Тәжірибе негізінде білім алу

Кіріспе

Білім тек немесе негізінен сезімдік тәжірибеден келеді деген идея. Философияда эмпиризм – нағыз білім немесе негіздеме тек немесе бастысымен сезімдік тәжірибе мен эмпирикалық дәлелдерден туындайтын эпистемологиялық көзқарас. Ол эпистемологиядағы рационализм және скептицизммен қатар бірнеше бәсекелес көзқарастың бірі. Эмпириктер эмпиризмнің таза логикалық ойлауды қолданудан гөрі шындықты табудың сенімдірек әдісі екенін айтады, себебі адамдарда қате пікірлерге әкелетін когнитивтік қиылыстар мен шектеулер бар. Эмпиризм идеялардың қалыптасуында эмпирикалық дәлелдердің орталық ролін, туа біткен идеялар мен дәстүрлерге қарағанда баса көрсетеді. Эмпириктер дәстүрлердің (немесе әдет-ғұрыптардың) бұрынғы сезімдік тәжірибелермен байланысқаннан пайда болатынын дәлелдей алады. Ғылым философиясындағы эмпиризм дәлелдерге, әсіресе эксперименттерде алынғандарға ерекше мән береді. Ғылыми әдістің негізгі бөлігі – барлық гипотезалар мен теориялар априорлық ойлау, сезім және уахиға ғана емес, табиғи әлемді бақылау арқылы тексерілуі керек. Көптеген табиғат ғалымдары қолдайтын эмпиризм «білім тәжірибеге негізделген» және «білім шартты және ықтимал, үнемі қайта қарауға және жолдан шығуға жатады» деген пікірде. Эмпирикалық зерттеулер, соның ішінде эксперименттер мен расталған өлшем құралдары ғылыми әдістің бағытын береді.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "эмпирикалық" термині ежелгі грек тіліндегі ἐμπειρία (empeiria) сөзінен туындайды, бұл латын тіліндегі "experientia" сөзімен туыс және оған аударылады, содан "тәжірибе" және "эксперимент" сөздері шыққан.

Өмірбаян

Ғылым мен ғылыми әдістің орталық тұжырымы – қорытындылар сезімдердің куәліктеріне сүйенген эмпирикалық негізде болуы керек. Табиғатты және қоғамдық ғылымдар да бақылау мен тәжірибе арқылы тексерілетін жұмыс гипотезаларын қолданады. "Жартылай эмпирикалық" термині кейде негізгі аксиомаларды, орнатылған ғылыми заңдарды және негізделген модельдер құру мен теориялық зерттеулерге қатысатын бұрынғы тәжірибелік нәтижелерді пайдаланатын теориялық әдістерді сипаттау үшін қолданылады. Философиялық эмпиристер білімді дұрыс түрде қорытуға немесе шығаруға болмайды, егер ол адамның сезімдерге негізделген тәжірибесінен туындамаса. Эпистемологияда (білім туралы ілім) эмпиризм әдетте рационализмге қарсы қойылады, ол білім сезімдерден тәуелсіз ақыл-ойынан алынуы мүмкін дейді, ал сана философиясында ол көбінесе туа біткендікке қарсы қойылады, ол кейбір білім мен идеялар туған кезде санада болады деп санайды. Дегенмен, көптеген Ағарту дәуірінің рационалистері мен эмпириктері бір-біріне кейбір уақытта мойынсұнды. Мысалы, эмпирик Джон Локк кейбір білімге (мысалы, Құдайдың бар екендігі туралы білімге) тек интуиция мен ақыл-ойы арқылы қол жеткізуге болатынын мойындады. Сол сияқты, тәжірибелік әдістің белгілі жақтаушысы Роберт Бойль біздің де туа біткен идеяларымыз бар деп есептеді. Сонымен қатар, негізгі континенттік рационалистер (Декарт, Спиноза және Лейбниц) эмпирикалық "ғылыми әдістің" жақтаушылары болды.

