Кіріспе

Платонның проблемасы - Ноам Чомскидің "біздің шектеулі тәжірибемізге байланысты" "бұлшама көп нәрсені қалай білуге болатынын түсіндіру мәселесі" деген терминін білдіреді. Чомскидің пікірінше, Платон (қазіргі заманғы терминдерді қолдана отырып) адам дамуы кезінде адамға ұсынылған сыртқы дәлелдермен анықталмаған көрінген кезде, адам танымның бай, ішкі, жалпы құрылымын қалай түсіну керектігін сұрады. Тіл білімі бойынша бұл "өнердің кедейлігін дәлелдеу" (APS) деп аталады. Мұндай дәлелдер табиғи ғылымдарда жиі кездеседі, онда дамушы теория әрқашан "дәлелмен анықталмайды". Чомскийдің Платонның проблемасына деген көзқарасы танымды табиғи ғылымдардағы қалыпты зерттеу тақырыбы ретінде қарастыруды қамтиды, сондықтан танымды өзара байланысты генетикалық, даму және биофизикалық факторларды түсіндіру үшін зерттеуге болады. Платонның проблемасы мено диалогында айқын көрініс табады, онда Сократ білімсіз баланың геометриялық принциптерді түсінгенін көрсетеді.

Кіріспе

Білім деген не? Тәжірибе деген не? Олар қалай өзара әрекеттеседі? Білім мен тәжірибе арасында өзара байланыстың, себеп-салдарлық немесе өзара байланыстың бар ма? Осы және басқа да осыған байланысты сұрақтар ғасырлар бойы проблемаларды шешушілердің, ғалымдардың, психологтардың және философтардың зерттеулерінің алдыңғы шегінде болды. Бұл сұрақтар, әсіресе тәжірибе мен білімнің өзара байланысы туралы мәселе, эпистемология, лингвистика және психология сияқты академиялық пәндер үшін кең теориялық және практикалық мәнге ие (әсіресе ойлау мен проблеманы шешудің субдисциплинасы). Адамның біліміне, оның туа біткен, тәжірибелік немесе екеуі де маңызды, нақты түсінік алу - проблеманы тиімді шешудің маңызды бөлігі. Платон жоғарыда айтылған мәселелерді жүйелі түрде зерттеген алғашқы философ болды. Ол Евфифрон және Апология сияқты көптеген диалогтар жазды, бірақ Платонның проблемасының қазіргі заманғы инстанциясын алумен байланысты. "Мено" еңбегінде Платон білім мен тәжірибе арасындағы байланысты теоретикамен түсіндіреді және ешқашан ашық түрде оқытылмаған нәрсені қалай білу мүмкін екендігі туралы түсіндірме береді. Платонның ойынша, адамда тәжірибе арқылы алатын білімнен бұрын туа біткен ойлар бар. Ноам Чомскийдің пікірі бойынша, білім мен тәжірибе арасындағы бұл алшақтықты "Платонның проблемасы" деп атайды. Бұл сөз тіркесі тіл үйренуде белгілі бір тілдік мән-жайға ие, бірақ оны жалпы қолдану мүмкін.

