Кіріспе
Күмәнді көзқарас – білім туралы мәлімдемелерге, олар тек сенім немесе догма ретінде қарастырылатын жағдайда туындайтын күмән. Мысалы, егер адам өзінің үкіметінің жүріп жатқан соғыс туралы айтқандарын күмәнді қабылдаса, онда ол бұл мәлімдемелердің рас екеніне сенбейді. Мұндай жағдайларда скептиктер әдетте сенбеуді емес, сенуді тоқтата тұруды ұсынады, яғни мәлімдемені растамай да, жоққа шығармай да, бейтарапты сақтайды. Мұндай көзқарас көбінесе қолда бар дәлелдердің мәлімдемені қолдауға жеткіліксіз екендігіне байланысты туындайды. Формальды түрде, скептицизм – философияда, әсіресе эпистемологияда қызығушылық тудыратын тақырып. Кез келген мәселеге – саясат, дін немесе жалған ғылым сияқты – күмәнді білдіру ретінде де скептицизмді қолдануға болады. Ол көбінесе шектеулі салаларда қолданылады, мысалы, мораль (адамгершілікке күмәнмен қарау), атеизм (Құдайдың бар екендігіне күмәнмен қарау) немесе табиғаттан тыс құбылыстар. Кейбір теоретиктер «жақсы» немесе орташа скептицизмді – бір тұжырымға келмес бұрын нақты дәлелдерді іздейтін скептицизмді, «жаман» немесе радикалды скептицизмнен ажыратады, ол үкімді белгісіз мерзімге тоқтата тұруды қалайды. Философиялық скептицизм – скептицизмнің маңызды түрі. Ол, жалпы ақыл-ойымыз бойынша анық көрінетін білім туралы талаптарды жоққа шығарады. Философиялық күмәннің радикалды түрлері «білім немесе ақылға қонымды сенім мүмкін емес» дейді және көптеген немесе барлық даулы мәселелерде үкім шығаруды тоқтатуға шақырады. Орташа түрлері ештеңені нақты білу мүмкін емес немесе Құдай бар ма, адамдардың ерік бостандығы бар ма, немесе өмірден кейінгі өмір бар ма сияқты эмпирикалық емес мәселелер туралы аз немесе ештеңе біле алмаймыз деп мәлімдейді. Ежелгі философияда скептицизм – ішкі тыныштықпен байланысты өмір салты ретінде түсіндірілді. Скептицизм ғылым мен философияның көптеген маңызды дамуына себепкер болды. Ол сонымен қатар қазіргі заманғы бірнеше әлеуметтік қозғалыстарға да әсер етті. Дінге деген күмән – өлместік, тәуелсіздік және аян сияқты діннің негізгі принциптеріне күмәнмен қарауды білдіреді. Ғылыми скептицизм – сенімдерді ғылыми әдіс арқылы жүйелі зерттеуге, олардың сенімділігін тексеруге және оларға эмпирикалық дәлелдер табуға шақырады.
Skepticism, also spelled scepticism in British English, is a questioning attitude or doubt toward knowledge claims that are seen as mere belief or dogma. For example, if a person is skeptical about claims made by their government about an ongoing war then the person doubts that these claims are accurate. In such cases, skeptics normally recommend not disbelief but suspension of belief, i. e. maintaining a neutral attitude that neither affirms nor denies the claim. This attitude is often motivated by the impression that the available evidence is insufficient to support the claim. Formally, skepticism is a topic of interest in philosophy, particularly epistemology. More informally, skepticism as an expression of questioning or doubt can be applied to any topic, such as politics, religion, or pseudoscience. It is often applied within restricted domains, such as morality (moral skepticism), atheism (skepticism about the existence of God), or the supernatural. Some theorists distinguish "good" or moderate skepticism, which seeks strong evidence before accepting a position, from "bad" or radical skepticism, which wants to suspend judgment indefinitely. Philosophical skepticism is one important form of skepticism. It rejects knowledge claims that seem certain from the perspective of common sense. Radical forms of philosophical skepticism deny that "knowledge or rational belief is possible" and urge us to suspend judgment on many or all controversial matters. More moderate forms claim only that nothing can be known with certainty, or that we can know little or nothing about nonempirical matters, such as whether God exists, whether human beings have free will, or whether there is an afterlife. In ancient philosophy, skepticism was understood as a way of life associated with inner peace. Skepticism has been responsible for many important developments in science and philosophy. It has also inspired several contemporary social movements. Religious skepticism advocates for doubt concerning basic religious principles, such as immortality, providence, and revelation. Scientific skepticism advocates for testing beliefs for reliability, by subjecting them to systematic investigation using the scientific method, to discover empirical evidence for them.
