Кіріспе

Ынанымдық, эпистемология философиялық пәніндегі теориялардың бір санаты, ақталудың да, білімнің де теориясы ретінде ұсынылған. Процесс сенімділігі философиялық күмәнділікке, мысалы, банкадағы ми ой-эксперименті сияқты жағдайларға қарсы аргумент ретінде қолданылды. Процесс сенімділігі – эпистемиялық экстернализмнің бір түрі. Дәстүрлі талдау білімнің негізделген, шындыққа сай сенімнен артық болуы керек деген қосымша талапты қамтиды. Білімнің сенімділік теориялары кейде осы теорияға балама ретінде ұсынылады: ақталудың орнына, сенімнің сенімді процесс нәтижесі болуы жеткілікті. Бірақ ынaнымдық балама ретінде қарастырылмайды, керісінше дәстүрлі талдаудың толықтыруы ретінде қарастырылуы керек. Осы көзқарас бойынша, ақталудың сенімділік теориясын ұсынатындар «білім» дәстүрлі талдауының «ақталу» бөлігін сенімді процестер тұрғысынан одан әрі талдайды. Барлық сенімділіктер мұндай ақталу туралы есептермен келіспейді, бірақ кейбіреулері келіседі.

Қарсылық

Кейбіреулер ақталудың сенімділігін сынға алады, себебі ол экстеронализмді талап етеді, яғни адамның білімі болуы немесе негізделген сенімі болуы мүмкін, бірақ оның сенімді қылушы дәлелдерді немесе басқа жағдайларды білмесе де мүмкін. Көптеген сенімділікшілердің пікірінше, сенімді қамтамасыз ететін процестерді білмесе немесе түсінбесе де, сенім негізделген болуы мүмкін немесе білімді құрауы мүмкін. Бұл көзқарасты қорғай отырып, сенімділікшілер (және жалпы алғанда, сыртқылықшылар) қарапайым қабылдау актілерінен мысалдар келтіруге бейім: егер адам терезенің сыртындағы ағашта құс көрсе және осы ағашта құс бар деген сенімге келсе, ол қабылдау актісін түсіндіретін танымдық процестерді түсінбеуі мүмкін; алайда, процестердің сенімді жұмыс істегені оның сенімінің негізділігін түсіндіреді. Қысқасы, адам құс туралы сенімге ие екенін анықтайды, және егер бар болса, бұл сенім негізделген, бірақ ол осы сенімге әкелген процестермен таныс емес. Сенімділікке қарсы ең көп таралған қарсылықтардың бірі – бұл алғаш Голдманның білімнің сенімді процесс теориясына, кейін басқа сенімділік теорияларына қатысты айтылған жалпылық мәселесі. Кез келген негізделген сенімге (немесе білім мысалына) қатысты, сенімнің нәтижесі болып табылатын көптеген әртүрлі (параллель жұмыс істейтін) "процестерді" анықтау оңай. Мысалы, менің тереземнен тыс ағашта құс бар деген сенімім сезімдік қабылдау, визуалды қабылдау, күндіз жарықта мөлдір емес беттер арқылы визуалды қабылдау процесінің нәтижесі болуы мүмкін, және т.б., әртүрлі ерекше сипатталған процестерге дейін. Осы процестердің кейбіреуі статистикалық тұрғыдан сенімді болуы мүмкін, ал басқалары болмауы мүмкін. Дегенмен, кез келген жағдайда, сенімге қандай процесс әкелгенін емес, оны қалай сипаттау керектігін таңдап жатырмыз деу дұрыс болар, өйткені оны дәл сипаттауға болатын көптеген әртүрлі деңгейдегі жалпылау бар. Стивен Стих "Ақылдың фрагментациясы" еңбегінде осыған ұқсас қарсылық келтірді. Сенімділік, негізделген сенімдерді қалыптастыру үшін процестің тиісті ықтимал сценарийлер жиынтығында сенімді болуын қажет етеді деп есептейді. Алайда, Стихтің пікірінше, бұл сценарийлер мәдени тұрғысынан бейтарап емес. Стих білімнің немесе ақталудың баламалы теориясын қорғамайды, керісінше, нормативтік эпистемиялық терминдердің барлық есептері мәдени тұрғысынан бейтарап екенін және тек прагматикалық есеп беруге болатынын айтады. Сенімділікке қарсы тағы бір қарсылық – жаңа зұлым жын мәселесі. Зұлым жын мәселесі бастапқыда күмәнділікті тудырды, бірақ сенімділік есептеріне қарсылық білдіру үшін келесідей қайта қолдануға болады: Егер біздің тәжірибемізді зұлым жын бақылап отырса, онда біз істемейтін нәрселерді істеп жатырмыз деп сенуіміз мүмкін. Алайда, бұл сенімдер негізделген болып табылады. Роберт Брэндом сенімділік теорияларында сенімнің рөлін нақтылауды қажет етті. Брэндом сенімнің рөліне жеткілікті назар аудармаса, сенімділік білімді оған ие бола алмайтын нәрселерге жатқызуы мүмкін деп алаңдайды. Брэндом қызыл түсті визуалды стимулдарға "бұл қызыл" деп жауап беру үшін оқытылған попугайды мысалға келтіреді. Бұл ой дұрыс, оны шығарған механизм сенімді, бірақ Брэндом попугайдың қызыл түсті көріп тұрғанын білетінін айтуға тартынады, өйткені ол оның оны сенбейтінін ойлайды. Брэндом үшін сенімдер ұғымдармен байланысты: соңғысы болмаса, біріншісі де болмайды. Ұғымдар "неліктен беру және сұрау ойынының" өнімдері болып табылады. Сондықтан, Брэндом үшін тек әлеуметтік контекстте тіл арқылы ойлауға қабілетті тұлғалар ғана сенуі және осылайша білуі мүмкін. Брэндомды экстеролизм мен интернализмді біріктіруші деп қарастыруға болады, білімді сенімді сыртқы процесспен түсіндіруге мүмкіндік береді, егер білуші сенімнің неге сенімді екендігін түсінсе.