Кіріспе
Мұхаммед ибн әл-Аббас Әбу Бәкір әл-Хуаразми, немесе Әбу Бәкір әл-Хуаразми деп те белгілі, Х ғасырдағы ирандық ақын және хатшы, өзінің ұзақ мансабында Хамданидтер, Саманидтер, Саффаридтер және Буйидтер сарайында қызмет еткен. Ол араб тіліндегі алғашқы энциклопедиясы Mafātīḥ al ʿulūm (Ғылымдардың кілті) авторы ретінде танымал.
Өмір
Әл-Хуарезми - белгілі бір белгісіз тұлға. Ол 935 жылы әкесі туған Хоразм қаласында дүниеге келген. Оның анасы Табарстанның Амол деген жерінен шыққан. Ол өзін әл-Хуаразми немесе әл-Табари деп атайды, ал басқа деректерде ол әл-Табаркхазми немесе әл-Табаркхази деп аталады. Әл-Хорезми танымал парсы тарихшысы әл-Табаридің немересі болса керек. Бір кездері әл-Хорезми Трансоксаниядағы Бухарадағы Саманидтер сотында клерк болып жұмыс істеді, сол жерде ол өзінің лақап есімін алды, ол сөзбе-сөз "хатшы" немесе "жазушы" дегенді білдіреді. Саманидтер ордасында жүргенде ол өзінің ең танымал еңбегі - "Мафатих әл-улум" атты ғылыми энциклопедиясын шығарды. Ол Әмір Нұх II сарайының уәзирі Әбул Хасан әл Утбидің өтініші бойынша жасалды. Ал Аль-Утбиге арналған бұл шығарма оның аяқталу мерзімін шамамен 977 жылы белгілейді. Нишапурда әл-Хорезми бірнеше рихла (саяхат туралы қысқаша, күлкілі баяндамалар; ішінара өлеңмен, ішінара әдеби прозамен жазылған) жазды, олардың тек бөлшектері ғана сақталған. Ол өзінің атақты ғалым әрі жазушы ретінде кеңінен танылды. Алайда, оның беделі 383/992 жылы жас ғалым және жазушы Бади әл Заман әл Хамадани келгеннен кейін көмескіленді. Хамадани прозаның жаңа түрін құрастырды, ол алдымен Нишапурда, кейіннен бүкіл араб тілінде сөйлейтін әлемде үлкен танымалдылыққа ие болды. Бұл жаңа жанр мақама деп аталды. Әл-Хорезми мен Хамадани бір-бірімен бәсекеге түсіп, қорлаулар алмасты, ақырында олар қақтығысты.
Жұмыс
Әл-Хуаризми араб грамматикасы туралы Кітаб-и-фиаят әл-Мутахафиз [Араб тіліндегі қиын сөздердің сирек кездесетін жіктелген сөздік қоры] атты еңбектің авторы болды. Алайда, ол ең танымал ретінде автор Mafātīḥ al ʿulūm (Ақпараттық ғылымдар кілттері), ерте Исламдық ғылымдар энциклопедиясы. Мафатих әл Улум - бұл монументалды еңбек, ол бір жағынан лексикографиялық, бір жағынан энциклопедиялық. Ғалымдар оны ислам ғылымдарын құжаттауға жасалған алғашқы әрекет деп санайды. Бұл еңбек математика, алхимия, медицина және метеорология бөлімдерін қамтиды.