Алғашқы жұмыстар

Платонның алғашқы философиялық еңбектері көптеген идеяларды талқылайтын диалогтарға қатысты, мысалы білім мен пікірдің, жеке және жалпыға ортақ нәрселердің, Құдай мен адамның арасындағы айырмашылықтар. Бұл ерте диалогтар әдеттегі ақыл-ойының ұғымдарын пайдаланбайды. Қайта, олар ежелгі ойшыл ақыл-ойының сезімдерін, аллегориялық, рухани және мифологиялық қызығушылықтарын қозғайды. Алғашқы диалогтарды қалай түсіндіру керектігі туралы даулар бар. Кейбіреулер Платонның осы мистикалық болжамдар арқылы объективті шындықты анықтауға тырысқанын, ал басқалары диалогтар тек қана астарлы әңгімелер, аллегориялар және діни тәжірибеге эмоционалдық шағымдар ретінде түсіндірілетін әңгімелер деп санайды. Қалай болғанда да, Платон өмірінің соңына дейін батыс ой-пікірінде әлі күнге дейін көрініс тапқан, әлдеқайда қатаң және жан-жақты философияны қалыптастырды. Платонның белгілі еңбектері - "Фадон", "Критон" және жоғарыда айтылғандай, "Мено". Бұл еңбектерде эпистемология, метафизика, этика, эстетика, теология және логикаға арналған жан-жақты философия бар. Жоғарыда айтылғандай, жазбалардың көпшілігі күрделі сұрақтар мен тұжырымдамаларға жауап беру үшін диалогтар мен аргументтер түрінде. Платонның ұстазы және ақылшысы Сократ бұл диалогтарда әрқашан маңызды және қалыптастыратын рөл атқарады.

Сократ (б. з. д. 470 - б. з. д. 399)

Платонның философиялық идеяларының көпшілігі оның сүйікті ұстазы Сократ арқылы диалогтардағы қатысу ретінде жеткізілді. Сократтың әлі күнге дейін сақталған жазбалары болмаса да, Платонның еңбектері арқылы Сократтың ең жан-жақты талдамалық талқылауларды зерттеуге керемет қабілеті болғаны анық. Алайда, кейбір адамдар үшін Платонның Сократтан (Расселл) қанша тарихи факт алуға болатыны туралы дау бар. Кейбіреулер Сократтың өмір сүргеніне күмән келтіреді. Басқалары Платонның кейбір диалогтарының дұрыстығына күмәнмен қарайды, бірақ соған қарамастан біз Сократ туралы тарихи ақпаратты диалогтардан білуге болады деп санайды. Ал басқалары Платонның Сократ туралы жазғандарының бәрін де шынайы тарих деп қабылдайды. Қалай болғанда да, Платонның Сократты сөзбе-сөз жазғысы келмегенін және оның жалпы идеялары диалогтарда айтылған деп тұжырымдауға болады.

Сократ әдісі

Түрлі жазбаларда көрсетілгендей, Сократтың сөз сөйлеген мұқияттығы, сөзбе-сөздігі және күрделілігі проблеманы шешудің керемет әдісін ұсынады - Сократтық әдіс. Сократ әдісі былайша сипатталуы мүмкін: ол әдетте Сократ тікелей қатысатын басқаларды қамтиды (онда ол аудиторияға тек қана pontificating емес), жауап іздеген терең философиялық немесе этикалық сұрақтарды қамтиды және әдетте Сократтың басқаларды түсінуін растау немесе олардың түсінуін іздеу үшін сұрақтар қоюды қамтиды. Егер біреу оған келіспесе, Сократ өзінің сұхбаттасушысының келіспеушіліктері мен қарама-қайшылықтарын қарсылықпен мойындауын алу үшін осы процесті орындайтын. Сократ өзінің пікірлесушілеріне олардың жалған пікірлерін мойындауға әкелетін талаптары туралы сұрақтар қоятын немесе Сократ басқаларды өз сұрақтарына жауап беруге итермелеу үшін сұрақтар қойып, сұрақтарға жауап беретін.

