Кіріспе
Парламент қабылдаған заң. Парламент актісі – негізгі заңнаманың бір түрі ретінде, мемлекеттік биліктің заң шығарушы органы (көбінесе парламент немесе кеңес) бекіткен заң мәтіні. Парламенттік жүйесі бар көптеген елдерде парламент актілері заң жобасы түрінде басталады, оған заң шығарушы орган дауыс береді. Мемлекеттік биліктің құрылысына қарай, бұл мәтін атқарушы биліктің қолдауына немесе бекітуіне ұсынылуы мүмкін.
An act of parliament, as a form of primary legislation, is a text of law passed by the legislative body of a jurisdiction (often a parliament or council). In most countries with a parliamentary system of government, acts of parliament begin as a bill, which the legislature votes on. Depending on the structure of government, this text may then be subject to assent or approval from the executive branch.
Есептер
Парламент актісінің жобасы заң жобасы деп аталады. Басқаша айтқанда, заң жобасы – заңға айналу үшін парламентте талқылануы тиіс ұсынылған заң. Вестминстер жүйесіне ие елдерде заңға айналу мүмкіндігі бар көптеген заң жобаларын үкімет парламентке енгізеді. Мұндай әрекет көбінесе «ақ кітаптың» жариялануынан кейін жасалады, онда мәселелер мен ұсынылып отырған жаңа заңның оларды шешу жолдары баяндалады. Заң жобасын үкіметтің ресми қолдауы болмаса да парламентке енгізуге болады, мұндай заң жобасы жеке мүшелік заң жобасы деп аталады. Көппалаталы парламенті бар елдерде көптеген заң жобаларын кез келген палатаға бірінші болып ұсынуға болады. Дегенмен, кейбір заңдар конституциялық дәстүрге немесе заңға сәйкес белгілі бір палатаға енгізілуі керек. Мысалы, салық салуға немесе мемлекеттік шығыстарға қатысты заң жобалары Ұлыбританияның Өкілдер палатасына, Канаданың Өкілдер палатасына, Үндістанның Лок Сабхасына және Ирландияның Дайлға заң бойынша енгізіледі. Керісінше, Заң комиссиясы ұсынған және жинақтау заң жобалары дәстүрлі түрде Лордтар палатасында басталады. Заң жобасы заңға айналу үшін бірнеше кезеңнен өтуі керек. Теориялық тұрғыдан алғанда, бұл заң жобасының ережелерін егжей-тегжейлі талқылауға, сондай-ақ бастапқы заң жобаға түзетулер енгізуге, оларды талқылауға және келісуге мүмкіндік береді. Екіпалаталы парламенттерде, енгізілген палатада мақұлданған заң жобасы екінші палатаға жіберіледі. Жалпы алғанда, әр палата заң жобасының бірдей нұсқасына жеке-жеке келісуі керек. Соңында, мақұлданған заң жобасы бекітіледі, көптеген елдерде бұл тек формальды рәсім және көбінесе мемлекет басшысының құзырында болады. Кейбір елдерде, мысалы Францияда, Бельгияда, Люксембургте, Испанияда және Португалияда заң жобасының аталуы оны үкімет бастаған жағдайда (онда ол «жоба» деп аталады) немесе парламент бастаған жағдайда («ұсыныс», яғни жеке мүшелік заң жобасы) өзгереді.
Ирландия
Ирландия Парламенті, Оирехтас, заң жобалары келесі кезеңдерден өтеді. Заң жобалары Дэйлде немесе Сенатта бастама көтере алады және екі палатада да қабылдалуы тиіс. Бірінші кезең – жеке мүшелер заң жобасын енгізу үшін палатаның рұқсатын алуы керек. Үкіметтік заң жобаларына мақұлдау қажет емес, сондықтан олар екінші кезеңде енгізіледі. Екінші кезең – заң жобасының жалпы принципі талқыланады. Оны бастама көтерген министр (немесе жеке мүше заң жобасы болған жағдайда, мүше) енгізеді, содан кейін палата мүшелері пікір білдіреді. Ақырында, талқылау «заң жобасын енді екінші рет оқысын» деген ұсыныс бойынша дауыс беру арқылы аяқталады. Үшінші кезең, көбінесе Комитет кезеңі деп аталады. Бұл заң жобасының әрбір тармағын және енгізілген түзетулерді мұқият қарауды қамтиды. Дэйлде бұл әдетте комитеттер бөлмесінде өтеді және бір арнайы комитет қарауына жүктеледі. Сенатта бұл кезең палатада өтеді. Ақша заң жобасы болған жағдайда Сенат түзетулер емес, тек ұсынымдар бере алады. Төртінші кезең, әдетте Есеп беру кезеңі деп аталады. Осы кезеңде Комитет кезеңінде жасалған өзгерістерді қамтитын заң жобасының нұсқасы қарауға ұсынылады. Екі палатада да бұл кезең палатаның отырыс залында өтеді. Түзетулер осы кезеңде қарастырылуы мүмкін, бірақ олар Комитет кезеңінде талқыланған мәселелерге немесе енгізілген өзгерістерге қатысты болуы керек. Бесінші кезең: іс жүзінде бұл формальдылық, төртінші кезеңмен бірге қарастырылады және Есеп беру және Соңғы кезең деп аталады. Екінші палатада қаралуы: бірдей кезеңдер екінші палатада қайталанады, содан кейін заң жобасы қабылданды деп есептеледі, бірақ Дэйлде басталып, Сенатпен түзетілген кез келген заң жобасы соңғы қарау үшін Дэйлге қайтарылуы тиіс. Қол қою: заң жобасы екі палатада да қабылданғаннан кейін, қол қою үшін Президентке жіберіледі. Қол қойылған түпнұсқа Жоғарғы Сот кеңсесіне тіркеледі.