Ертедегі эмпиризм

600 және 200 жылдар аралығында ежелгі үнді философ Канада құрған индуизм философиясының Вайшешика мектебі білімнің екі сенімді көзі ретінде қабылдау мен логикалық қорытындыны қабылдады. Бұл оның "Ваишесика сутра" еңбегінде баяндалған. Шарвака мектебі ұқсас нанымдарды ұстана отырып, қабылдау білімнің жалғыз сенімді көзі екенін, ал логикалық қорытынды білімді күмәндікпен қамтамасыз етеді деп мәлімдеді. Батыстың алғашқы протоэмпиристері б.з.д. 330 жылы құрылған ежелгі грек дәрігерлерінің эмпирикалық мектебі болды. Оның мүшелері догматикалық мектептің догмаларын қабылдамай, құбылыстарды (яғни, нәрселерді, көріністерді) бақылауға сүйенуді жөн көрді. Эмпирикалық мектеп философияның пирронистік мектебімен тығыз байланыста болды, ол олардың протоэмпиризмінің философиялық негізін жасады. "Табула раса" ("таза тақта" немесе "бос тақта") ұғымы ақылды бастапқыда бос немесе жазылмаған жазба құралы ретінде қарастырады (Локк "ақ қағаз" деген сөздерді қолданды), онда тәжірибе іздер қалдырады. Бұл адамның туа біткен идеялары бар екенін жоққа шығарады. Бұл идея Аристотельге, шамамен б.з.д. 350 жылға дейін барады: ақыл (nous) ойлаған нәрсе, оның ішінде сол мағынада болуы керек, өйткені әріптер жазылмаған тақташада (grammateion) болады (grammenon); осылайша, ақылдың жағдайы да сондай. (Аристотель, Жан туралы, 3.4.430a1). Аристотельдің бұл қалай мүмкін болғанын түсіндіруі қазіргі заманғы мағынада толыққанды эмпиристік емес, бірақ оның әлеуеттілік және іске асыру теориясына негізделген, ал сезімдік қабылдаудың тәжірибесіне белсенді ақылдың (nous) көмегі қажет. Бұл түсініктер Платонның адам ақыл-ойының Жердегі денеге бірігуге жіберілгенге дейін, көкте бір жерде бұрыннан бар болған бірлік ретінде қарауына қайшы келді (Платонның "Федон" және "Апология" еңбектерін, сондай-ақ басқаларын қараңыз). Аристотель Платоннан сезімдік қабылдауға көбірек мән берген деп есептелді, ал орта ғасырлардағы түсіндірушілер оның бір ұстанымын "nihil in intellectu nisi prius fuerit in sensu" (латынша "сезімде болмайынша, ақылда ештеңе жоқ") деп түйіндеді. Бұл идея кейіннен б.з.д. 330 жыл шамасында ежелгі философияда стоик мектебімен дамытылды. Стойлық эпистемология әдетте ақылдың бос күйде басталатынын, бірақ сыртқы әлем оған әсер ете келе білім жинақтайтынын баса айтады. Доксограф Этий бұл көзқарасты былай қорытындылады: "Стоиктердің айтуынша, адам дүниеге келген кезде оның жанының басқарушы бөлігі жазуға дайын қағаз сияқты болады".

Between 600 and 200 BCE, the Vaisheshika school of Hindu philosophy, founded by the ancient Indian philosopher Kanada, accepted perception and inference as the only two reliable sources of knowledge. This is enumerated in his work Vaiśeṣika Sūtra. The Charvaka school held similar beliefs, asserting that perception is the only reliable source of knowledge while inference obtains knowledge with uncertainty. The earliest Western proto empiricists were the empiric school of ancient Greek medical practitioners, founded in 330 BCE. Its members rejected the doctrines of the dogmatic school, preferring to rely on the observation of phantasiai (i. e., phenomena, the appearances). The Empiric school was closely allied with the Pyrrhonist school of philosophy, which made the philosophical case for their proto empiricism. The notion of tabula rasa ("clean slate" or "blank tablet") connotes a view of the mind as an originally blank or empty recorder (Locke used the words "white paper") on which experience leaves marks. This denies that humans have innate ideas. The notion dates back to Aristotle, c. 350 BC:

What the mind (nous) thinks must be in it in the same sense as letters are on a tablet (grammateion) which bears no actual writing (grammenon); this is just what happens in the case of the mind. (Aristotle, On the Soul, 3.4.430a1). Aristotle's explanation of how this was possible was not strictly empiricist in a modern sense, but rather based on his theory of potentiality and actuality, and experience of sense perceptions still requires the help of the active nous. These notions contrasted with Platonic notions of the human mind as an entity that pre existed somewhere in the heavens, before being sent down to join a body on Earth (see Plato's Phaedo and Apology, as well as others). Aristotle was considered to give a more important position to sense perception than Plato, and commentators in the Middle Ages summarized one of his positions as "nihil in intellectu nisi prius fuerit in sensu" (Latin for "nothing in the intellect without first being in the senses"). This idea was later developed in ancient philosophy by the Stoic school, from about 330 BCE. Stoic epistemology generally emphasizes that the mind starts blank, but acquires knowledge as the outside world is impressed upon it. The doxographer Aetius summarizes this view as "When a man is born, the Stoics say, he has the commanding part of his soul like a sheet of paper ready for writing upon."

Исламның алтын дәуірі және қайта өрлеудің алдындағы кезең (б.з.б. 5-15 ғасырлар)

