Кіріспе

Адамдар өздерін әлдеқайда жоғары сезінген кезде өздерін жақсы сезінеді Үлкен балық-кішкентай тоған эффектісі (BFLPE) - бұл 1984 жылы Герберт В. Марш пен Джон В. Паркер енгізген эталондық модель. Модельге сәйкес, адамдар өздерінің өзіндік түсінігін өздерінің әріптестерімен салыстырады және бірдей қабілетті адамдар өздерінің қабілеттері төмен топта, қабілеттері жоғары топта болған кезде жоғары өзіндік түсініктерге ие болады. Мысалы, академиялық өзін-өзі тану үшін үлкен тоғандағы үлкен балық болудан гөрі кішкентай тоғандағы үлкен балық болу (дәстүрлі анықтамалық топтағы дарынды оқушы) жақсы. Жоғары нәтижелі және дарынды оқушылар да, таланты төмен оқушылар да әсерге бейім, бұл әсер тек эталондық топтың жетістігіне байланысты екенін көрсетеді. Малкольм Гладуэлл 2013 жылы жазған "Дәуіт пен Голиат: кемтар, бейімсіздер және алыптармен күресу өнері" атты кітабында BFLPE-ді жариялады. Жоғары академиялық өзін-өзі тану (ASC) болашақ нәтиже мен жетістіктерді болжайды. Марш пен О'Мара (2008) 10-сынып оқушыларының академиялық өзін-өзі тануы мектептің сыныптарынан, стандартталған тест ұпайларынан, интеллектінен және әлеуметтік-экономикалық жағдайынан гөрі жоғары мектепті бітіргеннен кейін бес жыл өткеннен кейін олардың білім алуының жақсы болжаушысы екенін көрсетті. Лием, Марш, Мартин, МакИнерни және Йенг (2004) оң академиялық өзін-өзі тану 10 жылдан кейін білім берудің жақсы нәтижелерімен байланысты екенін көрсетті. Керісінше, салыстыру нысанасы өзіндік психикалық бейнелеуден шығарылған немесе өзіндікінен ерекшеленетін кезде контрасттық әсерлер пайда болады.

Сыныптағы орташа нәтижелер мен достарыңның орташа нәтижелері

Академиялық өзін-өзі тануды (АӨК) қалыптастыру кезінде сыныптасымалардың жетістіктері немесе сыныптағы жетістіктердің әсері қандай деген сұрақ туындайды. Бір гипотеза бойынша, достың орташа жетістіктері үлкен әсер етеді. Бұл достық үстемдік гипотезасы деп аталады және жергілікті үстемдік әсерінің моделімен сәйкес келеді. Жергілікті үстемдік эффекті моделі адамдар көптеген салыстыру көздері бар кезде жергілікті салыстыру көздеріне сүйенуге бейім екенін айтады. Достар сыныптастарынан гөрі жергілікті ресурстармен салыстыруға жатады, сондықтан бұл достары сыныптастарына қарағанда ASC-ге үлкен әсер етуі керектігін көрсетеді. Ал, балама гипотеза бойынша, сыныптың орташа жетістігі ASC-ге достарының орташа жетістігіне қарағанда үлкен әсер етеді. Бірнеше зерттеулер бұл гипотезаны қолдайды. Біріншісі, адамдар бір топқа қосылғанда немесе эмоциялық байланысқа назар аударғанда, салыстыруға бағытталған мақсатқа қарай анағұрлым күшті ассимиляциялық әсерлер көрсеткенін көрсетті. Сыныптың орташа жетістіктері үлкен әсер етеді деген гипотеза ең көп қолдау тапты. Вуттерс, Колпин, Ван Дамм, Де Лет және Вершурен (2013) достардың орташа жетістіктері мен сыныптың орташа жетістіктерінің әсерін әлемдік академиялық, математикалық және тілдік өзін-өзі тануға қатысты салыстырды. Бұл осы адамдар үшін ассимиляция процесі күштірек болуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, бұл факторлардың әсері салыстырмалы түрде аз.

Мақсатты белгілеу

Мақсат қою БФЛПЕ-ді жеңілдетеді. Мақсаттардың нақты сипатына қарамастан, жоғары жетістік мақсаттарын қойған адамдар әдетте күшті BFLPE-ді бастан кешіреді.

Сыныптағы тәжірибелер

Оқу бөлмесіндегі бірнеше тәжірибелер BFLPE-нің ықтимал модераторлары ретінде зерттелді, оның ішінде жеке бағалау тапсырмаларын, критерийді және өзіндік сілтемелі кері байланыс, және құрбыларды анықтауды нығайту. Көптеген зерттеулерде осы модераторлардың әсерінің көлемі аз немесе елеусіз болып табылды. Чанг және Лам (2007) студенттерді бір-бірімен тікелей бәсекеге түсуге немесе ортақ тапсырманы орындау үшін топта жұмыс істеуге мәжбүрледі. Сыныптастармен тікелей бәсекелестік BFLPE-ді арттырды, ал мақсатқа жету үшін топтағы басқа сыныптастармен жұмыс істеу BFLPE-ді әлсіретті. Тағы бір тәжірибеде үлкен балық шағын тоған құбылысының студенттердің жасына байланысты екені анықталды. BFLPE жоғары мектептегілерде күштірек, ал орта мектепте және колледжде оқытылатындарда әлсіреген. БФЛПЕ ең әлсіз деңгейі бастауыш немесе бастауыш сынып оқушыларында. Бұл жоғары мектепте оқушылардың сабақ барысында өздерінің біліктіліктерін бағалайтын сыныптарға бөлінуіне әкеледі. Себебі, мектеп оқушылары өмірінің ең маңызды кезеңінде өздерін-өзі тануға жетуде.