Анықтама және семантикалық өріс
Скептицизм (грекше σκέπτομαι skeptomai, іздеу, ойлау немесе қарастыру) – білім туралы мәлімдемелерге күмәнмен қарау. Егер адам өзінің үкіметінің ағымдағы соғыс туралы айтқандарын күмәнданса, онда ол адамның бұл мәлімдемелердің рас екеніне сенбеуі мүмкін. Немесе сүйікті хоккей командасының чемпионатты жеңе алатынына күмәндану, олардың өнерінің күшіне сенімсіздік білдіреді. Мұндай күмән көбінесе адамның бұл туралы толық сенімді бола алмайтынынан туындайды. Бұл әсіресе сарапшылар арасында пікір қақтығысы болған кезде маңызды. Скептицизм әдетте нақты бір талапқа немесе зерттеу саласына ғана қатысты болады. Сондықтан діни және моральдық скептиктер діни және моральдық ұстанымдарға күмәнмен қарайды. Бірақ философиялық скептицизмнің кейбір түрлері кеңірек болып, білімнің кез келген түрін жоққа шығарады. Заманауи философияда, керісінше, скептицизм көбінесе көзқарас немесе өмір салты ретінде емес, тезис ретінде түсініледі: білім жоқ деген тезис. Дегенмен, мағынасында шағын айырмашылықтар бар. Агностицизм көбінесе діни сұрақтарға, әсіресе христиан дініне қатысты күмәнмен қарау ретінде түсініледі. Скептицизмге қарсы тұратын нәрсе – догматизм, ол сұрақсыз сенімде болуді білдіреді. Сонымен қатар, соқыр сенім мен сенімсіздік арасында да осындай айырмашылықтар жасалады. Тағы бір ерекшелік – скептикалық көзқарас деңгейіне байланысты. Ең күшті түрлері білімнің мүлдем жоқ немесе білімге қол жеткізу мүмкін емес деп мәлімдейді. Ал әлсіз түрлері адамның ешқашан толыққанды сенімді бола алмайтынын көрсетеді. Бұл философияда маңызды, себебі философиялық күмәнділікті нақты жоққа шығару өте қиын болып шықты.
Әр түрлі салаларда
Скептицизм ғылым, медицина және философия сияқты әртүрлі салалардағы маңызды дамуларға жауапты болды. Ғылымда дәстүрлі пікірлерге күмәнмен қарау ғылыми әдістің дамуының кілтті факторы болды. Ол білім туралы талаптарды тәжірибе жүргізу және нақты өлшеу арқылы тексеру қажеттігін баса көрсетеді. Медицина саласында скептицизм эмпирикалық деректерге емес, интуитивті түсінікке негізделген дәстүрлі емдеу формаларына күмән келтіру арқылы емдеудің озық формаларын қалыптастыруға көмектесті. Бұл философиялық теориялардың эпистемологиялық негіздеріне сынды көзқараспен қараудың нәтижесі. Осылайша, бұл болжамдарды тексеруге көмектеседі және скептицизм тудырған мәселелерді жеңу үшін теорияны өзгерту арқылы шығармашылық жауаптарды тудыруы мүмкін. Ричард Попкиннің айтуынша, "философия тарихының бір бөлігін скептицизммен күрес ретінде қарастыруға болады". Бұл күрес көптеген қазіргі философтарды философияның абсолютті немесе күмәнсіз бастапқы қағидаларын іздеуден бас тартуға итермеледі, бұл бұрынғы кезеңдерде кең таралған. Сондай-ақ, бірнеше софистер. Мысалы, Горгий ештеңе жоқ деді, тіпті болса да біз оны білмейміз, ал білсек те жеткізе алмаймыз. Гераклиттік философ Кратил ештеңе талқылаудан бас тартып, тек бармағын қимылдатып, мағыналар үнемі өзгеретіндіктен қарым-қатынас мүмкін емес деп мәлімдеді. Сократ та күмәнді көзқарас танытып, ешқандай құнды нәрсені білмеймін деді. Ежелгі грек және рим әлемінде скептицизмнің екі негізгі мектебі болды. Біріншісі – Пиррондық скептицизм, оны Элистік Пиррон құрды. Екіншісі – Академиялық скептицизм, өйткені оның екі жетекші жақтаушысы – философияны бастаған Аркесилай және философияның ең танымал жақтаушысы Карнеад Платон академиясының басшылары болды. Пиррондық скептицизмнің мақсаты