Кіріспе

Яһуди әлеміндегі білім берудің жалпы сипаттамасы Яһуди білім беруі (, Хинух) - иудаизмнің ілімдерін, қағидаларын және діни заңдарын беру. Яһудилер білімді жоғары бағалайды, ал білімнің құндылығы яһуди мәдениетінде қатты қалыптасқан. Яһуди діні Танахты зерттеудің алғашқы күндерінен бастап Тораны зерттеуге үлкен мән береді.

Тарих

Яһуди дінінің пайда болуынан бастап яһуди білімінің құндылығы жоғары бағаланып келеді. Еврей жазбаларында Ыбырайымның ұрпақтарына Құдайдың жолын үйреткені мадақталады. Яһуди ата-аналарының негізгі міндеттерінің бірі - бұл "Шма Исраил" дұғасының бірінші абзацында айтылғандай, балаларына тәлім беру: "Бүгін мен сендерге тапсырған осы нұсқауларды жүректеріңе түйіңдер. Оларды балаларыңа үйретіп, ұстанып жүр. Оларды үйде отырғанда да, жол жүргенде де, ұйықтағанда да, орындарынан тұрғанда да оқы! Оларды қолдарыңа байлап, алақаныңа байлап, есіктеріңнің қақпаларына жазып қой! 6: 6 - 9). Сондай-ақ, балаларға ата-аналарының нұсқауларын іздеуді де ескертеді: "Енді өткен күндерді еске түсір, ұрпақтан ұрпаққа өткен жылдарды еске ал. 32:7). Нақыл сөздер кітабында да білім берумен байланысты көптеген тармақтар бар: "Балам, тәлім-тәрбиеме назар аудар, өсиеттерімді жаныңда ұста, Олар саған ұзақ ғұмыр, ұзақ ғұмыр, амандық пен тыныштық сыйлайды" (Нақыл сөздер. 3:12). Бастауыш мектепте білім беруді Е.Ө. 75 жылы Симеон бен Шетах және 64 жылы Ешуа бен Гамла міндетті деп санады. Үлкен ұлдар мен еркектерді биит мидрашпен оқыту Екінші ғибадатхана кезеңінен басталады Талмудта балалар алты жастан бастап мектепке баруы керек және басқа міндеттерді оқудан ұстап қалмауы керек деп айтылған. Яһуда бен Теманың айтуынша, "Микраны бес жастан, Мишнаны он жастан, мицвоттарды он үш жастан, Талмудты он бес жастан оқуға болады" (Авот 5:21). Микра - жазба Тауратқа, Мишна - қосымша ауызша Тауратқа (жазбаша Таураттың өсиеттері қалай орындалатынын анықтайтын қысқа және нақты заңдар) және Талмуд - ауызша және жазба заңның бірлігін түсіну мен заңдарды ойлануға қатысты. Бұл жерде қолданылған "Талмуд" термині зерттеу әдісі болып табылады және оны кейіннен жасалған сол есімді жинақтармен шатастыруға болмайды. Осы дәстүрге сай, XVIII ғасырдың соңына дейін яһудилер өздерінің мектептерін құрды немесе балалары үшін жеке ұстаздарды жалдады. Мектептер синагогаға жақын орналасқан қосымша ғимараттарда немесе жеке ғимараттарда орналастырылды. Рабби Яһуда Ханасидің ұлы Раббан Гамалиел былай деген: "Тораны зерттеген кезде дерек еретс, яғни дүниелік істі қоса алғанда, ол өте жақсы, өйткені екеуінде де еңбек ету адамның ақыл-ойынан күнәны алып тастайды. Ал дүниелік істі қоса алмаса, ақырында Тораны зерттемеу елеусіз қалдырылады және күнәға әкеледі.

Жыныстық бөліну

Тәрбиедегі жыныстық бөліну дәстүрлі түрде норма болды, бірақ көптеген қазіргі еврей мектептері студенттерді православиелік немесе ультра православиелік қауымнан тыс бөлмейді. Тарихи тұрғыдан алғанда, ешиваларда ұл балаларға арналған білім негізінен Тора мен Талмуд сияқты яһуди жазбаларын зерттеуге бағытталған, ал қыздар яһуди білімінде де, кең ауқымды дүниелік білімде де білім алды.

