Кіріспе

1989 жылғы фильм "Жұлдыздар жолы V: Соңғы шекара" – Уильям Шатнер режиссерлік еткен және Джин Родденберри жасаған "Жұлдыздар жолы" телехикаясына негізделген 1989 жылғы американдық ғылыми-фантастикалық фильм. Бұл "Жұлдыздар жолы" фильмдер сериясының бесінші бөлімі, және оқиғасы "Жұлдыздар жолы IV: Үйге сапар" (1986) оқиғаларынан кейін көп ұзамай орын алады. Сюжеті USS Enterprise A экипажының галактика орталығында Құдайды іздеп жүрген бүлікші Вулкандық Сибокпен кездесуін көрсетеді. Фильмді актер құрамының мүшесі Уильям Шатнер режиссерлік етті, бұл оның әріптесі Леонард Нимой режиссерлік еткен екі фильмнен кейін болды. Шатнер бастапқы сюжетті жасады, онда Сибок Құдайды іздейді, бірақ оның орнына шайтанды табады; оның басты шабыты теледидардағы діни уағыздар мен осы саланың алаяқтыққа бейімділігі болды. Көптеген қатысушылар сценарий мен сюжетке қарсы шықты. Сериалдың авторы Джин Родденберри бастапқы сценарийді ұнатпады, ал Нимой мен ДеФорест Келли олардың кейіпкерлері Спок пен Леонард МакКой Шатнердің Джеймс Т. Кёркке сатқындық жасайтындығына келіспеді. Сценарий актерлер мен Paramount Pictures-ті қанағаттандыру үшін бірнеше рет қайта жазылды, соның ішінде фильмнің кульминациялық бөлігіндегі эффектілерді қысқарту да болды. Жазушылар гильдиясының ереуілі фильмнің дайындық кезеңін қысқартса да, Paramount 1988 жылдың қазан айында түсірілімдерді бастады. Көптеген "Жұлдыздар жолы" ардагерлері фильмнің өндірісіне көмектесті; көркемдік директор Нило Родис фильмнің көптеген локацияларының, кадрларының және кейіпкерлерінің дизайнын жасады, ал Герман Циммерман фильмнің суретшісі болды. Түсірілім кезінде және Йосемити ұлттық паркі мен Мохаве шөлінде түсірілімдер кезінде өндіріс проблемалары туындады. Эффектілермен айналысатын Industrial Light & Magic компаниясының үздік командалары бос болмағандықтан және олардың қызметі өте қымбат болғандықтан, фильм эффектілері үшін Бран Ферреннің компаниясы қолданылды, олар өндіріс шығындарын төмендету үшін бірнеше рет қайта қарауға түсті. Фильмнің соңы нашар сынақ көрсетімдері мен жоспарланған арнайы эффектілердің сәтсіздігіне байланысты қайта өңделді. "Жұлдыздар жолы: Кино" музыкасын жазған Джерри Голдсмит "Соңғы шекара" үшін де музыка жазды. "Соңғы шекара" Солтүстік Америкада 1989 жылдың 9 маусымында көрсетілді. Бұл кезде "Жұлдыздар жолы" фильмдерінің арасындағы ең жоғары табысқа ие болды және алғашқы аптадағы кассада бірінші орынды иеленді; алайда, келесі апталарда табысы тез төмендеді. Фильм сыншылар тарапынан көбінесе аралас және теріс пікірлер алды, және продюсердің айтуынша, "бұл франшизаны құрта жаздады". Серияның келесі фильмі "Жұлдыздар жолы VI: Ашылмаған ел" (1991) көп оң пікірлерге ие болды.

