Кіріспе
Ежелгі грек диалектісі Иониялық немесе Иониялық грек (Ἰωνική) – ежелгі грек тілінің шығыс немесе аттикалық-иондық диалект тобының кіші диалектісі. Иониялық топ дәстүрлі түрде үш диалектілік нұсқаны қамтиды: Евбеяда (Батыс Иониялық), солтүстік Киклад аралдарында (Орталық Иониялық) және шамамен б.з.б. 1000 жылдан бастап Азиялық Ионияда (Шығыс Иониялық), онда Афинадан келген Иониялық отарлаушылар өз қалаларын құрды. Гомер мен Гесиодтың еңбелдері – Иониялық диалектісінің әдеби түрінде, яғни эпикалық немесе Гомерлік грек тілінде жазылған ең танымал поэзиялық туындылардың қатарында. Гераклит, Геродот, Демокрит және Гиппократтың еңбектері сияқты грек тілінің ең көне прозасы да Иониялық тілінде жазылған. Б.з.б. V ғасырдың соңында Иониялық грек тілі грек әлемінің басым диалектісіне айналған аттикалық тілмен ығыстырылды.
Ionic or Ionian Greek (Ἰωνική) was a subdialect of the Eastern or Attic–Ionic dialect group of Ancient Greek. The Ionic group traditionally comprises three dialectal varieties that were spoken in Euboea (West Ionic), the northern Cyclades (Central Ionic), and from c. 1000BC onward in Asiatic Ionia (East Ionic), where Ionian colonists from Athens founded their cities. The works of Homer and Hesiod are among the most popular poetic works that were written in a literary form of the Ionic dialect, known as Epic or Homeric Greek. The oldest Greek prose, including that of Heraclitus, Herodotus, Democritus, and Hippocrates, was also written in Ionic. By the end of the 5th century BC, Ionic was supplanted by Attic, which had become the dominant dialect of the Greek world.
Тарих
Иония диалектісі бастапқыда грек материгінен Эгей теңізіне дейін, гректердің қараңғы ғасырлары кезінде, б.з.д. 11 ғасырда, дорийлік шапқыншылықтар тұсында тараған секілді. Дәстүрге сәйкес, иониялықтардың ата-бабалары алғаш рет Афинадан көшіп, Кіші Азияның жағалауында және Киклад аралдарында өздерінің колонияларын құру үшін протогеометриялық кезеңнің басында (б.з.д. 1075/1050 ж.) аттанған. Б.з.д. 11-9 ғасырлар аралығында иониялықтар осы аймақтарда таралуын жалғастырды. Аттика мен иония тілдерінің тілдік жақындығы бірнеше ерекше ерекшеліктерінде көрінеді, мысалы, /w/ дыбысының ерте жоғалуы немесе /ā/ және /ē/ дыбыстарының бірігуі. Архаикалық Грекияның соңы мен ерте Классикалық Грекияда, б.з.д. 5 ғасырда, Кіші Азияның батыс жағалауы, сондай-ақ Хиос және Самос аралдары Иониенің нағыз орталығын құрады. Иония диалектісі Эгей теңізінің орталық аралдарында және Афинадан солтүстікке орналасқан Евбея аралында да қолданылды. Диалект тез арада иониялық отарлау арқылы Эгей теңізінің солтүстігіндегі, Қара теңіздегі және Жерорта теңізінің батысындағы аймақтарға, соның ішінде Сицилия мен Италиядағы Магна Грецияға тарады. Иония диалектісі әдетте екі негізгі кезеңге бөлінеді: Ежелгі Иония (немесе Ежелгі Иониялық) және Жаңа Иония (немесе Жаңа Иониялық). Екі кезең арасындағы ауысу нақты анықталмаған, бірақ б.з.д. 600 жыл шамамен дұрыс бағалау болып табылады. Гомердің (Илиада, Одиссея және Гомерлік Гимндер) және Гесиодтың шығармалары Гомерлік грек немесе Эпикалық грек деп аталатын әдеби диалектіде жазылған, ол негізінен Ежелгі Ионияны қамтиды, бірақ солтүстікке орналасқан көршілес Эолия диалектісінен және сонымен қатар Гомерге дейінгі эпостық дәстүрдің нәтижесіндегі кейбір микендік элементтерден де құралады. 1. Батыс иониялық, Евбея диалектісі және Аттиканың кейбір бөліктері, мысалы Оропос; 2. Орталық немесе Кикладтық иониялық, Киклад аралдарының диалектісі; 3. Шығыс иониялық, Самос, Хиос және Кіші Азияның батыс жағалауындағы диалект. Шығыс иониялық екі басқа диалекттен де ерекшеленеді, өйткені ол /h/ дыбысын (псилоз) өте ерте жоғалтқан (сондықтан Геродотты Эродот деп атау керек). /w/ дыбысы (дигамма) Шығыс иониялықта мүлдем жоқ, бірақ кейде Батыс және Кикладтық иониялықта сақталған. Сонымен қатар, Батыс және Кикладтық иониялықта /hop/ әрпімен басталатын сөздер (που – қайда, πως – қалай), Шығыс