Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эпистемологиялық теория
Epistemological theory
Фундаментализм – бұл білімнің философиялық теориялары, ол негіздік, дәлелсіз сенімге немесе дұрыс алғышарттар негізінде жасалған қорытынды сияқты, сенімнің қауіпсіз негізіне сүйенетін теорияларға қатысты. Фундаменталистік теорияның басты қарсыласы – үйлесімділік теориясы, онда білім, қауіпсіз негізді қажет етпей, өзара байланысты құрамдас бөліктерінің күші арқылы құрылуы мүмкін, мысалы, әрбір кіші бөлігі дұрыс шешілгендігіне алдын ала сенімсіз шешілген жұмбақ сияқты. Декарт, ең танымал фундаменталист, өзінің өмір сүру фактісінде және ақыл-ойының «ашық және айқын» идеяларында негіз тапты. «Медитацияларында» Декарт өзінің білгендерінің бәрін сезімдерінен немесе сезімдері арқылы алғанын айтып, заманауи философия қағидаларына қарсы шықты. Ол сезімдердің сенімділігіне күдік тудыру үшін түрлі дәлелдер келтірді, бұрынғы қателіктерді және оның армандап жүргендігі немесе зұлым Ібіліс оны алдап, сыртқы әлем туралы барлық сенімдерін жалғанға айналдырған мүмкіндіктерін атап өтті. Декарт скептицизмнен сақтану үшін білімнің берік негізін орнатуға тырысты. Ол сезімдер арқылы алынған, анық емес және белгісіз ақпаратты геометрияның анық және айқын шындықтарымен салыстырды. Геометриялық шындықтар да нақты және күмәнсіз; сондықтан Декарт күмәнсіз шындық және білімге қолайлы негіз болатын анық және айқын шындықтарды табуға тырысты. Оның әдісі – барлық сенімдеріне күдікпен қарап, күмәнсіз нақты және айқын нәрсеге қол жеткізгенше. Нәтижесінде ол «Мен ойлаймын, демек менмін» – cogito ergo sum деген тұжырымға келді, яғни оның ойлауға қабілетті екендігіне сенім білдіру, білімнің негізі ретінде жарамды күмәнсіз сенім болды. Жаңа заманның басындағы бірнеше философтар, соның ішінде Джон Локк, Г.В. Лейбниц, Джордж Беркли, Дэвид Юм және Томас Рид де фундаментализмді қабылдады. Иммануил Канттың фундаментализмі оның категориялар теориясына негізделген. Кейінгі заманауи философияда фундаментализмді Ж.Г. Фихте «Барлық ғылымның негізі» (1794/1795) кітабында, Вильгельм Виндельбанд «Білімнің нақтылығы туралы» (1873) кітабында және Готтлоб Фреге «Арифметика негіздері» (1884) кітабында қорғады. Қазіргі заманғы философияда фундаментализмді Эдмунд Гуссерл, Бертран Рассел және Джон Макдауэлл қорғады.
Foundationalism concerns philosophical theories of knowledge resting upon non inferential justified belief, or some secure foundation of certainty such as a conclusion inferred from a basis of sound premises. The main rival of the foundationalist theory of justification is the coherence theory of justification, whereby a body of knowledge, not requiring a secure foundation, can be established by the interlocking strength of its components, like a puzzle solved without prior certainty that each small region was solved correctly. Descartes, the most famed foundationalist, discovered a foundation in the fact of his own existence and in the "clear and distinct" ideas of reason, In his Meditations, Descartes challenged the contemporary principles of philosophy by arguing that everything he knew he learnt from or through his senses. He used various arguments to challenge the reliability of the senses, citing previous errors and the possibilities that he was dreaming or being deceived by an Evil Demon which rendered all of his beliefs about the external world false. Descartes attempted to establish the secure foundations for knowledge to avoid scepticism. He contrasted the information provided by senses, which is unclear and uncertain, with the truths of geometry, which are clear and distinct. Geometrical truths are also certain and indubitable; Descartes thus attempted to find truths which were clear and distinct because they would be indubitably true and a suitable foundation for knowledge. His method was to question all of his beliefs until he reached something clear and distinct that was indubitably true. The result was his cogito ergo sum – 'I think therefore I am', or the belief that he was thinking – as his indubitable belief suitable as a foundation for knowledge. Several other philosophers of the early modern period, including John Locke, G. W. Leibniz, George Berkeley, David Hume, and Thomas Reid, accepted foundationalism as well. Immanuel Kant's foundationalism rests on his theory of categories. In late modern philosophy, foundationalism was defended by J. G. Fichte in his book Grundlage der gesamten Wissenschaftslehre (1794/1795), Wilhelm Windelband in his book Über die Gewißheit der Erkenntniss. (1873), and Gottlob Frege in his book Die Grundlagen der Arithmetik (1884). In contemporary philosophy, foundationalism has been defended by Edmund Husserl, Bertrand Russell and John McDowell.