Сюжет

Жаңадан іске қосылған «Энтерпрайз» экипажы жұлдыздық кемені сынақтан өткізгеннен кейін жағажайда демалыс алып жатыр, Кирк, Спок және Маккой Йосемити ұлттық паркіне кемпингке барды. Олардың демалысы «Энтерпрайз» Жұлдыздық Флот Командасынан адам, клингон және ромуланды құтқару жөніндегі бұйрық келгенде үзіледі. Бұл дипломаттар Федерация, Клингон Империясы және Ромулан Жұлдыздық Империясы арасындағы диалогты дамыту үшін бейтарап аймақ ретінде белгіленген Нимбус III планетасында кешірілген. «Энтерпрайз» миссиясы туралы білген амбициялы клингондық капитан Клаа жеке даңқ үшін Киркті қууға шешім қабылдайды. Нимбус III-де «Энтерпрайз» экипажы Сибоктың, ренегат вулкандық, кешірілген оқиғаның артында тұрғанын анықтайды, бұл Спокты Сибоктың бұрын айтылмаған жартылай інісі екенін мойындауға мәжбүр етеді. «Энтерпрайз» экипажы кешірілгендерді құтқарып алғаннан кейін, Сибок кешірудің мақсаты мифтік Ша Ка Ри планетіне баратын жұлдыздық кемені әкелу болғанын мәлімдейді. Сибок бұл планета Галактика ортасындағы қуатты энергиялық өріс – Ұлы Кедергіден кейін жатыр деп сендіреді, және онда Құдай бар. Кемені бақылау үшін Сибок вулкандық ақыл-ойдың бірігуі арқылы адамның ең терең қайғысын ашып, жазып, осылайша экипаждың көп бөлігінің адалдығын жеңіп алады. Маккойдың қайғысы – ол өлімге қиналған әкесінің өлім тілегін орындауға көмектесіп, кейін әкесінің өмірін сақтап қаларлық емнің бар екенін білді, бұл оған жылдар бойы өкініш сезімін тудырды. Споктың қайғысы – әкесінің оны «тынышсыз» болғандықтан туғаннан бастап қабылдамағанын білуі, бірақ ол бұл оқиғаға бейтарап қарайды, өйткені ол әкесімен келісімге келген. Кирк Сибокқа өзінің қайғысын жоюға рұқсат бермейді, оның адам болуы үшін қажет екенін айтады. Сибок Киркпен бітімге келіседі, оның тәжірибесі Ша Ка Риге бару үшін қажет екенін түсінеді. «Энтерпрайз» Ұлы Кедергіні сәтті бұзып өтеді, бірақ оларды капитан Клааның соғыс кемесі, клингондық жыртқыш құсы қуып жетеді. Олар жалғыз, шөл планетаны табады, және Сибок, Кирк, Спок және Маккой шаттлмен бетіне түседі. Планетада адам жоқ сияқты, бірақ Сибок шақырып алғаннан кейін жарқыраған алаң пайда болады, ол әртүрлі діндерді бейнелейтін көптеген формалар арқылы жылдам өзгереді, содан кейін сақалды адамның бейнесіне айналады, Сибок олар «сенің даналығыңды іздеп келдік» деп түсіндіреді. Бұл құпия күш олардың кедергіні қалай бұзғанын сұрайды, және «Энтерпрайз» туралы айтылғаннан кейін, ол кеменің өзінің даналығын ғаламның барлық бұрышына жеткізу үшін пайдаланатынын жариялайды. Күдікпен қараған Кирк: «Құдайға жұлдыздық кеме не үшін керек?» – деп сұрайды, ал құпия күш оның кім екенін сұрағанда, Кирк жоғары күштің оны білмейтініне күмәнданады. Ашуланған құпия күш оған, содан кейін Спокқа шабуыл жасайды. Олар оның Ша Ка Риде алыс өткенде тұтқындалған қуатты және қастандық күш екенін біледі, ал Ұлы Кедергі оның қашуын болдырмау үшін орнатылған. Өзінің бұрынғы наивтігін түсінген Сибок кешірім сұрайды және басқаларын қашуға мүмкіндік беру үшін ақыл-ойдың бірігуі арқылы құпия күшті алаңдатуға тырысады. Кирк «Энтерпрайзға» фотондық торпедалармен шабуылдауға бұйрық береді, бірақ Сибок өлтірілгенімен, құпия күш әлсірейді. Спок пен Маккой клингондық кеме күтпеген жерден «Энтерпрайзға» шабуыл жасап, зақым келтіріп, Киркті әлсіреген және ашуланған құпия күшпен бірге планетада тастап кеткенге дейін кемеге қайта оралады. Ол өлтірілмекші болғанда, клингондық жыртқыш құсы төмен түсіп, буындаушы отпен құпия күшті жояды. Кирк клингондық кемеге көтеріледі, онда Спок күтпеген жерден күтіп тұрады. Спок түсіндіргендей, ол клингондық генерал Коррды (Сибоктың адал ізбасарларының бірі) капитан Клааға орнынан тұрып, өз әрекеттері үшін кешірім сұрауға бұйырды, ол Клаа оған қарсылықпен келіседі. Жерге оралғаннан кейін Кирк, Спок және Маккой Йосемитидегі кемпингке қайта оралады.