психологиялық. Ол психикалық тыныштыққа (атараксия) жету үшін үкім шығаруды тоқтатуға (эпохе) шақырады. Академиялық скептиктер білімнің мүмкін еместігін жоққа шығарды (акаталепсия). Академиялық скептиктер кейбір сенімдер басқаларына қарағанда ақылға қонымды немесе ықтимал деп мәлімдеді, ал Пиррондық скептиктер кез келген даулы мәселе бойынша немесе оған қарсы бірдей күшті аргументтерді келтіруге болады деп санайды. Ежелгі скептиктердің жазбаларының көп бөлігі қазір жоғалып кеткен. Ежелгі скептицизм туралы біздің білетініміздің көп бөлігі Пиррондық скептик Секст Эмпирикстен алынған. Оның еңбектерінде скептиктердің стандартты аргументтерінің тұжырымды жиынтығы бар. Ежелгі скептицизм Рим империясының соңында, әсіресе Августин "Академиялықтарға қарсы" еңбегінде скептиктерді сынағаннан кейін жойылды. Орта ғасырлардағы христиандық Еуропада ежелгі скептицизм туралы білім немесе қызығушылық аз болды. Қызығушылық Ренессанс және Реформация кезеңінде қайта жанданды, әсіресе 1569 жылы Секст Эмпирикустың толық жазбалары латын тіліне аударылғаннан кейін және Мартин Лютердің қасиетті ордендерге күмәнмен қарауынан кейін. Франсиско Санчес (1550–1623), Мишель де Монтень (1533–1592), Пьер Гассенди (1592–1655) және Марин Мерсенн (1588–1648) сияқты көптеген католик жазушылары скептицизмнің орташа формаларын қорғау және ақиқатқа жетекшілік ететін негіз ақыл емес, сенім болуы керек деп дәлелдеу үшін ежелгі скептикалық аргументтерді қолданды. Осыған ұқсас аргументтерді кейінірек (әлдеқанда ирониялық түрде) протестант ойшылы Пьер Бейль өзінің ықпалды "Тарихи және сындық сөздігінде" (1697–1702) ұсынды. Скептикалық көзқарастардың өсуі 17 ғасырдағы Еуропада зияткерлік дағдарысты тудырды. Француз философы және математигі Рене Декарт (1596–1650) ықпалды жауап берді. Декарт өзінің классикалық еңбегінде "Бірінші философия туралы ойлар" (1641) скептицизмді жоққа шығаруға тырысты, бірақ ол скептицизмнің мүмкіндігін мүмкіндігінше күшті тұжырымдағаннан кейін ғана. Декарт қандай радикалды скептикалық мүмкіндіктерді көзге елестетсек те, кейбір шындықтар (мысалы, ойлау жүзеге асырылып жатыр немесе мен бармын) абсолютті түрде белгілі екенін мәлімдеді. Осылайша, ежелгі скептиктер білім алу мүмкін емес деп айтуымен қателік жасады. Декарт сондай-ақ сезімдеріміздің, есте сақтауымыздың және басқа да танымдық қабілеттеріміздің сенімділігі туралы күмәнді күмәндерді жоққа шығаруға тырысты. Осы мақсатта Декарт Құдай бар екенін және Құдай бізге шындықтың табиғаты туралы жүйелі түрде алданып қалуға жол бермейтінін дәлелдеуге тырысты. Көптеген қазіргі философтар Декарттың скептицизмді сынға алуының екінші кезеңі сәтті ме деп күмән келтіреді. 18 ғасырда шотланд философы Дэвид Юм (1711–1776) скептицизмнің жаңа дәлелін ұсынды. Юм эмпирик болды, барлық нағыз идеялар сезімнің бастапқы түйсіктеріне немесе ішкі санаға қайтаруға болатынын мәлімдеді. Юм эмпирикалық негіздерде Құдайға, мәңгілік жанға, сыртқы әлемге, себеп-салдарға, объективті моральға немесе индуктивті ойлауға сенуге ешқандай себеп жоқ екенін айтты. Шындығында, ол "Философия бізді толығымен Пиррондық етер еді, егер Табиғат оған тым күшті болмаса" деді. Юмның пікірінше, адам сенімінің нағыз негізі ақыл емес, әдет немесе дағды. Біз есте сақтауымызға немесе индуктивті ойлауға сенуге табиғаттан берілгенбіз, ал қандай да бір күшті скептикалық аргументтер осы сенімдерді жоюға құдіретті емес. Осылайша, Юм өзі "жұмсақ" скептицизмді қабылдады, ал