Мено

Сократ әдісін қолданған Платонның осындай диалогтарының бірі - "Мено". Қатысушылар Сократ, Мено, Анитус және Меноның құл жігіттерінің бірі болды. Диалог Сократтан ізгілікке үйретуге бола ма деп сұрағанмен басталады. Сократ ізгілік дегенді білмейтінін айтады. Менон ізгі адамның қасиеттерін атап, жауап береді, Сократ ізгі адамның қасиеттері ізгіліктің қосымша өнімдері болуы мүмкін, бірақ олар ізгілікті анықтай алмайды деп жауап береді. Мено келісуге міндетті; яғни ол ізгілік туралы түсінігін өзгертуге тырысады. Сократ әр әрекетті сәйкессіздіктер мен дөңгелек аргументтерге сілтеп қарсы алады. Менон ізгілік дегенді анықтағанда екі қателік жасаған сияқты. Ол оны сөздің өзіндік бір түрін қолдана отырып анықтайды немесе оны басқа сөздерді қолдана отырып анықтайды, олар өздерін анықтамалар мен түсіндірмелерді қажет етеді. Ақырында, Мено өзінің кемшіліктерін мойындауға мәжбүр болады, өйткені ол жұмбақ терминді анықтауға тырысады (Сократтық әдіс - бұл мойындауды әкелетін механизм). Сократ ізгілік туралы анықтама талқылауда болған адамдар анық түсіне алатын жалпы терминдер мен ұғымдардан тұруы керек деп мәлімдейді. Диалогтың маңызды нүктесі - Сократтың Меноға тәлім беру деген нәрсе жоқ екенін, тек өткен өмірлердегі білімді еске алу немесе анамнез бар екенін айтқаны. Сократ мұны меноның құлдарының бірі, құл бала, білімсіз болса да, геометриялық принциптерді білетінін көрсету арқылы көрсете аламын деп мәлімдейді. Сократ балаға ештеңе үйретілмейтінін, тек есте сақтау процесін жеңілдету үшін оған сұрақтар қоятынын айтады. Сократ құл балаға сұрақтарды түсінуге көмектесу үшін визуалды диаграммаларды қолдана отырып, сызықтар мен квадраттардың көлемі мен ұзындығы туралы бірқатар сұрақтар қояды. Диалогтың осы бөлігінің маңызды тұсы - жігіт ешқандай дайындықсыз болса да, сұрақтарға дұрыс жауаптарды біледі - ол Пифагор ұйғарын ішкі жағынан біледі.

Туғаннан білгендер

Пифагор теоремасын дәлелдеуден аз уақыт бұрын, сұхбаттасушылар білімнің негізгі табиғатын талқылай бастағанда, диалог эпистемологиялық бұрылыс алады. Жалпы сұрақ: адам білім дегенді білмесе, қалай бір нәрсені білемін деп айта алады? Сократ әдісі арқылы қойылған сұраққа жауаптың туа біткендігі біреудің априорлы білімі бар екені көрсетілді. Бұл Сократтың арманының өткен өмірде өмір сүргендігіне және білімнің сол өмірден қазіргі өмірге ауысатынына деген сенімінен туындайды. "Бұл [идеялар] бұрынғы өмірде ашылды және есте сақтау (анамнез) немесе сезімтал заттармен байланысу арқылы қалпына келтіріледі" деген пікірде білім алу үшін білімнің не екенін білудің қажеті жоқ, керісінше, адам кез-келген тәжірибеге ие болғанға дейін білімнің мол байлығына ие.

Қазіргі кездегі ұқсастықтар

Тәжірибе мен білім арасындағы алшақтықты есепке алу, білімнің көздерін түсіндіру және тәжірибеден бұрын немесе саналы түрде хабардар болмай қанша білімге ие болу туралы сұрақтарға байланысты қазіргі заманғы жұмыс бар. Әсіресе қазіргі лингвистика мен психологиялық зерттеулердің көптеген салалары осы эпистемологиялық сұрақтарға қатысты. Лингвистикалық талдау тілге деген туа біткен танымдық қабілеттерге қатысты кейбір дәлелдерді ұсынды, ал танымдық психологияның көптеген салалары білім көздерін зерттеуден алынған деректерді береді. Сонымен қатар, "Мено" мақаласындағы кейбір мәлімдемелер қазіргі кездегі қабылдау және ұзақ мерзімді есте сақтау (ҰЖ) зерттеулерімен байланысты.