Актерлік құрам

Уильям Шатнер капитан Джеймс Т. Кёрк рөлінде. Шатнер рөлге дайындалу үшін күнделікті аэробика мен күштік жаттығулар жасады. Физикалық белсенділік пен режиссерлік міндеттерінің салдарынан ол түсірілім кезінде, ұйықтаған уақытына қарамастан, әр күні таңғы 4-те оянатын. Лоуренс Лаккинбилл Сибок рөлін ойнайды. Шон Коннери бастапқыда бұл рөлге шақырылған, бірақ "Индиана Джонс және соңғы крест жорығы" фильмімен айналысып жатқандықтан рөлден бас тартты; Шатнер Лаккинбиллді кездейсоқ түрде тапты – бір түні телеарналарды қарап отырып, ол Линдон Б. Джонсон рөлінде ойнап жатқанын көрді. USS Enterprise A экипажының басқа мүшелеріне бас инженер Монтгомери Скотт (Джеймс Духан), рульші Хикару Сулу (Джордж Такеи), навигатор Павел Чеков (Уолтер Кениг) және байланыс офицері Нёта Ухура (Нишель Николс) кіреді. Такеи студия фильмді уақытында аяқтауға қысым көрсеткеніне қарамастан, Шатнер түсірілім алаңында шығармашылық және ынталы атмосфераны сақтап қалғанын айтты. "Оның осындай қысымды түсірілімге әсер етуіне жол бермеу қабілетіне зор құрметім бар". Сонымен қатар, Такеи: "Жеке өмірімізде кейде туындаған қиындықтарға қарамастан, мен Билл [Шатнер] режиссер ретінде жұмыс істеуді өте жағымды деп таптым", - деп мойындады. Кастинг директоры Билл Шепард қосымша рөлдерді іске асыруға жауапты болды. Ол үміткер актерлердің алғашқы кастингтерін қарап, таңдауларын Шатнерге ұсынды. Екеуі де әр рөлге актерлерді екі-үш рет қайта шақырып, бағалады. Қосымша актерлардың арасында Клингон капитаны Клаа рөлінде Тодд Брайант, ал Клааның лейтенанты Виксис рөлінде Спайс Уильямс Кросби бар. Брайант жағажайдағы кеште пинг-понг ойнап жатқанда, кастинг директоры оған рөл ұсынды. Брайант Шатнердің сұрауы бойынша клингон тілінде сөйлеп, аудициясын екі рет орындады. Уильямс Кросби аудицияға келгенде Виксис Кёрктің қарындасы деп ойлаған, бірақ кейін ол жаман рөлді ойнаудың "қызықты" болғанын еске алды. Дэвид Уорнер, Чарльз Купер және Синтия Гоу Федерация, Клингон және Ромулан елшілерін Нимбус III-ке ойнайды. Уорнер кастингтен өтпеді, бірақ Шатнер оның кейіпкері фильмде аман қалады деп уәде бергеннен кейін рөлге келісті. Режиссер бастапқыда Джордж Мёрдокты Клингон дипломаты Коррд рөліне бекітуді жоспарлаған, бірақ Купердің ойнаған ойнағаннан кейін шешімін өзгертті. Мёрдок "Құдай" рөліне қайта бекітілді. Продюсер Харв Беннетт жұлдызды флот адмиралы рөлінде эпизодтық түсірілімге қатысты.