Сингапур
Сингапурда заң жобасы Парламент актісіне айналу үшін белгілі бір кезеңдерден өтеді. Бірінші оқылым: Заң жобасын әдетте парламент мүшелері үкіметке ұсынады. Бірпалаталы парламент заң жобасын талқылайды, содан кейін дауыс беру өтеді. Нақты дау тудырмайтын заң жобалары үшін дауыстардың кем дегенде жартысы қолдау білдіруі керек, ал даулы заң жобалары үшін – үштен екісі. Егер заң жобасы дауыс беруден өтетін болса, ол екінші оқылымға жіберіледі. Екінші оқылым: Бұл кезеңде заң жобасы одан әрі талқыланып, екінші рет дауысқа салынады. Егер дауыс берудің жартысынан астамы қолдаса, заң жобасы таңдамалы комитетке жіберіледі. Таңдамалы комитет: Таңдамалы комитет парламент мүшелерінен ғана емес, сонымен қатар заң жобасы заңға айналған жағдайда әсер етуі мүмкін адамдардан да құралады. Бұл теңдікті қамтамасыз ету және заң жобасының баршаға әділ болуын қамтамасыз ету мақсатында жасалады. Егер заң жобасы қолдау тапса, ол үшінші оқылымға жіберіледі. Үшінші оқылым: Таңдамалы комитет заң жобасын талқылап, қолдағаннан кейін, оны дауысқа салады. Егер дауыс саны жартысынан көп болса, ол Сингапур Президентіне жіберіледі. Бұл Президенттің мақұлдауы деп аталады. Президенттің мақұлдауы: Заң жобасының қабылдануы үшін Президент рұқсат беруі міндетті. Егер ол мақұлдаса, онда бұл Парламент мүшелері қабылдаған Парламент актісі болады.
Акттердің атаулары мен сілтемелері
Англия Парламенті қабылдаған актілердің бастапқыда атаулары болмаған, оларды тек қабылдаған парламенттік сессияға сілтеме жасау арқылы ресми түрде келтіруге болады, әрбір жеке акт жыл және тарау нөмірімен анықталады. Ресми клерктер тіркелген актілерге анықтамалық үшін сипаттамалық атаулар қоса бастады, уақыт өте келе атаулар әр заң жобасының мәтініне енгізілді. XIX ғасырдың ортасынан бері актілерге қысқа атау беру де кең таралды, бұл кейде ұзақ негізгі атауларға ыңғайлы балама ретінде қолданылады. Қысқа атаулар туралы 1892 жылғы заң және оны алмастырған 1896 жылғы Қысқа атаулар туралы заң бұрын атауы болмаған көптеген актілерге қысқа атаулар берді. Актілердің сандық цитаталары да уақыт өте өзгерді. Алғашқы әдіс тиісті парламенттік сессия өткен жылға (немесе жылдарға) негізделген. Көптеген елдерде бұл күнтізбелік жылға сілтеме жасаумен алмастырылды, ал алғашқы қабылданған акт 1-тарау болып табылады, және т.б. Ұлыбританияда 1963 жылдан бері заңнама жыл мен тарау нөмірі бойынша сілтеме жасалады. Әр акт патшалық келісім алған күніне сәйкес нөмірленеді, мысалы, 1980 жылы қабылданған 43-ші акт – 1980 жылғы 43-ші тарау. Толық сілтеме (қысқа) атауды қамтиды, мысалы, 1980 жылғы Магистратура соты туралы заң (c. 43). 1980-жылдарға дейін Австралияның Виктория штатының актілері 1857 жылдан бастап үздіксіз ретпен нөмірленді, сондықтан 1977 жылғы көпшілік жасқа қатысты заң – 1977 жылғы 9075-нөмірлі акт.