Тіл білімі

Лингвистика - тіл туралы ғылыми зерттеу. Чомски тіл білімі (Noam Chomsky бастаған лингвистикалық зерттеудің теориялары мен әдістемелері үшін инклюзивті, бірақ мүмкін бейресми, Noam Chomsky, оның кең ауқымды жұмысы мен әсерін қамтиды) Чомскидің трансформациялық грамматикадағы алғашқы жұмысынан бастап, соңғы уақыттағы Минималистік бағдарламадағы жұмысына дейін барлығын қамтиды. Дәл осылай, ол тілдің құрылымын, яғни грамматикасын зерттейді. Чомский лингвистикасы белгілі бір теориялық негіздер мен әдістемелік тәсілдер арқылы анықталады, ол оны басқа лингвистикалық көзқарастардан, мысалы функционалдық грамматика немесе структурализм (Леонард Блумфилд бойынша) сипаттаған сияқты. Тілді зерттеудің осы ерекше әдісі көбінесе Чомскиге және оның алғашқы генеративтік грамматика жұмысына қатысты.

Түсінігі мен назары

Кез келген уақытта жеке адамға қол жетімді білімнің мол екендігі туралы идеяны қолдайтын қабылдау және назар аудару туралы зерттеулер жүргізілді (Блейк және Секулер, 2006).

Көрнекілік

Түсініктің бастапқы кезеңдеріндегі негізгі ингредиент бақылаушының назарын белгілі бір фокустық нүктеге немесе ынталандыруға аударуды талап етеді. Егер адам бір затты визуалды түрде қабылдаса, оны көріп отырғанын біледі деген болжам бар (перцепциялық иллюзияларды қоспағанда). Қандай сезімтал ынталандыруларға назар аударса да, оларды білім деп жариялауға болады. Тікелей назар аударылатын тітіркендіргіштер көру кеңістігіндегі фокустық нүктеге сәйкес келетін торшаның орталық нүктесі - фовеяға шығарылады. Фокустық нүктеден сол және оң жақ жаққа қарай бинокулярлық көруге жатқызылған көру кеңістігінің бөлігі орналасқан. Адамның көру кеңістігінің сол және оң жақтарының ең алыс бөлігі сол және оң көздің монокулярлық көруіне байланысты. Қорыта айтқанда, адамның көру кеңістігі сол көздің шетінен оң көздің шеттеріне дейін шамамен 200° құрайды. Адамның осы үлкен көрнекі кеңістігі толыққанды дамыған және жұмыс істейтін анатомиялық көрнекі жүйенің нәтижесі. Платонның проблемасы тұрғысынан алғанда, біздің көру жүйесі - бұл біздің жақын маңдағы қоршаған ортамыздың едәуір бөлігін білуге мүмкіндік беретін туа біткен қабілет, ол біздің саналы тәжірибесін кеңейтіп, оны қоршаған ортаның кеңінен хабардар етуімен толықтырып, бізді мағыналы қабылдау ақпаратын алуға бейімдейді. Басқаша айтқанда, біздің биологиялық тұрғыдан жасалған көру жүйесіміз біздің қабылдау тәжірибесін мағыналы етеді.