Даму

1966-1969 жылдардағы "Жұлдызды жол" телесериалы барысында Шатнер мен Нимойдың адвокаттары Шатнер "ерекше құқықтар туралы шарт" деп атаған келісімді жасады. Осы келісімге сәйкес, Шатнер алғанның бәрі – мысалы, жалақыны көтеру немесе сценарийге бақылау – Нимойға да тиесілі болды, және керісінше. Нимой "Жұлдызды жол III: Спокты іздеу" және "Жұлдызды жол IV: Үйге саяхат" фильмдерін режиссерлік еткен. Шатнер бұрын пьесалар мен телешоулардың эпизодтарын режиссерлік еткен. "Үйге саяхат" фильміне келісімге келген кезде, Шатнерге келесі фильмді өзі режиссерлік етуге уәде берілді. Шатнер фильмнің сюжетіне қатысты идеясын режиссерлік тағайындалғанға дейін ойлап шығарған. Оның шабыты теледидар арқылы уағыз айтатын дін қызметкерлері болды: "Олар [теледидар арқылы уағыз айтатын дін қызметкерлері] жағымсыз, қорқынышты, бірақ мен оларға қатты қызығушылық таныттым", - деп еске алады ол. Шатнерді қызықтырған нәрсе – бұл адамдар басқаларды Құдай тікелей оларға сөйлеп отырғанына сендіріп қана қоймай, Шатнер жалған деп санайтын нәрселер арқылы байлыққа ие болды. Теледидар арқылы уағыз айтатын дін қызметкерлері кейіннен Зар, содан кейін Сыбок кейіпкерлерінің негізін құрады. Шатнердің алғашқы жобасы "Махаббат әрекеті" деп аталды. Шатнер "Үйге саяхат" фильмін түсіру кезінде студия басшысы Франк Манкузоға өз идеясын ұсынды. Манкузо Шатнердің идеясын ұнатып, сценарийді жазу үшін жазушыны жалдауға келісті. Шатнер романшы Эрик Ван Ластбадерді қалаған, бірақ Ластбадер мен Paramount арасындағы келіссөздер автордың сұраған 1 миллион долларлық жалақысы бойынша сәтсіз аяқталды. Шатнер өзі сюжетті жазып, Paramount компаниясының өндіріс президенті Нед Танеке берді. Шатнер Беннетті қайта қарастыруға көндіруге тырысқанда, продюсер үйінде кездесуді талап етті. Бірнеше сағаттық талқыдан кейін Беннет қайта оралуға келісті. Беннет Шатнердің оқиғасының бірнеше элементімен келіспеді, өйткені ешкім Құдайдың бар екендігі туралы сұраққа нақты жауап бере алмайтындықтан, фильмнің соңы қанағаттандырмас болады деп ойлады. Беннет Шатнерге фильмнің оқиғалық емес, поэма сияқты әсер қалдырғанын айтты. Студия Беннеттің пікірін қолдады, себебі тақырып тым ауыр немесе көрермендерді ренжітуі мүмкін екенін түсіндірді. Шатнер мен Беннет оқиғаның мазмұнын қайта қарастыра бастады. Оқиғаның басында Сыбоктың мотивациясын білудің әсері жоқ екенін ескеріп, команда осы ақпаратты оқиғаның соңына жылжытты. Шатнердің айтуынша, Беннет Құдайды "өз пайдасы үшін Құдай болып көрінетін зұлым шетелдік" етуді ұсынған. Өздері мен Paramount компаниясын түзетулермен қанағаттандырғаннан кейін, Шатнер мен Беннетт сценарийді жазу үшін "Жұлдызды жол II: Ханның қаһары" фильмінің авторы және режиссері Николас Мейерге жүгінді, бірақ ол қолжетімді болмады. Беннет Дэвид Лаугеридің сценариін тауып, оның жұмысын Шатнерге көрсетті, ол "Жұлдызды жол" сценариін жазуға лайықты екеніне келісті. Родденберри, Нимой және Келли Спок пен МакКой Киркті сатпайды деп келіспеді, Лаугери бұл "бір адам қалғандарынан жалғыз" қақтығысын жасау үшін жасалғанын түсіндірді. Осы уақыт ішінде Шатнер "Жұлдызды жол V" сюжетінің элементтерін қайта қарастырды; ол Сыбок кейіпкерін мейірімдірек және түсініктірек етті. Жазушылар ереуілі аяқталғаннан кейін, Лаугери сценариймен жұмыс істеуге оралды, ал Шатнер жұмыс үшін Гималайға ұшты. Қайтып келгенде, ол Лаугеридің түзетулеріне опасыздық сезінді, ол Құдайды іздеуді мифтік жұмақты іздеуге айналдырды деп ойлады – Ша Ка Ри, бұл "Шон Коннери" туралы ойын, оны Сыбок рөліне қалаған. Шатнер Беннет пен Лаугериді сценарийдің көп бөлігін қайта қарауға көндіргенімен, Ша Ка Ри сақталды; ол Сыбоктың көріністерін алған түпкілікті білім орнына өзгертілді. Сценарий сонымен қатар Нимой мен Келлидің алаңдаушылықтарын шешу үшін қайта жазылды. "Үйге саяхат" фильмінен кейін франшизаның қарқыны жоғалып кеткеніне алаңдап,