Орта ғасырларда (б.з. 5-15 ғасырлар) Аристотельдің табула раса теориясын ислам философтары Аль-Фарабиден (шамамен 872 – 951 ж.ж.) бастап, Авиценнаның (шамамен 980 – 1037 ж.ж.) күрделі теориясына дейін дамытты. Осылайша, кез келген жеке адамнан бөлек, материалдық емес "белсенді интеллект" түсіну процесі үшін әлі де маңызды болып табылады. 12 ғасырда Андалузиялық мұсылман философы және романист Әбу Бакр ибн Туфаил (Батыста "Абубасер" немесе "Эбу Тофаил" деп белгілі) табула раса теориясын өзінің араб философиялық романы "Хайи ибн Яхдан" да ой эксперименті ретінде енгізді, онда ол қоғамнан толық оқшауланған күйде, тек тәжірибе арқылы "табула расадан ересекке дейін" жабайы баланың санасының қалыптасуын бейнеледі. Оның "Philosophus Autodidactus" атты философиялық романының латын тіліне аудармасы, 1671 жылы Эдвард Пококк Кенже басып шығарды және Джон Локктың "Human Understanding туралы эссесіндегі" табула раса тұжырымдамасына әсер етті. 13 ғасырда араб теологы және дәрігері Ибн әл-Нафис исламдық тақырыптағы ұқсас роман, "Theologus Autodidactus" жазды. Ол да елсіз аралдағы жабайы баланың тарихы арқылы эмпиризм тақырыбын қарастырды, бірақ бұл жолы алдыңғы туындысынан өзгешелік танытып, басты кейіпкердің санасының дамуын қоғамнан оқшауланған емес, керісінше, қоғаммен байланыс арқылы көрсетті. 13 ғасырда Томас Аквинский ақыл үшін сезімдердің маңызды екенін айтқан Аристотельдің ұстанымын схоластикаға енгізді. Аквинаның ең белгілі зияткерлік қарсыласы Бонавентура (1221–1274) сананың Платондық идеясын қолдау үшін күшті аргументтер келтірді.

Қайта өрлеу дәуірі Италиясы

Қайта өрлеу дәуірінің аяғында әртүрлі жазушылар ортағасырлық және классикалық білімді алу тұжырымын түбегейлі түрде сұраққа тоқтатты. Саяси және тарихи жазуда Никколо Макиавелли мен оның досы Франческо Гвиччардини жаңа реалистік стильді қалыптастырды. Макиавелли, әсіресе, барша нәрсені ақыл-ой идеалдарымен салыстырып, адамдардың "шынайы шындықты" зерттеуін талап ететін саясат жайлы жазушыларды сынайтын. Олардың замандасы Леонардо да Винчи (1452–1519) былай деді: «Егер сіз өз тәжірибеңізден бір нәрсенің факт екенін анықтасаңыз және ол қандай да бір авторитеттің жазғандарына қайшы келсе, онда сіз сол авторитеттің сөзін еске алмай, өз қорытындыларыңызға сүйенуіңіз керек». Маңыздысы, итальян философы Бернардино Телезио эмпириялық метафизикалық жүйені жасады, ол кейінгі итальян ойшылдарының дамуына зор әсер етті, оның ішінде Телезионың шәкірттері Антонио Персио мен Серторио Кватромани, оның замандастары Томас Кампанелла мен Джордано Бруно, сондай-ақ кейінірек Телезионы «заманауилердің біріншісі» деп санаған Фрэнсис Бэкон сияқты британдық философтар. Телезионың ықпалын француз философтары Рене Декарт пен Пьер Гассендиден де көруге болады. Берклидің эмпиризмге қатысты ұстанымы кейінірек субъективті идеализм деп аталды. Ал,

Юм барлық адам білімін екі санатқа бөлді: идеялардың қатынастары және фактілер (Канттың аналитикалық-синтетикалық айырмашылығын да қараңыз). Математикалық және логикалық тұжырымдар (мысалы, «гипотенузаның квадраты екі қабырғасының квадраттарының қосындысына тең») біріншісінің мысалы, ал әлемдік байқауларға байланысты тұжырымдар (мысалы, «күн шығыстан туады») екіншісінің мысалы болып табылады. Адамның барлық «идеялары», өз кезегінде, «сезімдерден» туындайды. Юм үшін «сезім» біздің сезімдеріміз деп аталатын нәрсеге шамамен сәйкес келеді. Мұндай сезімдерді еске түсіру немесе қиялдау – «идеяға» ие болу. Демек, идеялар – сезімдердің сәл ғана көшірмелері. Юм сыртқы әлемге және өзінің болуына сену сияқты нәрселерді рационалды түрде негіздеу мүмкін емес деп қорытындылады. Юмның пікірінше, бұл сенімдер инстинкт пен әдет-ғұрыпқа негізделгендіктен, оларға қарамастан сене беру керек. Алайда, Юмның маңызды мұрасы – оның скептикалық аргументтері индуктивті ойлаудың заңдылығына күмән тудырды, бұл көптеген одан кейінгі скептиктерге ұқсас күмән білдіруге мүмкіндік берді.