Тыңдау

Аудиторлық қабылдау зерттеулерінен алынған кейбір мысалдар біздің қабылдау қабілетіміздің саналы тәжірибесін табиғи түрде жақсартатынын және толықтыратындығын түсіндіруде пайдалы болады. Біріншіден, "коктейльлік партиялар құбылысы" (Моррей, 1959). Біреу дауысты бөлмеде топпен сөйлесіп отырғанда, бірден бірдеңе естіп, бөлменің арғы жағынан өз атын естіп қалады. Алдымен ол бұл сөзге мүлдем мән бермеген. Бұл - коктейль кешінің құбылысы. Бұл құбылыс қауіптілік пен жыныстық қатынасқа байланысты сөздерде де кездеседі. Адамдар қоршаған ортаның бір бөлігіне назар аудармауы мүмкін, бірақ олар белгілі бір "түсіру" сөздерін естігенде, олардың есту қабілеттері басқа бір өлшемдегі қабылдау сезімдеріне бағытталады. Бұл біздің тікелей санамыздан тыс ақпаратты өңдей алатынымызды көрсетеді. Көрнекі қабылдау сияқты, есту арқылы да қоршаған ортадан мағыналы ақпаратты іздеп, алу арқылы біздің тәжірибемізді жетілдіреді және толықтырады. Аудиторлық нәтижелер көлеңкелеу тапсырмалары бойынша зерттеулер арқылы нақтыланады (Cherry, 1966). Бұл тапсырмалар екі құлаққа бір мезгілде берілетін екі түрлі есту хабарларын қамтиды. Бір құлақтағы хабар көлеңкеде (қайталанады), ал екінші құлақтағы хабар елемей қалады. Қатысушылар әдетте таныс хабарларды тыңдалған арнада қайталауда жақсы нәтиже көрсетеді. Алайда, бақылаусыз арнада хабардың жиілігінде елеулі өзгеріс болған кезде, ол анықталды; сонымен қатар, олардың есімдері бақылаусыз арнада ұсынылған кезде, олар мұны да байқады. Бұл көлеңкелеу тапсырмалары білім мен тәжірибе арасындағы алшақтықты біздің тәжірибемізді арттыратын және қоршаған ортадан алынған білімімізді оңтайландырушы біздің тумысымыздан шыққан қабылдау қабілеттерімізбен түсіндіреді деген ойды нығайтады.

Жасандылық

Сонымен қатар, сублиминалды приминг тақырыбы бар (Нисбет және Росс, 1980), онда ынталандыру саналы санадан тыс жерде қабылданады. Мысалы, бір экспериментте сыныптың жартысына торт ұстап тұрған баланың суреті көрсетілді, ал екінші жартысына сол баланың басқа суреті көрсетілді. Олардың арасындағы айырмашылық тек қана бірінші суреттегі баланың жүзінде қарақшылық, ал екіншісінде - қарақшылықсыз күлкі болған. Суреттер 100 мс жылдамдықпен көрсетілді, содан кейін екі топқа да күлкілі баламен тағы бір сурет көрсетілді. Нәтижесінде бірінші топ оны шайтандық және әдепсіз деп сипаттады, ал екінші топ оны періштелік және мейірімді деп суреттеді. Суреттердің қысқа ұсынылуынан кейін, қатысушылар бастапқы фотосуреттердің табиғатын саналы түрде білмеді және кейіннен оларға ұсынылған кезде қатысушылар таң қалды. Бұл зерттеулер біздің санамыз шектеулі ақпаратқа ғана ден қойса да, оның үстіне біздің санамыздың шексіз сезімталдық жүйесі арқылы көптеген білімге ие екенімізді көрсетеді. Бұл таңдамалы назар, қабылдау және жоғары деңгейдегі танымдық өңдеу осы кірісті шектейді және дәл осы процестер біздің саналы санамызды құрайды. Осылайша, Платонның проблемасына кейбір түсіндірмелер жасау үшін біздің саналы санамыз біздің тәжірибемізді шектейді; дегенмен, саналы санамызбен қабылданатын кейбір ынталандырулар, саналы санадан бас тартылғандай көрінсе де, шын мәнінде сақталады және одан әрі өңдеу үшін біздің естеліктерімізге абстракцияланады. Біздің барлық толыққанды жұмыс істейтін қабылдау қабілетіміз тәжірибемізді арттырады, толықтырады және оңтайландырады.