Өздігінен құрастырылатын

Өзін-өзі бағалаудың әлеуметтік салыстыруға әсері бар екені дәлелденді. Зерттеушілер жоғары тәуелсіз өзіндік түсінігі бар адамдар айқын контрастты әсерлерді сезінетінін, ал өзара тәуелділігі жоғары өзіндік түсінігі бар адамдар күшті ассимиляциялық әсерлерді сезінетінін болжады. Бұл гипотеза Шварц пен Блестің 1992 жылғы бағалаудың кіріктіру/шығару моделіне негізделген. Эксперименттің нәтижелері Кемельмайер мен Ойсерманның гипотезасын растады, бұл өзін-өзі құру BFLPE сияқты әлеуметтік салыстыру әсерлерін жеңілдетеді.

Қорытынды

Жалпы, BFLPE-нің модераторлары аз, олардың әсері аз. Олар тек қана BFLPE күшін өзгертеді, оның бағытын өзгертпейді. Алайда, BFLPE модераторлары теориялық әсерлері болғандықтан белсенді зерттеу саласы болып қала береді. Модераторларды анықтау BFLPE-ге негізделген психологиялық механизмді анықтауға көмектеседі. Іс жүзінде, БФЛЭМ-нің модераторларын жақсырақ түсіну БФЛЭМ-нің жағымсыз әсерлерін азайтатын немесе оң әсерлерін арттыратын білім беру саясатын әзірлеуге және іске асыруға әкелуі мүмкін.

Жалпылау мүмкіндігі

BFLPE әртүрлі елдерде, мәдени контексттерде және мектеп жүйелерінде жан-жақты зерттелді және әрқайсысында жалпыланатын сияқты. Шын мәнінде, бұл теорияны жалпылау мүмкіндігінен Марджори Ситон оны жалпы адамзаттық теория деп атады. БФЛЭЭ-нің жалпылануы көптеген жас топтарына да қатысты. Roy, Guy, and Valois (2015) 8-12 жас аралығындағы оқушылар тобында BFLPE-ді көрсетті. Марш пен Хау (2003) әсерді 26 түрлі елде тапты, осылайша әсердің мәдени жалпылануын көрсетті. Зерттеушілер бастапқыда BFLPE әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланысты болады деп болжады. Алайда, SES жоғары SES ортасындағы студенттердің математикалық өзін-өзі бағалауы сәл жоғары болғанына қарамастан, 2010 жылы Seaton, Marsh және Craven жүргізген зерттеуде BFLPE-ді қалыпты қылып жасамайды. Спорт психологиясында физикалық өзін-өзі тану бағаланатын нәтижелер айнымалысы және физикалық дағдылар, денсаулыққа байланысты дене шынықтыру, дене белсенділігі, элиталық емес жағдайларда жаттығуларды орындау және элиталық спорттағы өнімділікті жақсарту сияқты басқа бағаланатын нәтижелерге жетуді жеңілдететін аралас айнымалы болып саналады. Marsh, Morin, and Parker (2015) физикалық тұжырымдамаға қатысты BFLPE бар екенін көрсетті. Зерттеу сабақтағы дене шынықтыру қабілетінің дене шынықтырудағы өзін-өзі танумен теріс байланысты екенін көрсетті.

Мектепте өткен жыл

Мектептегі салыстырмалы жыл эффектісі (RYiSE) - үлкен балық шағын тоған эффектіне ұқсас анықтамалық жүйе. RYiSE және BFLPE екеуі де академиялық өзін-өзі танудың мектептегі басқа оқушылармен байланыста қалыптасатынын көрсетеді. BFLPE сыныптың орташа жетістіктері академиялық өзін-өзі бағалаумен (ASC) теріс байланысты екенін көрсеткенмен, RYiSE бір немесе бірнеше жыл алдыда болудың немесе бір немесе бірнеше жыл артта қалудың әсерін көрсетеді. Әлеуметтік салыстырудың теориялық модельдері BFLPE-ге негізделген сияқты RYiSE-ге де негізделген сияқты. Осы модельге сәйкес, жылдамдықты арттырудың (ерте бастау немесе сыныптарды өткізіп жіберу) ASC-ге әсері теріс, ал ASC-ге сақталудың (ерте бастау немесе сыныптарды қайталау) әсері оң болуы керек. Marsh (2016) RYiSE-ді BFLPE-ге ұқсас, сол әлеуметтік салыстыру теориясы мен эталондық әсерлер шеңберіне негізделген эмпирикалық қолдауды алғаш рет ұсынды. Зерттеуде RYiSE-дің де жалпылануы мүмкін екені көрінді, жалпылануы 41 елде және RYiSE-дің ықтимал модераторлары деп саналатын жеке студенттердің көптеген сипаттамаларында мәлімделген.

Мотивация теориясы

Академиялық өзін-өзі тану (АӨК) мотивация теориясының бір факторы болып табылады. Екі жетекші мотивация теоретиктері АСК-ны мотивация принциптерінің бірі ретінде қамтиды. Біліктілік туралы сенім адамдардың тапсырмаларға берген бағасына әсер етеді. Егер адам белгілі бір жұмысты жақсы атқара алса, онда ол оны жақсы орындай алмаса, одан көбірек қуанады.