирек және қымбат болды. Ескі құралдарды мұқият зерттеу көрсетіп тұр, темірге кішкентай болат бөліктері дәнекерленіп, құралдардың кесу жиектерін қатты етіп жасалған (әсіресе балталар, балташалар, кескіштер және т.б.). Сапалы болатты қайта пайдалану артефакттардың жетіспеуіне тағы бір себеп. Римдіктер (өз қаруларының жақсы болаттан жасалғанына көз жеткізген) б.з.д. 4 ғасырында По өзені аймағындағы галлдардың темірі болғанын, бірақ жақсы болат болмағанын атап өткен. Римдіктердің мәліметінше, шайқас кезінде галлдық қарсыластары қылыштарын екі-үш рет ғана шайқап, содан кейін түзу үшін олардың үстіне басқан. Үнді субконтинентінде Вутц болаты әлі де, және бола бере де, аз мөлшерде өндіріледі. Оңтүстік Азия мен Батыс Африкада теміршілер өз тілдерінде сөйлейтін қасталар құрайды.
Индустриялық дәуір
XVIII ғасырда Шеффилд пышақ-шанышқы өнеркәсібінің өкілдері Британдық елді мекендерді аралап, ескілерге жаңа арба серіппелерін ұсынды. Серіппелер қатайтылған болаттан жасалуы керек еді. Ол кезде болат өндірісі өте өзгермелі өнім беретін, сапасы алғашқы сатылымда кепілденбеген. Қатал жолдардағы ауыр пайдалануға шыдап, жарылмаған серіппелер жақсы сапалы болаттан жасалғанын көрсетті. Шеффилд пышақ-шанышқы бұйымдарының (пышақтар, қайшылар және т.б.) даңқы компаниялардың жоғары сапалы болатты пайдалану үшін жасаған қатаң күш-жігеріне байланысты болды. XIX ғасырдың бірінші жартысында АҚШ үкіметі көптеген үнді тайпаларымен жасалған шарттарға, АҚШ армиялық бекіністерінде теміршілер мен көмекшілерін жұмысқа тартатындығын қосты, мақсаты – үндістерге темір құралдар мен жөндеу қызметтерін ұсыну. XIX ғасырдың басында және ортасында Еуропа армиялары, сондай-ақ АҚШ Федералды және Конфедерация армиялары аттарды аяқтап кигізуге және арбалар, ат жабдықтары мен артиллерия жабдықтары сияқты құрал-жабдықтарды жөндеуге теміршілерді пайдаланды. Бұл теміршілер көбінесе жылжымалы ұстаханаларда жұмыс істеді, олар икемді, арнайы құрылған және дөңгелектердегі темірші шеберханасы ретінде жасалған арбалардан тұратын, жұмыстарына қажетті құрал-жабдықтарды тасымалдайтын. Ағаш өңдеу станоктарының үлгісіндегі токарлық станоктар кейбір теміршілер орта ғасырдан бері пайдаланған. 1790 жылдары Генри Модсли алғашқы бұранда кесетін токарлық станогын жасады, бұл халықтың аппараттық қажеттіліктері үшін фабрикаларда теміршілердің машина жасаушылармен алмастырыла бастағанын білдіретін маңызды оқиға болды. Сэмюэл Колт ауыстырылатын бөлшектерді ойлап тапқан жоқ және жетілдірген жоқ, бірақ оның атыс қаруын осы қасиетпен жасау туралы талабы металл өңдеу шеберлері мен теміршілердің қажетсіз болуына тағы бір қадам болды. (Сондай-ақ, Эли Уитниге қараңыз). Өнімдеріне деген сұраныс азайғанда, көптеген теміршілер аттарды аяқтап кигізу арқылы табыстарын арттырды. Ағылшын тілінде ат аяқтап кигізуші "farrier" деп аталады. Автомобильдер пайда болғаннан кейін теміршілердің саны азайды, көптеген бұрынғы теміршілер автомобиль механиктерінің алғашқы буынына айналды. АҚШ-та теміршілік өнерінің төмендеуі 1960 жылдары болды, сол кезде көптеген бұрынғы теміршілер кәсіптен кетіп, жаңа адамдар келуі азайды. Осы кезде жұмыс істейтін теміршілердің көпшілігі ат аяқтап кигізумен айналысты, сондықтан "темірші" термині farrier кәсібімен байланысты болды.
