Кіріспе

Парфян және Сасани империялары шекаралық провинцияларының қолбасшылары Иранның десерт Марзбан немесе Марзпан (орта персиялық транслитерация: mrzwpn, marz "шекара, шекара" және суффикс pān "қорғаншы"; Қазіргі парсы: مرزبان Марзбан) маргрэвтер класы, марштардың күзетшісі және кеңейту арқылы әскери қолбасшылар, Парфян империясының шекаралық провинцияларына (247 BC224 AD) және негізінен Сасани империясына (224651 AD) жауапты болған Иран.

Этимология

Парсы тіліндегі марз сөзінің аты авесталық marəza "шекара, шекара" деген сөзден алынған; па́н/па́ван сөзінің аты авесталық және көне парсы тіліндегі pat "қорғаншы" деген сөзбен туыс. Бұл сөз жаңа парсы тілінен араб тілінде مرزبان marzubān (көпше مرازبة marāziba) ретінде алынған. "Әл Марзбани" (المرزباني) атағы марзбаннан тараған кейбір ирандық отбасыларға nisba (отбасылық атақ) ретінде қолданылған. Белгілі ислам ғалымы Әбу Ханифа, исламдық дереккөздерде оның ресми аты Нуман ибн Табит ибн Зута ибн Марзбан (نعمان بن ثابت بن زوطا بن مرزبان) ретінде берілген, ол әкесі шыққан Кабулдың марзбандарынан шыққан. Баванд (6511349 ж.) және Салларид (9191062 ж.) әулеттерінің билеушілері өздерінің аты-жөнінде марзубанды қолданған. Марзбан сөзін армян тілінен марзпан (մարզպան) және грузин тілінен марзапани (მარზაპანი) деп алған.

Тарих

Саналар дәстүрі (негізінен васпуран және азадхан) Ахеменидтер империясына (550330 б.з.д.) барып такалады, бірақ Парфян империясында (247 б.з.д. 224 ж.) да дәрежелердің дұрыс жіктелуі белгісіз, сасандық патша жазуларымен салыстырғанда, 3 ғасырдан бастап аристократия төрт немесе бес дәрежеге бөлінген; шахрдан (патшалар, жер иелері), васпухр (ханзадалар; жеті ұлы асыл отбасы), вузурган (магнаттар; "үлкендер"), төменгі дворян азадхан (феодалдық дворяндар; еріктілер) және квадга (үй иелері). Сасанидтер әскерінің құрылымы парфяндықтарға қарағанда күрделірек болды. Касталық жүйе Үндістандағыдай қатаң болмаған, бірақ билік басындағы офицерлер негізінен вузурган кастасынан шыққан. Соңғы Сасанид марзбандары да азданнан шыққан болуы мүмкін, олар көбінесе ауыл иелері (дихкан) болған, атты әскерді жас салт аттылармен (асбар) қамтамасыз еткен немесе бодигардтар мен қауіпсіздік күштері болған. Бандаган, айяран немесе жаңбазан атақтары бар, барлығы патшамен байланысты білдіреді. Марзбан атағы Парф империясына жатады, мұнда Ниса сияқты шекаралық аймақтарда (біздің заманымызға дейінгі 1 ғасыр) марзбан (mrzwpn) атақтары кездеседі, мүмкін шекара әскерлерін басқаратын офицер және дизпти, фортты басқаратын офицер. Кейбір ғалымдар марзбанды Ахеменидтер империясының Дарий I (550486 б.з.б.) тұсында пайда болған деп санайды. Марзбан, спахбед, канаранг, паигосбан (парфтық птыкуспан, сасандық педоспан немесе падоспан) және остандар атауларының арасындағы нақты қарым-қатынас туралы біраз белгісіздік бар. Тарихи дереккөздер марзбан мен спахбет (армия генералы немесе әскери губернатор) арасындағы айырмашылықты бұзады, бұл марзбан шекаралық жүрістер мен провинцияларға ғана шектелген әскери атақ болғандығын білдіреді. Ең аз түсініктісі - канарангпен айырмашылық, бұл Орталық Азиядағы Абаршахр провинциясындағы марзбанның шығыс ирандық түзілуі. Паигосбан, "ауданның күзетшісі" деген мағынаны білдіреді, бұл белгісіз атақ, көрінеу провинциялық әскери қолбасшылар немесе губернаторлар, ал марзбан "шекаралардың, провинциялардың күзетшісі" деген мағынаны білдіреді. Паигосбанның азаматтық міндеттері болмаған шығар. Остандар - останның (облыс немесе провинция ішіндегі ауданның) әкімдері. Негізгі дереккөздер марзбанды бір немесе бірнеше провинция үшін қолданылатын провинциалдық функция деп көрсетеді, бірақ әл-Масудидің Шахрвараз (629 ж.) деп атаған "империяның төрттен бірі" туралы ешқандай дәлел жоқ. Марзбан дәрежесі, көптеген императорлық әкімшіліктер сияқты, негізінен мұрагерлік болды және ұрпақтан ұрпаққа бір отбасы арқылы берілді. Ең жоғары мәртебелі марзбандарға күміс таққа ие болуға рұқсат етілді, ал Армения провинциясы сияқты стратегиялық шекаралық провинциялардың марзбандарына алтын таққа ие болуға рұқсат етілді. Әскери науқандарда аймақтық марзбандарды далалық маршалдар ретінде қарастыруға болады, ал кішігірім сфахбедтер далалық әскерге қолбасшылық етуі мүмкін. Марзбанның қызметі жылдар бойы өзгеріп, кішігірім аумақтық бірліктер азаматтық әкімшілік құрамына кірді. Алғашқы жылдары негізгі марзбан аймақтары Армения, Бет-Арамай, Парс, Кирман, Спахан, Адурбадаган, Табарстан, Нишапур, Тус, Сақастан, Мазун, Харев, Марв және Сарах болды, олардың бірнешеуі Ұлы Хорасанға тиесілі. Кейбір өңірлер едәуір автономияға ие болды, ал басқалары әскери жағынан маңызды болды, мысалы, Кавказға қараған Адурбадаган арнайы әскери шекара болды. Марзбандарға шекаралық провинцияларды басқару және сауда жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету, бедуиндік арабтар, ақ хунндар және огуз түріктері сияқты көшпелі тайпалармен күресу және римдіктер мен кушандар сияқты тұрақты жауларға қарсы қорғаныс желісін ұстау міндеті жүктелді. Хосров I (531-579 жж.) тұсында әскери реформалар жүргізілді, олар арқылы төрт шекаралық аймақ (Хварасан, Ховарран, Немроз, Адурбадаган) құрылды. Сонымен қатар, бұрынғы ақсүйектер қатары диханхан ықпалды "қызмет әулиелері" болып қалыптасты, олар Сасанид мемлекетінің арқауы болды. Алайда, орталықтандырудың бұл шаралары биліктің әскерилерге берілуіне әкелді (дихкань біртіндеп үкіметтен тәуелсіз болды, ал төрт үлкен аймақ квази тәуелсіз феодалдықтар болды) және империяның ыдырауына әкелді. Сасанидтер әлеуметтік, әкімшілік және әскери құрылымы мен жүйесін ортағасырлық ислам өркениетінен мұра етті, алайда марзбандар аймаққа байланысты біртіндеп жоғалып кетті, өйткені Иракта олар азайып, мұсылман шекаралық жауынгерлер мукатиламе...