Басылымдар мен аудармалар
Мафатих аль-улумның тек шектеулі бөлігі ағылшын тіліне аударылған. Белгілі басылымдар мен аудармаларға мыналар жатады: Герлог ван Вольтен (ed), Kitāb Liber Mafātīḥ al ʻulūm, Leiden, Brill, 1895 (араб тілінде, латын тіліндегі кіріспемен) көптеген қайта басып шығарылған. Әл-Хашшаб, Y. және әл-Арини, B., ضبط وتحقيق الالفاظ الإستلهية التنخية الواردة في كتاب مفاتبح العلوم للخورزم / /ليحيى الخشاب, الباز العريني. [Ḍabṭ wa taḥqīq al alfāẓ al istilahiyah al tankhiyah al wāridah fī kitāb Mafātīḥ al ʻulūm lil Khuwarizmi] Муфатих кітабында қамтылған даму сөздіктерін бақылау және іске асыру, Каир, 1958 (араб) Хадивжам, Х., Таржума 'и Мафатих аль ʻулум, Тегеран, Марказ и Интишарат и 'Илми ва Фарханги, 1983 (парсы және араб тілдерінде). Әл-Ибьяри, И., Мафатих әл-улум, Бейрут, 1984 Босворт, С. Е., "Абду Абдуллах әл-Хуаризм" "Секретариаттың техникалық терминдері" журналы, Шығыстың әлеуметтік және экономикалық тарихы журналы, том. 12, 112-164 б. (Ортағасырлық араб мәдениеті, No. 15, Лондон, 1983. Мафатих әл-улумның 4-тарауының түсіндірме аудармасы (ағылшынша) Хажудан, Х., Мафатих әл-улумның парсыша аудармасы, Тегеран, 1928 (парсы тілінде) Фермер, Х. Г., "Мафатих әл-улумдағы музыка ғылымы" : Глазго университетінің шығыс қоғамының мәмілелері, том. 17, 1957/8, 19 б. 7-бөлімнің 2-бөлімінің аудармасы (ағылшынша) Unvala, J. M., "Аль-Хуарезмидің Мафатих аI Улумдан үзінді аудармасы", К. Р. Кама институтының журналы, т. XI,1928 (ағылшын) Seidel, E., "Die Medizin im Mafātīḥ al ʻulūm", SBPMSE, том. XLVII, 1915, 179 б. (неміс тілінде, кеңінен түсіндірмесі бар) Weidemann, B., Über die Geometrie und Arithematik nach den Mafātīḥ al ʻulūm, SBPMSE, vol, 40, 1908, 1 64 б. (неміс)
Gerlog van Volten (ed), Kitāb Liber Mafātīḥ al ʻulūm, Leiden, Brill, 1895 (in Arabic, with an introduction in Latin) many reprints. Al Khashshāb, Y. and al ʻArīnī, B., ضبط وتحقيق الالفاظ الإستلهية التنخية الواردة فى كتاب مفاتبح العلوم للخورزم / /ليحيى الخشاب، الباز العريني. [Ḍabṭ wa taḥqīq al alfāẓ al istilahiyah al tankhiyah al wāridah fī kitāb Mafātīḥ al ʻulūm lil Khuwarizmi] Controlling and realizing the developmental vocabulary contained in the book of Mufatih, Cairo, 1958 (Arabic)
Khadivjam, H., Tarjumah ʼi Mafātīḥ al ʻulūm, Tehran, Markaz i Intishārāt i ʻIlmī va Farhangī, 1983 (in Persian and Arabic). Al Ibyari, I., Mafātīḥ al ʻulūm, Beirut, 1984
Bosworth, C. E.,“Abū ʿAbdallāh al Khwārizmīon the Technical Terms of the Secretary’s Art”, Journal of the Social and Economic History of the Orient, vol. 12, pp 112–164 (reprinted in Medieval Arabic Culture, no. 15, London, 1983. annotated translation of the 4th chapter of Mafātīḥ al ʻulūm (English)
Hajudan, H., A Persian Translation of Mafātīḥ al ʻulūm, Tehran, 1928 (in Persian)
Farmer, H. G.,”The Science of Music in the Mafatih Alulum” in: Transactions of the Glasgow University Oriental Society, vol. 17, 1957/8, pp 1 9translation of Section 7, Part 2 (English)
Unvala, J. M., "The Translation of an Extract from Mafatih aI Ulum of al Khwarazmi," The Journal of the K. R. Cama Institute, vol. XI,1928 (English)
Seidel, E., "Die Medizin im Mafātīḥ al ʻulūm", SBPMSE, vol. XLVII, 1915, pp 1–79 (in German, with extensive commentary)
Weidemann, B., “Über die Geometrie und Arithematik nach den Mafātīḥ al ʻulūm, ”SBPMSE, vol, 40, 1908, pp 1 64 (German)