Феноменализм

Юмның ізбасарларының көпшілігі оның сыртқы әлемге сенудің рационалды түрде негізсіз екені туралы қорытындысына келіспейді, Юмның өзінің қағидаларында мұндай сенімнің рационалды негіздемесі бар деп санайды, яғни мәселені адамның инстинктісіне, әдет-ғұрыптарына және мінез-құлқына қалдырумен ғана қанағаттанбайды. Феноменализм деп аталатын радикалды эмпиристік теорияға сәйкес, Хьюм мен Джордж Берклидің де аргументтерімен күткендей, физикалық объект – біздің тәжірибемізден құралған бір түрлі құрылым. Феноменализм – физикалық заттардың, қасиеттердің, оқиғалардың (физикалық болғанының бәрінің) психикалық заттарға, қасиеттерге, оқиғаларға дейін тоғытылуы деген көзқарас. Ақырында, тек психикалық заттар, қасиеттер, оқиғалар ғана бар – сондықтан оған тығыз байланысты субъективті идеализм термині қолданылады. Феноменалистік ойлау бойынша, нақты физикалық нәрсені көру тәжірибесі – белгілі бір тәжірибелер тобын бастан кешіру. Бұл тәжірибелер жиынтығы тұрақтылық пен үйлесімділікке ие, ол галлюцинациялар сияқты тәжірибелер жиынтығында жоқ. Джон Стюарт Милл 19 ғасырдың ортасында айтқандай, материя – «сезімнің тұрақты мүмкіндігі». Миллдің эмпиризмдігі Юмнан одан да маңызды қадам жасады: индукция барлық мағыналы білім үшін қажет, соның ішінде математика үшін де. Д.У. Хамлиннің қорытындылауынша: «Милл математикалық шындықтардың тәжірибеден алынған жоғары дәрежеде расталған жалпыламалар ғана екенін айтты; математикалық қорытынды, әдетте, табиғаты бойынша дедуктивті [және априорлы] деп есептелетін, Милл индукцияға негізделгенін көрсетті. Осылайша, Миллдің философиясында идеялардың қатынастарына негізделген білімге орын қалмады. Оның пікірінше, логикалық және математикалық қажеттілік психологиялық болып табылады; біз логикалық және математикалық ұйғарымдардан басқа мүмкіндіктерді елестете алмаймыз. Бұл эмпиризмнің ең радикалды түрі, бірақ оны көп қолдаушылары жоқ. Басқа философтардың Миллдің ұстанымымен байланысты проблемалары келесі мәселелерге байланысты: Біріншіден, Миллдің тұжырымдамасы нақты және мүмкін сезімдер арасында ғана айырмашылық жасай отырып, тікелей тәжірибені сипаттағанда қиындыққа ұшырайды. Бұл «тұрақты сезім мүмкіндіктерінің топтары» бірінші кезекте қандай жағдайда болуы мүмкін екендігі туралы маңызды талқылауды қалыптастырады. Беркли Құдайды сол жерге қойды; феноменалистер, Миллті қоса алғанда, бұл сұрақты жауапсыз қалдырды. Ақырында, «сезім мүмкіндіктерінен» асып түсетін «нақтылық» аспектісін мойындамау, мұндай ұстаным субъективті идеализмге әкеледі. Еденді тіреп тұратын арқалықтар бақыланбағанда қалай тіреуін сақтайды, ағаштар адамның қолы тиместен қалай өседі және т.б. сұрақтары әлі де жауапсыз және, мүмкін, осы тұрғыда жауап беруге болмайды. Екіншіден, Миллдің тұжырымдамасы «бос орынды толтыратын нәрселер – нақты емес, тек мүмкіндіктер» деген алаңдатарлық мүмкіндікті қалдырады. Хьюмнен кейінгі эмпиризмнің феноменалистік кезеңі 1940 жылдары аяқталды, өйткені сол кезде физикалық заттар туралы мәлімдемелерді нақты және мүмкін сезім деректері туралы мәлімдемелерге аудару мүмкін емес екені анық болды. Егер физикалық объекті туралы мәлімдеме сезім деректері туралы мәлімдемеге аударылатын болса, біріншісі соңғысынан кем дегенде дедукциялануы керек. Бірақ біз нақты және мүмкін сезім деректері туралы мәлімдемелер жиынтығының жоқтығын түсіндік, одан біз тіпті бір физикалық объекті туралы мәлімдеме шығара алмаймыз. Аударма немесе сөзбен қайталау мәлімдемесі қалыпты бақылау жағдайындағы қалыпты бақылаушылар тұрғысынан айтылуы керек. Алайда, тек сезімдік терминдермен жазылған және қалыпты бақылаушының қатысу жағдайының қанағаттануын білдіретін мәлімдемелер жиынтығы жоқ. Феноменализмге сәйкес, қалыпты бақылаушы бар деп айту – бұл дәрігер бақылаушыны тексерсе, бақылаушы дәрігерге қалыпты болып көрінетін гипотетикалық мәлімдеме жасау. Бірақ, әрине, дәрігердің өзі де қалыпты бақылаушы болуы керек. Егер біз осы дәрігердің сезім мүшелерін анықтау үшін екінші дәрігерге сілтеме жасасақ, ол бірінші дәрігердің сезім мүшелерін тексергенде, өзі де сезім мүшелерін тексеру кезінде қалыпты бақылаушының сезім деректеріне ие болуы керек. Егер біз екінші дәрігердің қалыпты бақылаушы екенін сезімдік тұрғыдан анықтасақ, үшінші дәрігерге сілтеме жасауымыз керек, және т.б. (үшінші адамды да қараңыз).