Неоклассицизм дәуірі
18 ғасырдың соңында жоғарыда аталған өнеркәсіптік революцияның салдарынан, соғылған темірден жасалған бұйымдардың өндірісі азайды. Терезе торлары және басқа да сәндік-қолданбалы бұйымдардың дизайнындағы элементтердің пішіндері табиғи нысандарға қарсы келді, беттері бояумен жабыла бастады, ал соғылған конструкцияларға құйма темір элементтері енгізілді. Неоклассицизм стиліндегі темір жұмысының (сонымен қатар Луи XVI және Империя стиліндегі темір жұмысы да) негізгі белгілері – тегіс тік сызықты таяқшалар, сәндік геометриялық элементтер, қос немесе сопақ спиральдар және классикалық антикалық элементтердің (меандр өрнегі, гүл шоқтары сияқты) қолданылуы. Мұндай темір бұйымдардың ерекшелігі – олардың ақ түске боялып, алтынмен жалатылған элементтермен безендірілуі.
20 және 21 ғасырлар
ХХ ғасырда әртүрлі газдар (табиғи газ, ацетилен сияқты) теміршіліктің отыны ретінде де қолданыла бастады. Бұл газдар темірді өңдеуге жарамды болғанымен, болатты өңдегенде ерекше сақтық қажет. Болатты қыздырған сайын, оның құрамындағы көміртегі шығып (декарбуризация) қалуы мүмкін. Бұл болаттың беткі қабатында қатайтылмастан, темірдің қабатын қалдыруы әсер етеді. Дәстүрлі көмір немесе тас көмір пешінде отын көміртегі болып табылады. Дұрыс реттелген көмір/тас көмір отында, оттың ішіндегі және айналасындағы ауа атмосферасы тотықсыздануы тиіс. Осы жағдайда, және жоғары температурада, буланған көміртегі болат пен темірге сіңіп, декарбуризация процесіне қарсы әрекет етеді немесе оны теріске шығарады. Бұл, темірге болат қабатын жағуға дайындалған кездегі процесске ұқсас. 1970-ші жылдардағы «өз қолыңмен жасау» және «өздігінен қамтамасыз ету» трендінің бөлігі ретінде теміршілікке қайта қызығушылық оянды. Қазіргі уақытта көптеген кітаптар, ұйымдар мен жеке тұлғалар халыққа теміршілік туралы білім беруге көмектесуде, соның ішінде жергілікті теміршілер клубтар құрып, кейбіреулері тарихи орындарда және тірі тарих шараларында өнер көрсетеді. Кейбір заманауи теміршілер, әсем металл бұйымдарын жасаушылар өздерін суретші-теміршілер деп атайды. 1973 жылы Солтүстік Американың Суретші-теміршілер қауымдастығы 27 мүшемен құрылды. 2013 жылға қарай оның мүшелерінің саны 4000-қа жуық болды. Сол сияқты, 1978 жылы Британдық Суретші-теміршілер қауымдастығы 30 негізгі мүшемен құрылды және 2013 жылы шамамен 600 мүшесі болды, сондай-ақ мүшелері үшін тоқсан сайын журнал шығарады. Дамыған елдерде теміршілікке деген қызығушылық төмендеп, қайта жанданса, көптеген дамып келе жатқан елдерде теміршілер жергілікті халық үшін темір және болаттан жасалған құралдар мен аппараттарды жасауды және жөндеуді жалғастырды.
Мифологиялық және діни
Птах, шеберлер мен сәулетшілердің қамқоршы құдайы. Аме-но-Махитоцу, металл өңдеу және теміршілердің құдайы. Svarog, балғаның, оттың, күннің және жаратылыстың құдайы. Гойбниу, ирланд темірші құдайы, Три Де Данның бірі. Гефест/Вулкан, металл өңдеу және балқыту құдайы. Тор, дауыл, металл өңдеу және балқыту құдайы. Тубал-Каин, Киелі кітапта алғашқы темірші деп есептеледі. Ивальди ұлдары, скандинавия мифологиясында, құдайларға түрлі сыйлықтар жасайтын үш ергежейлі бауыр. Мим, Альберихтің інісі, Вагнер ергежейлілері, Нотунг қылышы мен Тарнхелмді жасаған. Каве, парсы мифологиясында, екі баласын Захақтың жыландарына жоғалтқаннан кейін, зұлым шетелдік тиран Захаққа қарсы ұлттық көтеріліс бастаған темірші. Тлепш және Курдалегон – Нарт эпосындағы темірші батырдың черкес және осетин нұсқалары, ол Батраз/Патараз батырына айналатын болат баланың дүниеге келуіне/суынуына қадағалайды.