Кіріспе
Экономикадағы ұғым Экономикада сұраныс - тұтынушылардың белгілі бір уақыт ішінде әртүрлі бағамен сатып алуға дайын және қабілетті тауардың мөлшері. Сатып алу бағасы мен сұраныстың мөлшері арасындағы қатынасты сұраныс қисығы деп те атайды. Белгілі бір заттың сұранысы - заттың қажеттілігі, бағасы, сапасы, ыңғайлылығы, қол жетімді баламалары, сатып алушылардың қолжетімді табысы мен дәмі және басқа да көптеген нұсқалардың функциясы.
In economics, demand is the quantity of a good that consumers are willing and able to purchase at various prices during a given time. The relationship between price and quantity demand is also called the demand curve. Demand for a specific item is a function of an item's perceived necessity, price, perceived quality, convenience, available alternatives, purchasers' disposable income and tastes, and many other options.
Сұранысқа әсер ететін факторлар
Тұтынушының тауарды сатып алуға деген ықыласына сансыз факторлар мен жағдайлар әсер етеді. Ортақ факторлардың кейбіреулері: Тауар бағасы: Бастапқы сұраныс қатынасы тауардың әлеуетті бағасы мен сол бағамен сатып алынатын мөлшерлер арасындағы қатынас. Жалпы, қатынас теріс, яғни бағаның өсуі сұраныстың азаюына әкеледі. Бұл теріс байланыс тұтыну сұранысы қисығының төмендеуімен көрінеді. Теріс қатынас бар деген болжам ақылға қонымды және интуитивті. Мысалы, егер сүттің бір галлонының бағасы 5 доллардан 15 долларға дейін көтерілсе, бұл үлкен бағаның өсуі болар еді. Мұндай бағаның жоғарылауы тұтынушыны 15 долларға бағаланған өнімге деген сұраныстың төмендеуіне әкеледі, өйткені ол қымбат қана емес, сонымен қатар жаңа баға бір галлон сүтке өте орынсыз. Байланысты тауарлардың бағасы: Негізгі байланысты тауарлар - қосымша және орнына келетін тауарлар. Қосымша - негізгі тауармен бірге пайдаланылатын тауар. Мысалға хот-дог пен қыша, сыра мен крем, автомобиль мен бензинді келтіруге болады. (Кәдемі қосымшалар бір ғана зат ретінде әрекет етеді.) Егер қосымша тауардың бағасы көтерілсе, екінші тауардың сұранысы азаяды. Математикалық тұрғыдан алғанда, қосымша тауардың бағасын білдіретін айнымалы сұраныс функциясының теріс коэффициентін алады. Мысалы, Qd = a P Pg мұндағы Q - сұранысқа ие автомобильдер саны, P - автомобильдер бағасы және Pg - бензин бағасы. Басқа негізгі тауарлар санаты - алмастырушы тауарлар. Ауыстырғыш тауарлар - бастапқы тауардың орнына пайдаланылатын тауарлар. Орналастырушы тауардың бағасы мен сұраныстың арасындағы математикалық байланыс оң. Егер алмастырушы тауардың бағасы төмендесе, онда сұраныс төмендейді. Жеке табыс: Көп жағдайда, адамның қолжетімді табысы (салық және жәрдемақылар алғаннан кейінгі табыс) неғұрлым көп болса, сол адам сатып алу ықтималдығы соншалықты жоғары болады. Тамақ пен көңіл көтеру: Адам қандай да бір тауарды қалайтын сайын, оны сатып алу ықтималдығы артады. Қажеттілік пен сұраныстың арасында негізгі айырмашылық бар. Қалау - бұл тауарды оның ішкі қасиеттеріне байланысты сатып алуға деген ықыластың өлшемі. Талап - адамның өз қалауларын жүзеге асыруға деген ықыласы мен қабілеті. Тамақ пен көңіл күйдің салыстырмалы түрде тұрақты екендігіне көз жеткізіледі. Тұтынушылардың болашақ бағалар, табыс пен қол жетімділік туралы күтулері: Егер тұтынушы тауардың бағасы болашақта жоғары болады деп сенсе, ол тауарды қазір сатып алуы ықтимал. Егер тұтынушы өзінің болашақтағы табысы жоғары болады деп күтетін болса, онда ол тауарды қазір сатып алуы мүмкін. Қолжетімділік (жеткізу жағында), сондай-ақ болжамды немесе күтілетін қолжетімділік баға мен сұранысқа әсер етеді. Халық саны: Егер халық саны өсе, бұл сұраныс та артады дегенді білдіреді. Бұл тізім толық емес. Сатып алушы тауарды сатып алуға деген ықыласы мен қабілетіне байланысты деп тапқан барлық фактілер мен жағдайлар сұранысқа әсер етуі мүмкін. Мысалы, күтілмеген дауылға ұшыраған адам күн ашық әрі күн ашық болған кездегіден гөрі шатыр сатып алуы ықтимал. Нарықтағы тұтынушылар саны: Тауарға деген нарықтық сұраныс қазіргі және болашақ тұтынушылардың әртүрлі бағалар бойынша тауарға деген жеке сұраныстарын қосу арқылы алынады. Тауардың тұтынушылар базасы неғұрлым үлкен болса, нарықта оған сұраныс соғұрлым жоғары болады.