Most of Hume's followers have disagreed with his conclusion that belief in an external world is rationally unjustifiable, contending that Hume's own principles implicitly contained the rational justification for such a belief, that is, beyond being content to let the issue rest on human instinct, custom and habit. According to an extreme empiricist theory known as phenomenalism, anticipated by the arguments of both Hume and George Berkeley, a physical object is a kind of construction out of our experiences. Phenomenalism is the view that physical objects, properties, events (whatever is physical) are reducible to mental objects, properties, events. Ultimately, only mental objects, properties, events, exist—hence the closely related term subjective idealism. By the phenomenalistic line of thinking, to have a visual experience of a real physical thing is to have an experience of a certain kind of group of experiences. This type of set of experiences possesses a constancy and coherence that is lacking in the set of experiences of which hallucinations, for example, are a part. As John Stuart Mill put it in the mid 19th century, matter is the "permanent possibility of sensation". Mill's empiricism went a significant step beyond Hume in still another respect: in maintaining that induction is necessary for all meaningful knowledge including mathematics. As summarized by D. W. Hamlin:

quote|[Mill] claimed that mathematical truths were merely very highly confirmed generalizations from experience; mathematical inference, generally conceived as deductive [and a priori] in nature, Mill set down as founded on induction. Thus, in Mill's philosophy there was no real place for knowledge based on relations of ideas. In his view logical and mathematical necessity is psychological; we are merely unable to conceive any other possibilities than those that logical and mathematical propositions assert. This is perhaps the most extreme version of empiricism known, but it has not found many defenders. The problems other philosophers have had with Mill's position center around the following issues: Firstly, Mill's formulation encounters difficulty when it describes what direct experience is by differentiating only between actual and possible sensations. This misses some key discussion concerning conditions under which such "groups of permanent possibilities of sensation" might exist in the first place. Berkeley put God in that gap; the phenomenalists, including Mill, essentially left the question unanswered. In the end, lacking an acknowledgement of an aspect of "reality" that goes beyond mere "possibilities of sensation", such a position leads to a version of subjective idealism. Questions of how floor beams continue to support a floor while unobserved, how trees continue to grow while unobserved and untouched by human hands, etc., remain unanswered, and perhaps unanswerable in these terms. Secondly, Mill's formulation leaves open the unsettling possibility that the "gap filling entities are purely possibilities and not actualities at all". The phenomenalist phase of post Humean empiricism ended by the 1940s, for by that time it had become obvious that statements about physical things could not be translated into statements about actual and possible sense data. If a physical object statement is to be translatable into a sense data statement, the former must be at least deducible from the latter. But it came to be realized that there is no finite set of statements about actual and possible sense data from which we can deduce even a single physical object statement. The translating or paraphrasing statement must be couched in terms of normal observers in normal conditions of observation. There is, however, no finite set of statements that are couched in purely sensory terms and can express the satisfaction of the condition of the presence of a normal observer. According to phenomenalism, to say that a normal observer is present is to make the hypothetical statement that were a doctor to inspect the observer, the observer would appear to the doctor to be normal. But, of course, the doctor himself must be a normal observer. If we are to specify this doctor's normality in sensory terms, we must make reference to a second doctor who, when inspecting the sense organs of the first doctor, would himself have to have the sense data a normal observer has when inspecting the sense organs of a subject who is a normal observer. And if we are to specify in sensory terms that the second doctor is a normal observer, we must refer to a third doctor, and so on (also see the third man).