Пиррондық "шамадан тыс" скептицизмді, оны практикалық емес және психологиялық түрде мүмкін емес деп санайды. Юмның скептицизмі көптеген маңызды жауаптарды тудырды. Юмның шотландтық құрдасы Томас Рид (1710–1796) Юмның қатаң эмпиризімін сынға алып, сезімдеріміздің, ақылымыздың, есте сақтауымыздың және индуктивті ойлаудың негізгі сенімділігін қабылдаудың ақылға қонымды екенін мәлімдеді, тіпті олардың ешқайсысын дәлелдеуге болмаса да. Ридтің пікірінше, мұндай жалпыға ортақ сенімдер негізгі және оларды рационалды түрде негіздеу үшін дәлелдеудің қажеті жоқ. Юмның өлімінен көп ұзамай, неміс философы Иммануил Кант (1724–1804) адамның моральдық сезімі Құдайдың, жанның, ерік-еркіндігінің және өмірден кейінгі өмірдің болуы туралы Юмның скептикалық қорытындыларын қабылдамаса түсініксіз екенін айтты. Канттың пікірінше, Юм осы нәрселердің ешқайсысын қатаң түрде біле алмаймыз дегенде дұрыс болса да, біздің моральдық тәжірибеміз оларға сенуге құқылы етеді. Бүгінде скептицизм философтар арасындағы қызықты пікірталас тақырыбы болып табылады. Британ философы Джулиан Баггини ақылдылықты "қандай да бір құпия мен екіұштылықтың жауы" ретінде қарастырады, бірақ дұрыс қолданғанда көптеген әлеуметтік мәселелерді шешуде тиімді құрал бола алады.
Дін
Дінге деген күмәнділік – белгілі бір діни сенімдерге немесе талаптарға күмәнмен қарау. Мысалы, діни күмәнді адам Исаның болғанына сенуі мүмкін (Исаның тарихилығын қараңыз), бірақ ол мессия екеніне немесе кереметтер жасады деген мәлімдемелерге күмән келтіруі мүмкін. Тарихи тұрғыдан алғанда, діни күмәнділікті Ксенофанға дейін табуға болады, ол өз заманындағы көптеген діни талаптарға күмән келтірді, бірақ "Құдай бір, құдайлар мен адамдардың арасындағы ең жоғары, денесі мен санасы жағынан адамдарға ұқсамайды" деп мойындады. Ол бір Ұлы Құдай бар екенін айтты. Құдай – бір мәңгілік, шар тәрізді, барлық нәрсені өзінде қамтиды, толыққанды сана мен ой, сондықтан зиялы және барлық нәрсені қозғалтады, бірақ денесі мен санасы жағынан адам табиғатына ешқандай ұқсастығы жоқ. Дінге деген күмәнділік – атеизм немесе агностицизммен бір емес, бірақ олар көбінесе дін мен философиялық теологияға (мысалы, құдайдың шексіз күшіне) қатысты күмәнді көзқарастарды қамтиды. Діндар адамдар, әдетте, басқа діндердің талаптарына күмәнданады, әсіресе екі дін арасында сенімдер қақтығысы болғанда. Сонымен қатар, олар атеистердің айтқандарына да күмәндануы мүмкін. Тарихшы Уилл Дюрант Платонның "атеизмге де, басқа да догмаларға да бірдей күмәнді болғанын" жазды. Бахаи діні шындықты жеке зерттеуге бағытталған күмәнділікті қолдайды.
truth.
Ғылым
Ғылыми немесе эмпирикалық скептик – ғылыми түсінік пен эмпирикалық дәлелдер негізінде сенімдерге күмән келтіретін адам. Ғылыми скептицизм, сенімдердің сенімді бақылауға келмейтін, демек жүйелі немесе эмпирикалық түрде тексеруге келмейтін құбылыстарға қатысты нанымдарын жоққа шығарады. Көптеген ғалымдар, ғылыми скептиктер болып табылатындықтан, белгілі бір талаптардың дұрыстығын ғылыми әдіс арқылы жүйелі зерттеулерге тарта отырып тексереді. Соның салдарынан, егер олар ғылыми әдістің негізгі принциптерін дұрыс қолданбаса немесе назарға алмаса, көптеген көріне ғылыми мәлімдемелер "жалған ғылым" деп есептеледі.
Аудиторлық
Кәсіби күмәндану аудитте маңызды ұғым болып табылады. Ол аудитордан «күмәнданушы көзқарасқа» ие болуды, деректерді сыни түрде бағалауды және деректердің жеткіліктілігін қарастыруды талап етеді.