Дизайн

Нило Родис, бұрынғы екі «Жұлдызды жол» фильмінде жұмыс істеген, көркемдік директор болып тағайындалды және фильмнің визуальдық дизайнын құру үшін Шатнермен бірге жұмыс істеді. Шатнер «Жұлдызды жол» әлеміне шынайы және реалистік сезім беруді қалады, сондықтан екеуі фильмді басынан соңына дейін көз алдында елестету үшін бірлесіп жұмыс істеді. Шатнер бір күндік сессияда барлық оқиғаны түсіндіргеннен кейін, Родис үйге барып сценарийдегі әрбір көріністі суреттеді. Шатнер нәтижелерге, әсіресе Родистің Шатнердің ең кең немесе драматикалық кадрлары үшін жасаған эскиздеріне риза болды. Родистің кейіпкерлер мен костюмдердің бастапқы дизайнын әзірлеуге қосқан үлесі маңызды болды. Шатнер оның костюм дизайнын футуристикалық, бірақ сенімді және бұрынғы «Жұлдызды жол» фильмдерінде қалыптасқан сабақтастыққа сәйкес деп мақтады. Родистің идеяларын жүзеге асыруға келген костюм дизайнерлері көңіліне толмағаннан кейін, Шатнер Родис костюм дизайнері болуын ұсынды. Беннет Доди Шепардты костюмдардың бақылаушысы ретінде жалдады; Шепардтың міндеті костюмдерді жасауды қадағалау және түсіру кезінде киімдерді есептеу болды. Қаржыны үнемдеу үшін Шепард Western Costume қоймаларынан алынған заттармен қосымша актерлерді киіндірді. Бюджет шектеулі болғандықтан Шатнер Жұлдыздық флоттың формаларын толығымен қайта жасауға мүмкіндік таппады, бірақ Родис фильмнің түсірілім алаңдары үшін жаңа қоңыр далалық формаларды, сондай-ақ экипаж демалыс кезінде киетін киімдерді жасады. Родис пен Шатнер фильмде көрінетін әртүрлі шетелдіктердің қалай көрінетінін де суреттеді. Шатнер Кенни Майерсті арнайы эффекттер макияжының суретшісі етіп таңдады. Майерс Шатнермен эскиздерді талқылап, актерлердің беттерінен тіс алгинатын пайдаланып қалыптар жасады. Бұл қалыптар жақын, жоғары сапалы «А» макияжы үшін, сондай-ақ алыс және фондық кейіпкерлерге арналған күрделі емес маскалар үшін қолданылды. Шатнер Ричард Снеллді макияж бақылаушысы етіп тағайындап, оған әрбір клингон маңдайын ерекше етуді кеңес берді. Шатнер Герман Циммерманды өндіріс дизайнері ретінде жалдады. Циммерманға бірден «Энтерпрайз» және «Клингон жыртқыш құсы» көпірлерінің, лифт