Бастауыш мектеп

Талмудта (Трактат Бава Батра 21а) яһудилердің ресми білім беруін бірінші ғасырдағы дана Джошуа бен Гамла бастаған деп жазылған. Бұған дейін ата-аналар балаларына бейресми түрде тәлім беріп жүрді. Бен Гамла әрбір қалада мектептер құрып, 6-7 жастан бастап білім беруді міндетті етті. Талмудта "Тинкот шел бет Раббанға" (рабидің үйінде оқыған балаларға) үлкен мән беріледі, бұл дүние олардың білім алуы үшін жалғасуда және тіпті Иерусалимдегі ғибадатхананы қайта құру үшін сабақтар үзілмеуі керек (Шаббат 119б трактаты).

Ежелгі дәуір

Мишна және Талмуд дәуірінде жас жігіттер бет-динге (иудей заңдарының соты) тағайындалған, онда олар үш қатарға бөлініп отыратын және өздерінің сыныптастары соттың үстінде отыруға көтерілген сайын, жетістіктерге жететін. Сот жүйесі жойылғаннан кейін ешивот Тораны зерттеудің негізгі орындары болды. Талмудтың өзі негізінен Вавилониядағы Сура мен Пумбедита ешивоттарында құрастырылған, ал ұрпақтың жетекші даналары сол жерде оқытты. XIX ғасырға дейін жас жігіттер жергілікті раввиннің қарамағында оқыды, оған еврей қауымы студенттерді ұстауға қаражат бөлді. Хасид ұстаздары мен литвалық раввин Хаим Воложин екеуі де орталықтандырылған ешивотқа негіз қойды; Ешива#Тарих қараңыз.

Қазіргі заман

Ешивот православие қауымдастығында бүгінгі күнге дейін басты орынды иеленіп келеді. Қазіргі уақытта ешивоттар, әсіресе АҚШ пен Израильде, бірақ жалпы алғанда, православиелік қауым бар жерде көп. ХХ ғасырда Хесдер (Израильдік діни сионист) және Қазіргі православие иешивоты құрылды. Бұл қауымдардың бәрінде ешива оқулары кең таралған, жас ерлер (және мидрашадағы әйелдер) орта мектептен кейінгі бірнеше жыл Тораны оқып жатыр. Хареди / Хасиди қауымдастықтарында бұл зерттеу жиі ондаған жылдар бойы жүргізіледі; kollel қараңыз. Православ емес ағымдарда да ешивот бар, бірақ олар (ерекше) раввиндік дайындық үшін арналған. Олардың оқу бағдарламасы да дәстүрлі білім беруден өзгеше.

