Кіріспе

Ежелгі грек диалектісі Иониялық немесе Иониялық грек (Ἰωνική) – ежелгі грек тілінің шығыс немесе аттикалық-иондық диалект тобының кіші диалектісі. Иониялық топ дәстүрлі түрде үш диалектілік нұсқаны қамтиды: Евбеяда (Батыс Иониялық), солтүстік Киклад аралдарында (Орталық Иониялық) және шамамен б.з.б. 1000 жылдан бастап Азиялық Ионияда (Шығыс Иониялық), онда Афинадан келген Иониялық отарлаушылар өз қалаларын құрды. Гомер мен Гесиодтың еңбелдері – Иониялық диалектісінің әдеби түрінде, яғни эпикалық немесе Гомерлік грек тілінде жазылған ең танымал поэзиялық туындылардың қатарында. Гераклит, Геродот, Демокрит және Гиппократтың еңбектері сияқты грек тілінің ең көне прозасы да Иониялық тілінде жазылған. Б.з.б. V ғасырдың соңында Иониялық грек тілі грек әлемінің басым диалектісіне айналған аттикалық тілмен ығыстырылды.

Тарих

Иония диалектісі бастапқыда грек материгінен Эгей теңізіне дейін, гректердің қараңғы ғасырлары кезінде, б.з.д. 11 ғасырда, дорийлік шапқыншылықтар тұсында тараған секілді. Дәстүрге сәйкес, иониялықтардың ата-бабалары алғаш рет Афинадан көшіп, Кіші Азияның жағалауында және Киклад аралдарында өздерінің колонияларын құру үшін протогеометриялық кезеңнің басында (б.з.д. 1075/1050 ж.) аттанған. Б.з.д. 11-9 ғасырлар аралығында иониялықтар осы аймақтарда таралуын жалғастырды. Аттика мен иония тілдерінің тілдік жақындығы бірнеше ерекше ерекшеліктерінде көрінеді, мысалы, /w/ дыбысының ерте жоғалуы немесе /ā/ және /ē/ дыбыстарының бірігуі. Архаикалық Грекияның соңы мен ерте Классикалық Грекияда, б.з.д. 5 ғасырда, Кіші Азияның батыс жағалауы, сондай-ақ Хиос және Самос аралдары Иониенің нағыз орталығын құрады. Иония диалектісі Эгей теңізінің орталық аралдарында және Афинадан солтүстікке орналасқан Евбея аралында да қолданылды. Диалект тез арада иониялық отарлау арқылы Эгей теңізінің солтүстігіндегі, Қара теңіздегі және Жерорта теңізінің батысындағы аймақтарға, соның ішінде Сицилия мен Италиядағы Магна Грецияға тарады. Иония диалектісі әдетте екі негізгі кезеңге бөлінеді: Ежелгі Иония (немесе Ежелгі Иониялық) және Жаңа Иония (немесе Жаңа Иониялық). Екі кезең арасындағы ауысу нақты анықталмаған, бірақ б.з.д. 600 жыл шамамен дұрыс бағалау болып табылады. Гомердің (Илиада, Одиссея және Гомерлік Гимндер) және Гесиодтың шығармалары Гомерлік грек немесе Эпикалық грек деп аталатын әдеби диалектіде жазылған, ол негізінен Ежелгі Ионияны қамтиды, бірақ солтүстікке орналасқан көршілес Эолия диалектісінен және сонымен қатар Гомерге дейінгі эпостық дәстүрдің нәтижесіндегі кейбір микендік элементтерден де құралады. 1. Батыс иониялық, Евбея диалектісі және Аттиканың кейбір бөліктері, мысалы Оропос; 2. Орталық немесе Кикладтық иониялық, Киклад аралдарының диалектісі; 3. Шығыс иониялық, Самос, Хиос және Кіші Азияның батыс жағалауындағы диалект. Шығыс иониялық екі басқа диалекттен де ерекшеленеді, өйткені ол /h/ дыбысын (псилоз) өте ерте жоғалтқан (сондықтан Геродотты Эродот деп атау керек). /w/ дыбысы (дигамма) Шығыс иониялықта мүлдем жоқ, бірақ кейде Батыс және Кикладтық иониялықта сақталған. Сонымен қатар, Батыс және Кикладтық иониялықта /hop/ әрпімен басталатын сөздер (που – қайда, πως – қалай), Шығыс иониялықта ok әрпімен (κου/κου, κως/κως) басталады. Батыс иониялық Кикладтық және Шығыс иониялықтан tt және rr дыбыстарымен ерекшеленеді, ал қалған екеуінде ss және rs дыбыстары бар (τέτταρες және τέσσαρες – төрт; θάρρος және θάρσος – батылдық). Батыс иониялық ξένος (xenos – шетелдік, қонақ) сөзін қолдану арқылы да ерекшеленеді, ал қалған екеуі ξεῖνος (xeinos) сөзін қолданады. Кикладтық иониялықты одан әрі бөлуге болады: Кеос, Наксос және Аморгос екі /æ/ дыбысы арасындағы айырмашылықты сақтады, атап айтқанда бастапқы /æ/ (Ε деп жазылады) және /ā/ дыбысынан (Η деп жазылады) пайда болған /æ/; мысалы ΜΗΤΕΡ = μήτηρ < μάτηρ – ана. Қалған Киклад аралдарында бұл айырмашылық жасалмады, Η және Ε бір-бірін алмастыра қолданылды. Шығыс иониялықта Геродот төрт кіші топты анықтады (Тарихтар, I.142), олардың үшеуі көршілес тілдің әсеріне ұшырады: а. Милет, Миус және Приена диалектілері және олардың колониялары, Карияның әсерімен; б. Лидияның әсерімен Ефес, Колофонт, Лебедос, Тео, Клазоменай және Фокаяның иониялық тілі және олардың колониялары; с. Хиос және Эритрея диалектілері және олардың колониялары, Эол грекінің әсерімен; д. Самос диалектісі және оның колониялары. Бұл төрт топтың арасындағы айырмашылықтар жазулардан анық көрінбейді, себебі жазулар әдетте барлық жерде бірдей «мәдениетті иониялық» тілінде сөйлейтін жоғары әлеуметтік топтың тапсырысы бойынша жасалатын. Алайда, «көшедегі адамдардың» сөйлеген жергілікті тілдер әртүрлі болуы керек. Бұған Ефестегі «кедей ақын» Гиппонакс тілінде куә бола аламыз, ол көбінесе жергілікті жаргонды (νικύρτας, σάβαυνις – қорлау сөздері; χλούνης – ұры; κασωρικός – жезөкше) және лидиялық қарыз сөздерін (πάλμυς – патша) қолданған.