The price of the commodity: The basic demand relationship is between potential prices of a good and the quantities that would be purchased at those prices. Generally, the relationship is negative, meaning that an increase in price will induce a decrease in the quantity demanded. This negative relationship is embodied in the downward slope of the consumer demand curve. The assumption of a negative relationship is reasonable and intuitive. For example, if the price of a gallon of milk were to rise from $5 to a price of $15, that would be a big price increase. Such a significant price increase causes the consumer to demand less of that product at the price of $15 because not only is it more expensive, but the new price is very unreasonable for a gallon of milk. Price of related goods: The principal related goods are complements and substitutes. A complement is a good that is used with the primary good. Examples include hotdogs and mustard, beer and pretzels, automobiles and gasoline. (Perfect complements behave as a single good.) If the price of the complement goes up, the quantity demanded of the other good goes down. Mathematically, the variable representing the price of the complementary good would have a negative coefficient in the demand function. For example, Qd = a P Pg where Q is the quantity of automobiles demanded, P is the price of automobiles and Pg is the price of gasoline. The other main category of related goods are substitutes. Substitutes are goods that can be used in place of the primary good. The mathematical relationship between the price of the substitute and the demand for the good in question is positive. If the price of the substitute goes down the demand for the good in question goes down. Personal Disposable Income: In most cases, the more disposable income (income after tax and receipt of benefits) a person has, the more likely that person is to buy. Tastes or preferences: The greater the desire to own a good the more likely one is to buy the good. There is a basic distinction between desire and demand. Desire is a measure of the willingness to buy a good based on its intrinsic qualities. Demand is the willingness and ability to put one's desires into effect. It is assumed that tastes and preferences are relatively constant. Consumer expectations about future prices, income and availability: If a consumer believes that the price of the good will be higher in the future, he/she is more likely to purchase the good now. If the consumer expects that his/her income will be higher in the future, the consumer may buy the good now. Availability (supply side) as well as predicted or expected availability also affects both price and demand. Population: If the population grows this means that demand will also increase. This list is not exhaustive. All facts and circumstances that a buyer finds relevant to his willingness or ability to buy goods can affect demand. For example, a person caught in an unexpected storm is more likely to buy an umbrella than if the weather were bright and sunny. The number of consumers in a market: The market demand for a good is obtained by adding individual demands of the present, as well as prospective consumers of a good at various possible prices. The larger the consumer base is for a good, the greater the market demand for it.