Дүниежүзілік білім берудің маңыздылығы

ХХІ ғасырда АҚШ пен Израильде сыншылар (кейбір) хареди және хасид ешивалары математика мен ғылым сияқты зайырлы пәндерді алып тастап, діни пәндерді оқытады деп наразылық білдірді. Бұл хареттіктердегі дүниетанымдық зерттеулерге деген қарсылық Израильде және Израильден тыс жерлерде әртүрлі түрде көрінеді. Америкада кейбір хареди (ультра-православ) иешивалары, бірақ хасидтік (литвалық) емес, мемлекеттік талаптарға сай келетін зайырлы білім беру бағдарламаларын ұсынады. Мысалы, Ешива Тора Водаас "Нью-Йорк штатының Регенттер кеңесі сертификаттаған орта мектепті" басқарады, оның оқу бағдарламасы "соңғы жалпы негізгі стандарттарға сәйкес келеді". Американың хасидтік ешивалары бастауыш мектептен жоғары оқу орындарына дейін барлық, бірақ ең бастапқы кездесетін зайырлы оқулардан аулақ болудың ұзақ тарихы бар. Мысалы, бірнеше он жыл бұрын Бобов хасиди династиясының раввині Шломо Халберштам Бобов иешиваларының хасиди ата-аналарынан жоғары деңгейдегі зайырлы білім алуды күшейтуді талап еткенде, Халберштам олардың өтінішін қабылдамады және принцип бойынша ол "бірден артық оқушы алмасам да" келісімге келмейтінін айтты. Нафтули Мостер сияқты сыншылар мұндай ешивалардың зайырлы тақырыптар бойынша ұлттық немесе мемлекеттік стандарттарды қабылдауын насихаттау үшін жұмыс істеді. 2022 жылы Бруклиндегі және төменгі Гудзон аңғарындағы 100-ден астам ер балалардың мектептеріндегі білім сапасына қатысты New York Times зерттеуі мектептерде әдетте тек бастапқы ағылшын тілі мен математика оқытылғанын және ғылым мен тарих оқытылмайтынын, ал өткен төрт жыл ішінде үкімет қаражатынан 1 миллиард доллардан астам қаржы алынғанын көрсетті. NYT тергеуі Нью-Йорктегі хасидтер мектебінің қазіргі зайырлы оқу бағдарламасы 8 мен 12 жас аралығындағы балаларға арналған және аптасына төрт күн, көбінесе күніне 90 минут оқып, тек бір күндік дін сабақтарынан кейін оқу мен математикадан тұрады деп мәлімдеді. Ағылшын тілі мұғалімдерінің өздері көбінесе ағылшын тілін жетік меңгермейді, ал оқушылардың өздерінің мұғалімдерін "math" сияқты сөздердің дұрыс жазылмауында түзеткен оқиғалары болды, олар "mathe" деп қате жазылған. Кейбір мектептерде ғылым мен әлеуметтік білімді қамтитын, сондай-ақ жәрмеңкелер мен орфографиялық бал аралары сияқты интерактивті оқу бағдарламалары бар. Хасидтік мектептердің өкілі Ричард Бамбергер және Хасидтік мектептерді білдіретін Чикаголық заңгер Дж. Эрик Коннолли Нью-Йорк Таймз және басқалар мектеп түлектері ағылшын тілінде сөйлей алмайды немесе жаза алмайды дегенді жоққа шығарды. Хасид басшыларына еліктеп, олар еврей мектептерінің жалпы жолында жоғары сынып оқушыларына арналған стандартты тесттерде жақсы нәтиже көрсеткен деректерді келтірді. NYT журналистері бұл нәтижелер хасид емес мектептердегі оқушылардың жетістіктерін толықтай көрсетеді деп қарсылық білдірді; хасид мектептерінің көпшілігі мемлекеттік стандартталған тесттерді мүлдем өткізбейді, бірақ 2019 жылы кейбіреулері осы емтихандарды берді, ал оларды тапсырған мыңдаған хасид жігіттерінің 99% -ы сәтсіз аяқтады, бұл барлық Нью-Йорк тұрғындарының 49% -ына қарама-қайшы. Сонымен қатар, штаттағы хасидтік ешивалардағы, соның ішінде стандартталған тест жүргізбейтін мектептердегі үш ондаған ұстаздардың және бұрынғы мұғалімдердің есептері, олар оқытқан мыңдаған ұлдардың көпшілігі ағылшын тілін еркін сөйлеуді үйренбей, мектепті тастап кеткенін көрсетті, ал сынып деңгейінде оқу мен жазуды үйренбей қалды; математикаға қатысты, көпшілігі қосу мен алуды білетін, кейбіреулері көбейту мен бөлуді де білетін, бірақ аз ғана бұдан да көп нәрсе істей алатын. NYT газетінің хабарлауынан кейін кейбір жергілікті саясаткерлер берілген зайырлы білім беру стандартына қатысты алаңдаушылық білдірді. Мектептердегі дене жазалау туралы есептерден кейін ерекше сынға ұшырады. Израильдегі хасид және хасид емес хареттік ешивалардың білім беру философиясы олардың американдық әріптестеріне өте ұқсас, яғни зайырлы оқуға қарсы, Багрут сертификатына жету жолын жоқ. 2017 жылы, матрицалық емтихан тапсырған хареди қыздарының пайызы 51% болды (он жыл бұрын 31% -дан жоғары; ұлдар үшін 14% -дан төмен 16%), өйткені православиелік ешивот негізінен негізгі пәндерді елемеді. Хареди оқушыларының 8 пайызы емтихан тапсырады. Хаифа университетінің ағартушылық саласының құрметті профессоры, 2006 жылғы Израиль сыйлығының иегері Мириам Бен Перец: "Исраилдік студенттердің саны артып келеді, олардың б�...