Анықтама
Фундационализм – эпистемологиядағы ақталудың регресс проблемасына жауап беруге жасалған тыраш. Осы аргументке сәйкес, әрбір пікірді қолдау үшін ақтау қажет, бірақ кез келген ақтаудың өзі де ақталуға мұқтаж. Егер мұндай жағдай шексіз жалғаса берсе, тізбектегінің қандай да бір элементінің қалай ақталуы мүмкін екені белгісіз. Фундационализм біздің қалған сенімдерімізді бекітуге арналған «негізгі сенімдер» бар екенін айтады. Теорияның күшті нұсқалары, жанама ақтауға ие сенімнің негізгі сенімдермен толық ақталуын көрсетеді; ал орташа теориялар, жанама ақтауға ие сенімдерге негізгі сенімдерді ақтау қажет екенін, бірақ оларды басқа факторлармен де одан әрі ақтауға болатынын айтады. Ежелгі Грециядан бері Батыс философиясы барлық білім үшін түпкі және мәңгілік анықтама жүйесі ретінде берік негізге ұмтылып келеді. Бұл негіз тек бастау нүктесі ғана емес, сонымен қатар өмірдің шындығын түсінудің негізгі алқасы болып табылады. Ойлау – білімді қалыптастыратын негіздің дұрыстығын емес, білімнің жарамдылығын дәлелдеу процесі. Бұл, түпкі себебінде, негіздің шын, абсолютті, толық және дәлелдеуге келмейтін екенін білдіреді. Антифундационализмнің жақтаушысы, неопрагматик философ Ричард Рорти, фундаментализмнің негізді құрайтын ерекше өкілдіктің бар екенін растағанын, ол эпистемологияны басып тартатынын айтты. Фундационализмнің ең ерте түрі – Платонның Идеялар теориясы, ол жалпы ұғымды мәңгілік Идеялардың тек әлсіз көшірмесі болып табылатын болмыстың азаттығының үлгісі ретінде көрсетеді, яғни, заттардың мәнін түсіну барлық білімді игеруге, ал білімді игеру шындыққа қол жеткізуге алып келеді. Шындыққа жету негізді түсінуді білдіреді. Бұл идея, мысалы, халықаралық қатынастар саласындағы зерттеулерде де әлі де қызығушылық тудырады.
Foundationalism is an attempt to respond to the regress problem of justification in epistemology. According to this argument, every proposition requires justification to support it, but any justification also needs to be justified itself. If this goes on ad infinitum, it is not clear how anything in the chain could be justified. Foundationalism holds that there are 'basic beliefs' which serve as foundations to anchor the rest of our beliefs. Strong versions of the theory assert that an indirectly justified belief is completely justified by basic beliefs; more moderate theories hold that indirectly justified beliefs require basic beliefs to be justified, but can be further justified by other factors. Since ancient Greece, Western philosophy has pursued a solid foundation as the ultimate and eternal reference system for all knowledge. This foundation serves not only as a starting point but also as the fundamental basis for understanding the truth of existence. Thinking is the process of proving the validity of knowledge, not proving the rationality of the foundation from which knowledge is shaped. This means, with ultimate cause, the foundation is true, absolute, entire and impossible to prove. Neopragmatist philosopher Richard Rorty, a proponent of anti foundationalism, said that the fundamentalism confirmed the existence of the privileged representation which constitutes the foundation, from which dominates epistemology. The earliest foundationalism is Plato's theory of Forms, which shows the general concept as a model for the release of existence, which is only the faint copy of the Forms of eternity, that means, understanding the expression of objects leads to acquiring all knowledge, then acquiring knowledge accompanies achieving the truth. Achieving the truth means understanding the foundation. This idea still has some appeal in for example international relations studies.
Классикалық фундаментализм
Фундаментализм негізгі сенімдердің бар екенін айтады, олар басқа сенімдерге сілтеме жасамай-ақ негізделген, ал негізгі емес сенімдер ақырында негізгі сенімдермен негізделуі керек. Классикалық фундаментализм негізгі сенімдердің басқа сенімдерді негіздеу үшін қатесіз болуы керек екенін, сондай-ақ бір сенімнен екіншісіне негіздемені беру үшін тек дедуктивті ой-қозғалыс қолданылуы мүмкін екенін көрсетеді. Лоренс БонЖур фундаментализмнің классикалық тұжырымы негізгі сенімдердің қатесіз, түзетілмейтін, күмәндік тудырмайтын және сенімді болуын қажет етеді, егер олар жеткілікті негізделген болуы керек болса. Психикалық күйлер мен тікелей тәжірибе жиі негізгі сенімдерге лайықты үміткерлер ретінде қарастырылады, себебі олар туралы сенімдер негізделгенін көрсету үшін қосымша дәлелдеуді қажет етпейді деп саналады.
Foundationalism holds basic beliefs exist, which are justified without reference to other beliefs, and that nonbasic beliefs must ultimately be justified by basic beliefs. Classical foundationalism maintains that basic beliefs must be infallible if they are to justify nonbasic beliefs, and that only deductive reasoning can be used to transfer justification from one belief to another. Laurence BonJour has argued that the classical formulation of foundationalism requires basic beliefs to be infallible, incorrigible, indubitable, and certain if they are to be adequately justified. Mental states and immediate experience are often taken as good candidates for basic beliefs because it is argued that beliefs about these do not need further support to be justified.