Сұраныс функциясының теңдеуі мен қисығы
Сұраныс теңдеуі - сұраныстағы тауардың мөлшері мен тұтынушының тауарды сатып алуға деген ықыласы мен қабілетіне әсер ететін факторлар арасындағы қатынастың математикалық көрінісі. Мысалы, Qd = f ((P; Prg, Y) сұраныс теңдеуі, онда Qd - сұраныстағы жақсының мөлшері, P - жақсының бағасы, Prg - байланысты жақсының бағасы, ал Y - табыс; теңдеудің оң жағындағы функция сұраныс функциясы деп аталады. Сұраныс функциясының аргументтер тізіміндегі жартылай нүкте оң жақтағы айнымалылар (саны, баға) кеңістігінде сұраныс қисығын сызғанда тұрақты ұсталады дегенді білдіреді. Сұраныс теңдеуінің қарапайым мысалы: Qd = 325 P 30Prg + 1.4Y. Мұнда 325 - өнімге сұранысқа әсер ететін барлық тиісті нақтыланбаған факторлардың қоймасы. P - тауардың бағасы. Сұраныс заңына сәйкес коэффициент теріс. Байланысты тауар қосымша немесе орнын алмастырушы болуы мүмкін. Егер ол қосымша болса, онда баға коэффициенті, осы мысалдағыдай, теріс болады. Егер ол алмастырғыш болса, онда оның бағасының коэффициенті оң болады. Кірістің (Y) оң коэффициенті бар, бұл тауардың қалыпты тауар екенін көрсетеді. Егер коэффициент теріс болса, тауар төменгі сапалы тауар деп саналады, яғни тұтынушының табысы өскен сайын тауарға сұраныс төмендейді. Бағаға қатысты емес факторлардың мәндерін белгілеу, Prg = 4,00 және Y = 50, сұраныс теңдеуіне әкеледі Q = 325 P 30(4) +1.4(50) немесе Q = 275 P. Егер табыс 55-ке дейін көтерілсе, жаңа сұраныс теңдеуі Q = 282 P болады. Графикалық түрде сұраныстың бағаға қатысты емес факторларының өзгеруі сұраныс функциясының x қиылысының өзгеруі салдарынан сыртқы ауысуында көрініс табады.
Сұраныстың бағаға икемділігі
Сұраныстың бағаға икемділігі - бұл санның өзгеруіне, Q, санның өзгеруіне, P. Ол сұраныстың мөлшері бағаның берілген пайыздық өзгеруінің нәтижесінде өзгеретін пайызды көрсетеді. Осылайша, сұраныс эластичность 2 деген сұраныс мөлшері 2% төмендейді, егер баға 1% жоғарыласа. Өте аз өзгерістер үшін серпімділік (∂Q/∂P) × ((P/Q) болып табылады.
Сызықтық сұраныс қисығының бойындағы икемділік
Сызықтық сұраныс қисығының еңіс үнемі болып тұрады. Сұраныс эластичность үнемі өзгеріп отырады, өйткені сұраныс қисығының төмен қарай жылжығанда баға мен санның арақатынасы үнемі төмендейді. Сұраныс қисығының y осьті қиып өтетін нүктесінде сұраныс шексіз икемді болады, өйткені икемділік формуласының атаушысында пайда болатын Q айнымалы нөлге тең. Сұраныс қисығының x-осімен қиылысатын нүктесінде, икемділік нөлге тең, өйткені икемділік формуласының сандарында пайда болатын өзгермелі P нөлге тең. Сызықтық сұраныс қисығының бір нүктесінде сұраныс бірлік икемділігі: бір икемділік. Жоғары бағалар үшін икемділік шама жағынан 1 -ден жоғары: сұраныс икемді деп аталады, өйткені пайыздық сандық өзгерістер баға өзгерістерінен үлкен. Бірлік икемділік нүктесінен төмен бағалар үшін икемділік 1 -ден аз және сұраныс икемсіз деп аталады.
Талаптың толықтай икемсіздігі
Қалыпты түрде эластикалық емес сұраныс тік сұраныс қисығымен бейнеленеді. Сұраныстың бағаға деген мінсіз икемсіздігі жағдайында сұраныстың мөлшеріне баға әсер етпейді. Тауардың бағасы қаншалықты төмен немесе жоғары болмасын, сұраныс бірдей болады. Талаптың (ерекше) толықтай эластикалық емес тауарлар әдетте алмастырушылары жоқ тауарлар болып табылады. Мысалы, инсулин өте икемсіз. Диабетпен ауыратын адам өмір сүру үшін инсулинге мұқтаж, сондықтан бағаның өзгеруі сұранысқа әсер етпейді. Инсулиннің иілмейтіндігі толық емес, өйткені оның бағасы тым жоғары болғандықтан, кейбір адамдар инсулинді сатып ала алмайды. Ал егер инсулин өте арзан бағамен сатылса, кейбір адамдар бұрын сатып ала алмаған болса, одан да көп инсулин сатып алуы мүмкін. Экстремалды бағалардың әсерінен ешқандай тауарды шын мәнінде мүлдем икемсіз деп қарастыруға болмайды.