Мектептер

Яһудилік күндізгі мектептер құбылысы салыстырмалы түрде кең таралған. 19-20 ғасырға дейін ер балалар cheder (сөзбе-сөз "бөлме", өйткені ол синагогада болды, тарихи тұрғыдан бұл ғимараттың жалғыз бөлмесі мидраш болды) немесе талмуд Тора болды, онда оларды меламат тинокос (балалардың мұғалімі) оқытты. Бірінші еврей күндізгі мектебі Германияда пайда болды, негізінен дүниежүзілік білімге басымдық берілгеніне байланысты. Бұрын кәсіп үйрену үшін шәкірт болу жеткілікті болған, немесе гимназияда бірнеше жыл оқу адамды университетке жеткілікті түрде дайындаған. Яһуди күндізгі мектептерін ашқан раввиндердің қатарында рабби Шимсон Рафаэль Хирш бар, оның Франкфурт-на-Майндағы Реалшшхулесі көптеген ұқсас мекемелерге үлгі болды. Сондай-ақ, еврейлер білім берудің академиялық институттарын құруға және оқытуды кәсіби мансап ретінде ілгерілетуге де барабар емес. Америка мұғалімдер федерациясының соңғы төрт президенті үш еврей болды: Альберт Шенкерден бастап, оның орнын басатын Сандра Фельдманнан бастап, қазіргі AFT президенті Рэнди Вайнгартенге дейін. 2007 жылы АҚШ-та 750-ден астам күндізгі мектеп және сол мектептерде 205 000 оқушы болды. Осы оқушылармен қатар жүздеген мың (шамамен 250 000) еврей балалары қосымша діни, еврей және қауымдық мектептерге барады. Бұған дейін әйелдер еврейлердің негізгі түсініктері мен халаханы ата-аналармен немесе басқа отбасы мүшелерімен бейресми жағдайда үйренген, әйелдер Тораны қарқынды зерттеген кездейсоқ жағдайлардан басқа. Бұл білім беру теңсіздігінің негізгі дәлелдерінің бірі әйелдерді Тораға қатысты тақырыптарды үйренуден бас тарту Талмудта кездеседі. Раввин Елиезердің "Сота" трактатында: "Егер ер адам өз қызына Тораны үйрететін болса, онда ол оған ақымақтық үйреткендей болады" деп жазылған. Дәстүрлі діни көзқарастар әйелдер ерлер сияқты ақыл-ой деңгейінде емес, сондықтан Тора мен Талмудтың күрделілігін түсіне алмайды деген пікірде болды. Бұл жағдай 1918 жылы Польшадағы Краковта алғашқы еврей қыздар мектебінің Bais Yaakov-ын құрған Сара Шнирердің күш-жігеріне байланысты өзгерді. XIX ғасырдан бастап Еуропаның көп бөлігінде мемлекеттік білім беру міндетті болды, ал еврей балаларының білімін бақылау үшін еврей мектептері құрылды. Бет-Якоб жүйесінде әйелдер негізінен Тораны, сондай-ақ кейбір халаханы (иудей діни заңы), бірақ Талмудты оқымайды. Бұл дегеніміз, олар тек Тораға ғана емес, сонымен қатар 'үй шаруасына үй шаруасына үйрену және күн сайын ешивада білім алғысы келетін күйеулерін қолдау' тәсіліне үйретіледі. Бұл кезде АҚШ-тағы қыздар көбінесе мемлекеттік мектептерде ұлдармен бірге оқыды, және олар еврей білімін синагогалар мен жексенбілік мектептерде бағдарлама арқылы алды, өйткені еврей күндізгі мектептері аз кездесті. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін әйелдер еврей зерттеулерін зерттеуге және оқытуға көшті. Еврей мектептерінде әйелдер мен еркектер үшін білім беру теңдігін қамтамасыз етуде үлкен қадамдар жасалды.

Жастар топтары

Соңғы зерттеулер бойынша, орта және жоғары мектептерде 650 000 еврей оқушысы бар. Олардың көпшілігі еврей жастары топтарына қатысады немесе еврей жастары ұйымдары қаржыландыратын іс-шараларға қатысады. Олардың көбісі сионист жастар қозғалысы. Әр түрлі ұйымдар саяси идеология, діни көзқарас және басшылық құрылымы бойынша ерекшеленеді, бірақ олардың барлығы жастардың басшылығына назар аударумен сипатталады. Консервативті қозғалыста USY United Synagogue Youth бар. Қазіргі православие қозғалысы бұрын Синагогалық жастар ұлттық конференциясы болып табылатын NCSY-ге ие. BBYO - бұл конфессиялық емес топ, бірақ көптеген яһудилер оны реформа қозғалысымен байланыстырады. Солтүстік Америкадағы ғибадатханалық жастар федерациясы, NFTY деп аталады, Солтүстік Америкадағы реформалық иудаизмнің ұйымдастырылған жастар қозғалысы. Реформалық яһудилік одағы қаржыландырып, қолдаған NFTY синагога деңгейіндегі реформалық жастар топтарын толықтыру және қолдау үшін бар. Ұйымға жергілікті 750 жасөспірімдер тобы мүше, олардың саны 8500-ден аса.