Логикалық эмпиризм

Логикалық эмпиризм (сонымен қатар логикалық позитивизм немесе неопозитивизм) – 20-ғасырдың басында британдық эмпиризмнің маңызды идеяларын (мысалы, білімнің негізі ретінде сезімдік тәжірибеге берілген күшті мән) Готтлоб Фреге мен Людвиг Витгенштейн дамытқан математикалық логикадан алынған белгілі бір түсініктермен біріктіруге жасалған әрекет. Бұл қозғалыстың негізгі өкілдері Отто Нейрат, Мориц Шлик және Вена шеңберінің қалған бөлігі, сондай-ақ А. Дж. Айер, Рудольф Карнап және Ханс Райхенбах болды. Неопозитивистер философияны ғылымның әдістері, түсініктері мен жаңалықтарының тұжырымдамалық айқындалуы ретінде қарастырды. Олар Фреге (1848–1925) мен Бертран Рассел (1872–1970) жасаған логикалық символизмді барлық ғылыми пікірталасқа табиғи тілдің күдіктілігі мен бұрмалануынан азат, идеалды және логикалық тұрғыдан толық тілге рационалды түрде қайта құруға қабілетті қуатты құрал деп санады. Бұл олардың метафизикалық псевдопроблемалар және басқа да тұжырымдамалық шатасулар деп есептеген нәрсеге әкелді. Фрегенің барлық математикалық шындықтар логикалық екендігі туралы тезисін ертедегі Витгенштейннің барлық логикалық шындықтар – тілдік тавтологиялар ғана деген ойымен үйлестіре отырып, олар барлық мәлімдемелерді екіге жіктеді: «аналитикалық» (априори) және «синтетикалық» (апостериори). Осыған сүйене отырып, олар мағынасы бар және мағынасы жоқ мәлімдемелерді ажырататын қатаң принципті, яғни «верификация принципін» қалыптастырды. Кез келген мәлімдеме, егер ол таза логикалық болмаса немесе верификацияланбаса, мағынасыз болып есептеледі. Осының салдарынан көптеген метафизикалық, этикалық, эстетикалық және басқа да дәстүрлі философиялық мәселелер псевдопроблемалар деп танылды. Неопозитивистердің радикальды эмпиризмінде, кем дегенде 1930 жылға дейін, кез келген нақты синтетикалық тұжырым тікелей байқауларға немесе сезімдерге қатысты түпкілікті тұжырымға (немесе түпкілікті тұжырымдар жиынтығына) келтірілуі керек еді. Кейінірек Карнап пен Нейрат осы феноменализмнен бас тартып, білімді объективті кеңістік-уақыт физикасының тіліне рационалды түрде қайта құруға ұмтылды. Яғни, физикалық объектілер туралы мәлімдемелерді сезімдік деректерге аударудың орнына, олар «X Y орнында және T уақытында мынадай және мынадайды байқады» сияқты протоколдық мәлімдемелерге аударылуы керек еді. Логикалық позитивизмнің негізгі тезистері (верификациялық, аналитикалық-синтетикалық айырмашылық, редукционизм және т.б.) Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нельсон Гудман, У. В. Куайн, Хилари Патнэм, Карл Поппер және Ричард Рорти сияқты ойшылдардың күшті сынға ұшырады. 1960 жылдардың соңына қарай көптеген философтарға бұл қозғалыс өзінің мақсатына жеткені анық болды, бірақ оның ықпалы Майкл Даммет және басқа да антиреалистер сияқты қазіргі заманғы аналитикалық философтар арасында әлі де маңызды болып табылады.

Logical empiricism (also logical positivism or neopositivism) was an early 20th century attempt to synthesize the essential ideas of British empiricism (e. g. a strong emphasis on sensory experience as the basis for knowledge) with certain insights from mathematical logic that had been developed by Gottlob Frege and Ludwig Wittgenstein. Some of the key figures in this movement were Otto Neurath, Moritz Schlick and the rest of the Vienna Circle, along with A. J. Ayer, Rudolf Carnap and Hans Reichenbach. The neopositivists subscribed to a notion of philosophy as the conceptual clarification of the methods, insights and discoveries of the sciences. They saw in the logical symbolism elaborated by Frege (1848–1925) and Bertrand Russell (1872–1970) a powerful instrument that could rationally reconstruct all scientific discourse into an ideal, logically perfect, language that would be free of the ambiguities and deformations of natural language. This gave rise to what they saw as metaphysical pseudoproblems and other conceptual confusions. By combining Frege's thesis that all mathematical truths are logical with the early Wittgenstein's idea that all logical truths are mere linguistic tautologies, they arrived at a twofold classification of all propositions: the "analytic" (a priori) and the "synthetic" (a posteriori). On this basis, they formulated a strong principle of demarcation between sentences that have sense and those that do not: the so called "verification principle". Any sentence that is not purely logical, or is unverifiable, is devoid of meaning. As a result, most metaphysical, ethical, aesthetic and other traditional philosophical problems came to be considered pseudoproblems. In the extreme empiricism of the neopositivists—at least before the 1930s—any genuinely synthetic assertion must be reducible to an ultimate assertion (or set of ultimate assertions) that expresses direct observations or perceptions. In later years, Carnap and Neurath abandoned this sort of phenomenalism in favor of a rational reconstruction of knowledge into the language of an objective spatio temporal physics. That is, instead of translating sentences about physical objects into sense data, such sentences were to be translated into so called protocol sentences, for example, "X at location Y and at time T observes such and such". The central theses of logical positivism (verificationism, the analytic–synthetic distinction, reductionism, etc.) came under sharp attack after World War II by thinkers such as Nelson Goodman, W. V. Quine, Hilary Putnam, Karl Popper, and Richard Rorty. By the late 1960s, it had become evident to most philosophers that the movement had pretty much run its course, though its influence is still significant among contemporary analytic philosophers such as Michael Dummett and other anti realists.