Нарық құрылымы мен сұраныс қисығы
Толық бәсекелестік нарықта сұраныс қисығы, орташа кіріс қисығы және шекті кіріс қисығы бір-бірімен сәйкес келеді және нарықтағы баға бойынша көлденең болады. Сұраныс қисығы өте икемді және орташа және шекті табыс қисықтарымен сәйкес келеді. Экономикалық қатысушылар бағаны қабылдайды. Толық бәсекелестікке ие фирмалардың нарықтағы күші нөл; яғни олар алмасу шарттары мен шарттарына әсер ету қабілеті жоқ. Кәдімгі бәсекелестік жағдайындағы фирманың шешімдері өндіріспен және егер болса, қаншалықты шектеледі. Нағыз бәсекелестікке толы емес нарықтарда сұраныс қисығы теріс иілген және бөлек шекті кіріс қисығы бар. Нағыз бәсекелестік жоқ нарықтағы фирма бағаны белгілейді. Фирма қанша өнім шығаратынын немесе қандай баға төлейтынын өзі шеше алады. Бір айнымалыны шешкен кезде фирма міндетті түрде екінші айнымалыны анықтайды
Кері сұраныс функциясы
Стандартты түрінде сызықтық сұраныс теңдеуі Q = a bP. Яғни сұраныстың мөлшері бағаның функциясы. Сұраныс теңдеуінің керісі немесе баға теңдеуі бағаны сұраныстағы f санының функциясы ретінде қарастырады: P = f ((Q). Сұраныс теңдеуінің керісін есептеу үшін сұраныс теңдеуінен P-ді табу керек. Мысалы, сұраныс теңдеуі Q = 240 2P болса, онда кері сұраныс теңдеуі P = 120 .5Q болады, оң жағы кері сұраныс функциясы болып табылады. Сұраныс функциясының керісі жалпы және шекті кіріс функцияларын шығаруда пайдалы. Жалпы кіріс бағаға, P еселенген санға, Q немесе TR = P×Q тең. Жалпы кіріс функциясын алу үшін кері сұраныс функциясын Q-мен көбейтіңіз: TR = (120 .5Q) × Q = 120Q 0.5Q2. Шекаралық кіріс функциясы - жалпы кіріс функциясының бірінші туындысы; мұнда MR = 120 Q. МР функциясының осы сызықтық мысалдағы кері сұраныс функциясы сияқты y қимасына ие екенін ескеріңіз; МР функциясының x қимасы сұраныс функциясының бір жартысы, ал МР функциясының еңісі кері сұраныс функциясының екі есесі. Бұл қатынас барлық сызықтық сұраныс теңдеулері үшін дұрыс. РМ-ді тез есептеудің маңыздылығы - нарық құрылымына қарамастан фирмалар үшін пайданы максималдандыру шарты - шекті кіріс шекті шығынға (MC) тең болатын жерде өндіру. MC алу үшін жалпы шығындар функциясының бірінші туындысы алынады. Мысалы, шығынды алайық, C, 420 + 60Q + Q2 тең. Сонда MC = 60 + 2Q. МР мен МК теңестіру және Q-ны шешу Q = 20 береді. Сонымен 20 - пайданы барынша арттыратын сан: пайданы барынша арттыратын бағаны табу үшін, жай ғана Q мәнін сұраныс теңдеуінің керісіне қосып, P-ді табыңыз.
Сұраныс функциясы және жалпы кіріс
Егер сұраныс қисығы сызықтық болса, онда оның пішімі: Qd = a b * P, мұнда p - тауардың бағасы, ал q - сұраныстың мөлшері. Иілгіш пен тік ос қиылысы a арқылы бейнеленеді, яғни сұраныс жоқ мөлшерде баға. және b - сұраныс функциясының еңісі. Егер сұраныс функциясы осындай формада болса, онда жалпы кіріс сұратылған мөлшерге, тауар бағасына, яғни TR=q*p = q(a bq) тең болуы керек.
Психофармакологияда
Сұранысты азайту - заңсыз және заңсыз есірткіге деген сұранысты азайтуға бағытталған күш-жігер. Есірткі саясаты есірткімен қамтамасыз етуді азайтумен қарама-қайшы, бірақ екі саясат та жиі бірге жүзеге асырылады.
Энергияны үнемдеуде
Энергия сұранысын басқару, сонымен қатар сұраныс жағын басқару (DSM) немесе сұраныс жағын жауап беру (DSR) деп аталады, бұл тұтынушылардың энергияға сұранысын әр түрлі әдістер арқылы өзгерту, мысалы, қаржылық ынталандырулар және білім беру арқылы мінез-құлық өзгеруі.