Жазғы лагерьлер

Еврейлік жазғы лагерьлер - еврей дінінің белгілі бір ағымдарымен және / немесе Израильге бағдарланумен байланыстар құру құралы. Лагерьлерді православие, консервативті, реконструкциялық және реформациялық қозғалыстар, еврей қауымдық орталықтары және жас Яһуда, Бетар, Хабоним Дрор, Хашомер Хацаир және Б'неи Акива сияқты сионисттік қозғалыстар қолданады. 70 000-нан астам лагерьлер, әсіресе АҚШ-та, пайда көздемейтін 150-ден астам еврей жазғы лагерьлеріне қатысады. Сонымен қатар, еврей лагері қоры бұл лагерьлерде 8500-ден астам еврей колледж жасындағы кеңесшілер жұмыс істейді деп есептейді. Америка стиліне ұқсас еврей жазғы лагерьлерін басқа елдерде де, мысалы Израильдегі Кимма лагерінде де табуға болады. Құрама Штаттардан тыс жерлерде осындай лагерьлерді әртүрлі қайырымдылық ұйымдары мен жергілікті еврей жастар қозғалыстары ұйымдастырады. Консервативті иудаизмге жататын "Кэмп-Рама" ұйымы Солтүстік Америкада лагерьлер ұйымдастырады, онда жастардың арасында салтқа сай шәмбе күнін өткізу, еврей тілін үйрену және кашрут заңдарын орындау тәжірибесі бар. Реформалық иудаизм одағы әлемдегі ең ірі еврей лагері жүйесін, URJ Camp & Israel бағдарламасын басқарады. Олар Солтүстік Америкада 13 жазғы лагерь, соның ішінде спорттық арнайы лагерь, жасөспірімдер лидерлік институты және ерекше қажеттіліктері бар жастар үшін бағдарламалар, сондай-ақ Израильге саяхат бағдарламалары бар. Бұл бағдарламаларға қатысушылар Шаббатқа қатысады, еврей құндылықтары мен тарихы туралы бағдарламаға қатысады және жазғы лагерьдің әдеттегі іс-шараларына қатысады, соның ішінде спорт, шығармашылық өнер және түстер соғысы.

Студенттік ұйымдар

Еврейлердің бейресми білім беруінің көп бөлігі университет кампустарында ұйымдастырылған. Бұл көбінесе ұлттық ұйымдармен, мысалы, Хиллель (АҚШ) немесе Еврей студенттер одағы (Ұлыбритания) немесе Халықаралық еврей студенттері одағы және Еврей студенттері Еуропалық одағы сияқты халықаралық ұйымдармен қолдайды. Рор еврей оқу институты The Chabad on Campus International Foundation серіктестігімен бірге Синай ғалымдары қоғамын басқарады, бұл Тораны зерттеу, әлеуметтік іс-шаралар және ұлттық желілер мүмкіндіктерін қамтитын колледж студенттері үшін біріктірілген стипендиялық бағдарлама.

Драмалық

Драмаға негізделген еврей білімінің алғашқы мысалдарының бірі - раввин Моше Хайм Лузатттоның (Рамхал 17071746, Италия) театрлық шығармалары. Мұндай пьесаларды қолдану дәстүрлі яһуди білім беруінде сирек болғанмен, Иерусалимдегі Эц Хаим мектебі 1930 жылдары пьесаларды сахналады. ХХ ғасырдан бастап драма оқу құралы ретінде қолданыла бастады. Шломо Хорвицтің "Еврейлік жол қиылысы" секілді бағдарламалары ағылшын тілінде сөйлейтін түрлі елдерде мектептер мен синагогаларда білім беру театрын ұсынады. Бар Илан университетіндегі Локштейн орталығы - Диаспорадағы еврей мұғалімдеріне арналған зерттеу тобы өз веб-сайтында мұғалімдерге арналған драмалық бағдарламаларды ұсынады.

Спорт

Спорт еврей жастарын иудаизм мен Израильмен байланыстырудың тағы бір құралы болып табылады. Bring It In Israel Израильде спорттық еріктілік бағдарламасын ұсынады, ол Израиль мен иудаизмге қызығушылықты арттыру үшін өз қауымдастықтарына оралатын жас көшбасшыларды тәрбиелейді. Спорттың тарихи авеню ретінде танылған рөлі яһуди халқының зайырлы қоғамға қатысуына (әсіресе Еуропа мен АҚШ-та) әлеуметтік, діни және мәдени кедергілерді жеңу үшін маңызды болды.