Прагматизм

19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында прагматикалық философияның бірнеше түрі пайда болды. Прагматизм идеялары, оның әртүрлі формалары, негізінен 1870 жылдары Гарвардта оқып жүрген Чарльз Сандерс Пирс пен Уильям Джеймс арасындағы пікір алмасулардың нәтижесінде қалыптасты. Джеймс «прагматизм» терминін танымал етіп, Пирске оның мұрасы үшін толық құрмет көрсетті, бірақ кейіннен Пирс қозғалыстың бағытын қабылдамады және өзінің бастапқы идеясы деп санайтын нәрсені «прагматизм» деп қайта атады. Шындықтың прагматикалық теориясымен қатар, бұл көзқарас эмпирикалық (тәжірибеге негізделген) және рационалдық (ұғымға негізделген) ойлаудың негізгі түсініктерін біріктіреді. Чарльз Пирс (1839–1914) бүгінгі эмпирикалық ғылыми әдістің негізін қалауда зор ықпал етті. Пирс Декарттың ерекше рационализмінің көптеген аспектілерін сынағанымен, рационализмді толығымен қабылдамады. Шындығында, ол рационализмнің негізгі идеяларымен, ең бастысы рационалды ұғымдар мағыналы болуы мүмкін және рационалды ұғымдар эмпирикалық байқаудан алынған деректерден асып түседі деген идеяларымен келісті. Кейінірек ол тіпті қатаң эмпиризм мен қатаң рационализм арасындағы сол кездегі пікір таласында ұғымға негізделген жаққа басымдық берді, бұл оның кейбір әріптестерінің «деректерге негізделген» қатаң эмпиристік көзқарас бойынша прагматизмді қабылдауының шектен шығуына қарсы салмақ қою үшін жасалды. Пирстің маңызды үлестерінің бірі – индуктивті және дедуктивті ойлауды бәсекелес емес, толықтыратын режимге қою болды, соңғысы Дэвид Юм бір ғасыр бұрын жазғаннан бері білімді адамдар арасында басым бағыт болды. Осыған Пирс абдуктивті ойлау ұғымын қосты. Осы үш ойлау түрінің үйлесімі бүгінгі таңда эмпирикалық негізделген ғылыми әдістің маңызды тұжырымдамалық негізін құрайды. Пирстің әдісі «(1) білімнің объектілері – нақты нәрселер, (2) нақты нәрселердің қасиеттері біздің оларды қабылдауымызға байланысты емес және (3) нақты нәрселерді жеткілікті түрде таныған әркім олар туралы шындыққа келіседі» деген қағидаға негізделген. Пирстің қателік туралы доктринасына сәйкес, ғылымның қорытындылары әрқашан болжамды болады. Ғылыми әдістің рационалдығы оның қорытындыларының нақтылығына емес, оның өзін-өзі түзету қабілетіне байланысты: әдісті үнемі қолдану арқылы ғылым өз қателіктерін анықтап, түзетуге және соңында шындыққа жете алуға мүмкіндік алады. Гарвардтағы «Прагматизм туралы лекцияларында» (1903) Пирс «прагматизмнің үш қосымша ұсынысы» деп атаған нәрсені санап, олар «прагматизмнің максиміне күш береді» деді. Олардың біріншісі – жоғарыда айтылған перипатетикалық томистік байқау, бірақ ол сезімдік қабылдау мен интеллектуалды ұғым арасындағы бұл байланыс екі жақты екенін де атап өтті. Яғни, ақылда тапқан нәрселер сезімдерде де бар деп айтуға болады. Сондықтан, егер теориялар теориямен жүктелген болса, онда сезімдер де, ал қабылдау өзі ұрлаушылық тұжырымдаманың бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін, оның айырмашылығы – ол бақылаудан тыс және сондықтан сыннан тыс – бір сөзбен айтқанда, түзетілмейтін. Бұл ғылыми ұғымдардың қателігі мен қайта қаралуымен қайшы келмейді, өйткені бұл тек оның бірегей жекелігі немесе «осы» – оның тікелей түсінігі ғана түзетуге және өзгеруге жатпайды. Ал ғылыми ұғымдар жалпы сипатқа ие, ал уақытша сезімдер басқа мағынада оларда түзету табады. Қабылдаудың ұрлаушылық тұжырымдамасы туралы бұл идея жасанды интеллект және танымдық ғылымдар зерттеулерінде мерзімді жаңғыруларды алды, соңғы кезде, мысалы, Ирвин Роктың жанама қабылдау туралы еңбегімен. 20 ғасырдың басында Уильям Джеймс (1842–1910) өзінің прагматизмінің бір тармағын сипаттау үшін «радикалды эмпиризм» терминін қолданды, ол оны прагматизмнен бөлек қарастыруға болады деп мәлімдеді, бірақ шындығында екі ұғым Джеймстің жарияланған лекцияларында өзара байланысты. Джеймс эмпирикалық тұрғыдан байқалған «тікелей ұғынылған әлемге сыртқы трансэмпирикалық байланыстырушы қолдаудың қажеті жоқ» деді, бұл арқылы ол табиғи құбылыстарға табиғаттан тыс түсіндірмелерді іздеу арқылы кез-келген қосылған құндылық болуы мүмкін деген пікірді жоққа шығарды. Осылайша, Джеймстің «радикалды эмпиризм» термині «эмпиризм» терминінің контекстінде радикалды емес, керісінше, «эмпирикалық» терминінің қазіргі заманғы қолданылуымен сәйкес келеді. Алайда, оның осы пікірге келудегі аргументтер әдісі әлі күнге дейін философияда пікір тудыруда. Джон Дьюи (1859–1952) Джеймстің прагматизмін «инструментализм» деп белгілі бір теорияға өзгертті. Дьюидің теориясындағы сезімдік тәжірибенің ролі маңызды, өйткені ол тәжірибені барлық нәрсенің өзара байланысты болатын біртұтас жиынтылық ретінде қарастырды. Дьюидің негізгі ойы, эмпиризмге сәйкес, шындық өткен тәжірибемен анықталады. Сондықтан, адамдар тәжірибелерінен алған білімдерін эксперименттер жасау және осы тәжірибенің прагматикалық құндылығын сынау үшін пайдаланады. Мұндай тәжірибенің құндылығы тәжірибелік және ғылыми тұрғыдан өлшенді, ал мұндай сынақтардың нәтижелері болашақтағы эксперименттер үшін құрал ретінде қызмет ететін идеяларды тудырады, физикалық ғылымдарда да, этикада да. Осылайша, Дьюидің жүйесіндегі идеялар эмпиристік сипатын сақтайды, өйткені олар тек а posteriori (тәжірибеден кейін) ғана белгілі.