иониялықта ok әрпімен (κου/κου, κως/κως) басталады. Батыс иониялық Кикладтық және Шығыс иониялықтан tt және rr дыбыстарымен ерекшеленеді, ал қалған екеуінде ss және rs дыбыстары бар (τέτταρες және τέσσαρες – төрт; θάρρος және θάρσος – батылдық). Батыс иониялық ξένος (xenos – шетелдік, қонақ) сөзін қолдану арқылы да ерекшеленеді, ал қалған екеуі ξεῖνος (xeinos) сөзін қолданады. Кикладтық иониялықты одан әрі бөлуге болады: Кеос, Наксос және Аморгос екі /æ/ дыбысы арасындағы айырмашылықты сақтады, атап айтқанда бастапқы /æ/ (Ε деп жазылады) және /ā/ дыбысынан (Η деп жазылады) пайда болған /æ/; мысалы ΜΗΤΕΡ = μήτηρ < μάτηρ – ана. Қалған Киклад аралдарында бұл айырмашылық жасалмады, Η және Ε бір-бірін алмастыра қолданылды. Шығыс иониялықта Геродот төрт кіші топты анықтады (Тарихтар, I.142), олардың үшеуі көршілес тілдің әсеріне ұшырады: а. Милет, Миус және Приена диалектілері және олардың колониялары, Карияның әсерімен; б. Лидияның әсерімен Ефес, Колофонт, Лебедос, Тео, Клазоменай және Фокаяның иониялық тілі және олардың колониялары; с. Хиос және Эритрея диалектілері және олардың колониялары, Эол грекінің әсерімен; д. Самос диалектісі және оның колониялары. Бұл төрт топтың арасындағы айырмашылықтар жазулардан анық көрінбейді, себебі жазулар әдетте барлық жерде бірдей «мәдениетті иониялық» тілінде сөйлейтін жоғары әлеуметтік топтың тапсырысы бойынша жасалатын. Алайда, «көшедегі адамдардың» сөйлеген жергілікті тілдер әртүрлі болуы керек. Бұған Ефестегі «кедей ақын» Гиппонакс тілінде куә бола аламыз, ол көбінесе жергілікті жаргонды (νικύρτας, σάβαυνις – қорлау сөздері; χλούνης – ұры; κασωρικός – жезөкше) және лидиялық қарыз сөздерін (πάλμυς – патша) қолданған.
2. Central or Cycladic Ionic, the dialect of the Cycladic Islands;
3. Eastern Ionic, the dialect of Samos, Chios, and the west coast of Asia Minor. Eastern Ionic stands apart from both other dialects because it lost at a very early time the /h/ sound (psilosis) (Herodotos should therefore properly be called Erodotos). The /w/ sound (digamma) is also completely absent from Eastern Ionic, but was sometimes retained in Western and Cycladic Ionic. Also pronouns that begin with /hop / in Western and Cycladic Ionic (ὅπου where, ὅπως how), begin with ok (conventionally written hok ) in Eastern Ionic (ὅκου/ὄκου, ὅκως/ὄκως). Western Ionic differs from Cycladic and Eastern Ionic by the sounds tt and rr where the other two have ss and rs (τέτταρες vs. τέσσαρες, four; θάρρος vs. θάρσος, bravery). Western Ionic also stands apart by using the form ξένος (xenos, foreigner, guest), where the other two use ξεῖνος (xeinos). Cycladic Ionic may be further subdivided: Keos, Naxos, and Amorgos retained a difference between two /æ/ sounds, namely original /æ/ (written as Ε), and /æ/ evolved from /ā/ (written as Η); for example ΜΗΤΕΡ = μήτηρ < μάτηρ, mother. On the other Cycladic Islands this distinction was not made, Η and Ε were used there interchangeably. Within Eastern Ionic, Herodotus recognized four subgroups (Histories, I.142), three of them apparently influenced by a neighbouring language:
a. The dialect of Miletus, Myus, and Priene, and their colonies, influenced by Carian;
b. The Ionic of Ephesos, Kolophon, Lebedos, Teos, Klazomenai, and Phokaia, and their colonies, influenced by Lydian;
c. The dialect of Chios and Erythrai and their colonies, influenced by Aeolic Greek;
d. The dialect of Samos and its colonies. Differences between these four groups are not clearly visible from inscriptions, probably because inscriptions were usually ordered by a high social group that everywhere spoke the same kind of "civilized Ionic". However, local speech by the "man in the street" must have shown differences. An inkling of this may be witnessed in the language of Ephesian "beggar poet" Hipponax, who often used local slang (νικύρτας, σάβαυνις: terms of abuse; χλούνης, thief; κασωρικός, whorish) and Lydian loanwords (πάλμυς, king).