Ұзақ мерзімді есте сақтау

Бұл LTM қолжетімділігі / қолжетімділігі дихотомиясы Платонның реминисценция туралы ілімінің қазіргі заманғы түсінігіне ұқсас, ол жеке адамның өткен өмірлерден алынған ақпараттың нәтижесінде қоршауын болжайды. Өмір сүруді қолдаған немесе оған қарсы дәлелдер ғылыми зерттеулердің шегінен тыс болса да, адам LTM қол жетімділігі мен реминесценция ілімі арасында ұқсастықтарды көре алады. LTM қол жетімділігі өте шектелмеген және сақтау жүйесі ретінде іс жүзінде шексіз, ал LTM қол жетімділігі кез келген сәтте нақты еске түсіруге болатын нәрсеге сәйкес келеді. Платон өзінің реминисценция туралы ілімі арқылы, реминисценция арқылы қол жетімді білім іс жүзінде шексіз деп айтатын, бірақ біз бұл идеялардың көпшілігін білмейміз, өйткені оларды әлі есіне алу керек.

Салдары

Платонның философиясы, лингвистикасы, қабылдау және танымдық құрылымдар туралы зерттеулер мен теориялардан түрлі салдарлар туындайды. Эпистемология туралы пікірталастар ежелгі дәуірден бері жүргізіліп келеді. Тарихи философияда ұғымдық және эмпирикалық пікірлер арасында пікірталас жүріп келеді. Қазіргі психологияда биология (табиғат) мен қоршаған орта (тәрбие) арасындағы пікірталас жүріп жатыр. Рационализм - білім туралы философиялық және эпистемологиялық көзқарас, ол ақыл-ойының білімнің жалғыз сенімді көзі екенін айтады; сонымен қатар, рационалистер априорлы білім білімнің ең тиімді негізі деп санайды. Екінші жағынан, эмпиризм тәжірибеден бұрын ешқандай білім жоқ деп санайды; сондықтан барлық білім, сондай-ақ ойлау тәжірибеден келеді. Табиғат пен тәрбие туралы пікірталас бірдей емес, бірақ рационализм мен эмпиризм туралы пікірталаспен қатар жүреді. Ой мен мінез-құлық табиғаттың нәтижесінде пайда болды деп есептейтіндер, бұл генетикалық бейімділік деп айтады, ал қоршаған ортаны қорғаушылар ой мен мінез-құлық білім алу, ата-аналық тәрбие және әлеуметтанудың салдарынан пайда болады дейді. Қазіргі философиялық, лингвистикалық және психологиялық орталарда осы экстремалды көзқарастардың бірінде берік тұруы сирек кездеседі; көпшілігі ортаға қарай келеді. "Табиғат пен тәрбие" немесе "туғаннан туғандық пен қоршаған ортаның әсері" деген идеялар енді бір-бірін бір-бірінен ажырататын болып саналмайды. Оның орнына зерттеушілер ой мен мінез-құлықтың пайда болуы үшін міндетті түрде өзара әрекеттесу қарым-қатынасын көрсетеді. Платонның философиясында туа біткен идеялар Сократтың зерттеу әдісі арқылы ашылады. Тіл білімі бойынша, балалардың жеке грамматикаға жетуі үшін, әмбебап грамматикаға қоршаған ортадан (алғашқы тілдік деректер) енгізу керек. Біздің биологиялық тұрғыдан қабылдау қабілетіміз алдын ала құрылған, бірақ дұрыс дамуы үшін қоршаған ортаның әсері қажет. Бүйірдегі LTM-нің орналасуын көрсететін жүйке құрылымдары да биологиялық тұрғыдан алдын ала дайындалған, бірақ есте сақтау үшін қоршаған ортаның әсері қажет. Бұл идеялардың барлығы Платонның мәселесінің өзегіне жауап береді, ол білім мен шектеулі тәжірибе арасындағы алшақтықты қалай түсіндіру керектігі. Кейбір ғылыми және философиялық пәндер үшін бұл жұмбақтың жауабы - туа біткен немесе биологиялық алдын ала байланыс. Туған білім - бұл қоршаған ортадан жиналған шектеулі ақпарат пен адамның нақты білімі арасындағы алшақтықты тосқауылдайтын нәрсе.