In the late 19th and early 20th century, several forms of pragmatic philosophy arose. The ideas of pragmatism, in its various forms, developed mainly from discussions between Charles Sanders Peirce and William James when both men were at Harvard in the 1870s. James popularized the term "pragmatism", giving Peirce full credit for its patrimony, but Peirce later demurred from the tangents that the movement was taking, and redubbed what he regarded as the original idea with the name of "pragmaticism". Along with its pragmatic theory of truth, this perspective integrates the basic insights of empirical (experience based) and rational (concept based) thinking. Charles Peirce (1839–1914) was highly influential in laying the groundwork for today's empirical scientific method. Although Peirce severely criticized many elements of Descartes' peculiar brand of rationalism, he did not reject rationalism outright. Indeed, he concurred with the main ideas of rationalism, most importantly the idea that rational concepts can be meaningful and the idea that rational concepts necessarily go beyond the data given by empirical observation. In later years he even emphasized the concept driven side of the then ongoing debate between strict empiricism and strict rationalism, in part to counterbalance the excesses to which some of his cohorts had taken pragmatism under the "data driven" strict empiricist view. Among Peirce's major contributions was to place inductive reasoning and deductive reasoning in a complementary rather than competitive mode, the latter of which had been the primary trend among the educated since David Hume wrote a century before. To this, Peirce added the concept of abductive reasoning. The combined three forms of reasoning serve as a primary conceptual foundation for the empirically based scientific method today. Peirce's approach "presupposes that (1) the objects of knowledge are real things, (2) the characters (properties) of real things do not depend on our perceptions of them, and (3) everyone who has sufficient experience of real things will agree on the truth about them. According to Peirce's doctrine of fallibilism, the conclusions of science are always tentative. The rationality of the scientific method does not depend on the certainty of its conclusions, but on its self corrective character: by continued application of the method science can detect and correct its own mistakes, and thus eventually lead to the discovery of truth". In his Harvard "Lectures on Pragmatism" (1903), Peirce enumerated what he called the "three cotary propositions of pragmatism" (L: cos, cotis whetstone), saying that they "put the edge on the maxim of pragmatism". First among these, he listed the peripatetic thomist observation mentioned above, but he further observed that this link between sensory perception and intellectual conception is a two way street. That is, it can be taken to say that whatever we find in the intellect is also incipiently in the senses. Hence, if theories are theory laden then so are the senses, and perception itself can be seen as a species of abductive inference, its difference being that it is beyond control and hence beyond critique—in a word, incorrigible. This in no way conflicts with the fallibility and revisability of scientific concepts, since it is only the immediate percept in its unique individuality or "thisness"—what the Scholastics called its haecceity—that stands beyond control and correction. Scientific concepts, on the other hand, are general in nature, and transient sensations do in another sense find correction within them. This notion of perception as abduction has received periodic revivals in artificial intelligence and cognitive science research, most recently for instance with the work of Irvin Rock on indirect perception. Around the beginning of the 20th century, William James (1842–1910) coined the term "radical empiricism" to describe an offshoot of his form of pragmatism, which he argued could be dealt with separately from his pragmatism—though in fact the two concepts are intertwined in James's published lectures. James maintained that the empirically observed "directly apprehended universe needs no extraneous trans empirical connective support", by which he meant to rule out the perception that there can be any value added by seeking supernatural explanations for natural phenomena. James' "radical empiricism" is thus not radical in the context of the term "empiricism", but is instead fairly consistent with the modern use of the term "empirical". His method of argument in arriving at this view, however, still readily encounters debate within philosophy even today. John Dewey (1859–1952) modified James' pragmatism to form a theory known as instrumentalism. The role of sense experience in Dewey's theory is crucial, in that he saw experience as unified totality of things through which everything else is interrelated. Dewey's basic thought, in accordance with empiricism, was that reality is determined by past experience. Therefore, humans adapt their past experiences of things to perform experiments upon and test the pragmatic values of such experience. The value of such experience is measured experientially and scientifically, and the results of such tests generate ideas that serve as instruments for future experimentation, in physical sciences as in ethics. Thus, ideas in Dewey's system retain their empiricist flavour in that they are only known a posteriori.