Кішігірім фундаментализм
Классикалық көзқарасқа балама ретінде, қарапайым фундаментализм негізгі қабылдау сенімдерінің қатесіз болуын талап етпейді, бірақ кері дәлелдер болмаса, қабылдау сенімдерінің ақталуы орынды деп санайды. Бұл әлі де фундаментализм, себебі ол барлық негізгі емес сенімдердің түпкілікті түрде негізгі сенімдермен ақталуын қажет етеді, бірақ негізгі сенімдердің қатесіз болуын талап етпейді және индуктивті ойлауды қабылдаудың қолданылатын түрі ретінде мойындайды. Мысалы, "Мен қызыл түс көремін" деген сенім, менің санаымның шатасқан немесе назарсыздау екенін көрсететін психологиялық дәлелдермен жоққа шығарылуы мүмкін. Сонымен қатар, қарапайым фундаментализм пікір қалыптастыру мәселесін болдырмауға да қолданылуы мүмкін. Тіпті қабылдау сенімдері қатесіз болса да, олар тәжірибелік білімді қатесіз негіздеуі анық емес (егер менің үстел маған қызыл көрінсе де, үстелдің шын мәнінде қызыл екендігіне деген пікір қатесіз болмауы мүмкін). Қарапайым фундаментализм қабылдау мен шындық арасындағы байланыстың осы деңгейде күшті болуын қажет етпейді; үстелдің сары түсті болуын қабылдауымыз, қатесіз болмаса да, осылай екеніне сену үшін жеткілікті негіз болып табылады.
As an alternative to the classic view, modest foundationalism does not require that basic perceptual beliefs are infallible, but holds that it is reasonable to assume that perceptual beliefs are justified unless evidence to the contrary exists. This is still foundationalism because it maintains that all non basic beliefs must be ultimately justified by basic beliefs, but it does not require that basic beliefs are infallible and allows inductive reasoning as an acceptable form of inference. For example, a belief that 'I see red' could be defeated with psychological evidence showing my mind to be confused or inattentive. Modest foundationalism can also be used to avoid the problem of inference. Even if perceptual beliefs are infallible, it is not clear that they can infallibly ground empirical knowledge (even if my belief that the table looks red to me is infallible, the inference to the belief that the table actually is red might not be infallible). Modest foundationalism does not require this link between perception and reality to be so strong; our perception of a table being yellow is adequate justification to believe that this is the case, even if it is not infallible.
Ішкілік және сыртқылық
Фундационализм интерналистік және экстерналистік формаларда болады. Интернализм сенушінің нанымының негіздемесі оған қолжетімді болуын талап етеді, осылайша ғана ол негізделген болып саналады. Фундаменталистік интерналистер негізгі нанымдардың ақыл-ой құбылыстары немесе күйлер, мысалы, тәжірибелер арқылы негізделгенін, олар нанымды құрамайтынын айтады. Басқаша айтқанда, негізгі нанымдар нанымның өзіне тән ерекше қасиеттерімен, мысалы, өзінен-өзі анық немесе қатесіз болуымен негізделген болуы мүмкін. Экстернализм нанымды негіздеу құралының сенушіге қолжетімді болуы міндетті емес деп санайды. Сенімділік – Альвин Голдман бастапқыда ұсынған сыртқы фундаменталистік теория, ол наным сенімді түрде тудырылса негізделген болып есептеледі, яғни ол, көбінесе, шындыққа сай болады. Голдман нанымдарды негіздеудің екі түрін ажыратады: нанымға тәуелді және нанымға тәуелсіз. Нанымға тәуелді процесс жаңа нанымдарды тудыру үшін бұрынғы нанымдарды пайдаланады; ал нанымға тәуелсіз процесс басқа тітіркендіргіштерді пайдаланады. Осылайша туған нанымдар оларды тудырған процестердің сенімділігіне байланысты негізделген болып саналады; бұл біздің сезімдерден түсетін деректерге жауап ретінде дұрыс қорытындыларға жету үшін эволюциялануымыздың нәтижесі болуы мүмкін, яғни сезімдерімізден шығаратын қорытындыларымыз көбінесе дұрыс болады.
Foundationalism can take internalist and externalist forms. Internalism requires that a believer's justification for a belief must be accessible to them for it to be justified. Foundationalist internalists have held that basic beliefs are justified by mental events or states, such as experiences, that do not constitute beliefs. Alternatively, basic beliefs may be justified by some special property of the belief itself, such as its being self evident or infallible. Externalism maintains that it is unnecessary for the means of justification of a belief to be accessible to the believer. Reliabilism is an externalist foundationalist theory, initially proposed by Alvin Goldman, which argues that a belief is justified if it is reliably produced, meaning that it will be probably true. Goldman distinguished between two kinds of justification for beliefs: belief dependent and belief independent. A belief dependent process uses prior beliefs to produce new beliefs; a belief independent process does not, using other stimuli instead. Beliefs produced this way are justified because the processes that cause them are reliable; this might be because we have evolved to reach good conclusions when presented with sense data, meaning the conclusions we draw from our senses are usually true.