пен кіру шахталарының және «Нимбус III» ішкі кеңістіктерінің барлық жаңа декорацияларын жобалау тапсырылды. Бір кезде ол бір уақытта бес декорацияны құрастырып жатқан. Көркемдік бөлімнің басшысы Майкл Окуда Клингон кемесі мен «Энтерпрайз» кемесі үшін LCARS арт жарықтандырылған басқару элементтерін жасады. «Энтерпрайз» кемесі үшін дәліздер «Келесі буын» телесериалында қолданылғандай болды. Көпірдің өзі 250 000 доллар тұрды. «Нимбус III» қаласы – Бейіт жері, соңғы жобаланған және құрылған орындардың бірі болды, өйткені оның дизайны қолданылған сыртқы орын мен жер бедеріне байланысты болды. Циммерман үш күн ішінде қаланың жоспарын жасады, марокколық дөңгелек бекіністен шабыттанды. Қаланың құрылысы 500 000 долларға бағаланып, ыстық ауа райында бес аптаға созылды. Тим Даунс фильм түсіру үшін ықтимал орындарды іздеді. Ол үш түрлі орынды ауыстыруға немесе қонақүйлерді өзгертуге мәжбүр болмай, үш түрлі орынға тұра алатын орын іздеді: фильмнің ашылу сахнасы; Құдай планетасының жалпы кадрлары; және «Нимбус III» Бейіт қаласы. Даунс Мохаве шөлін жақсы білетін және Риджкрест, Калифорния маңындағы орындар өндірістің қажеттіліктерін қанағаттандырады деп ойлаған, сондықтан ол Родис ұсынған эскиздерге негізделген орындардың суреттерін түсірді. Даунс сонымен қатар сүзгілермен суреттер түсірді және кейбір сахналарды қалай түсіру керектігін көрсету үшін машинасымен шаң эффектін жасауға тырысты. Даунс суреттермен келгенде, Шатнер барлаушы тапқан орындар фильм үшін өте жақсы болады деп ойлады.

Түсірілім

Негізгі суретке түсіру 1988 жылдың қазан айында Лос-Анджелесте және оның айналасында басталды. Түсірілім алдында Голливудтың жүк көліктерінің жүргізушілері ереуілге шықты. Мерзімдер жақындағандықтан, өндіріс кәсіподақ емес жүргізушілерді іздеді, бірақ Teamsters олардың жабдықтарын бүлдіретін немесе түсірілім үстінде ұшақтарды тікұшақпен ұшырып, дыбыс жазбаларын бұзуға тырысатынын білді. Өндірістің камералық жүк машиналарының бірі студияның тұрақ орнында жарылып кеткеннен кейін, кәсіподақ емес жүргізушілер полициямен бірге қараңғыда Йосемити ұлттық паркіне бет алды. Фильмдегі Йосемити көріністерінің барлығы да сол жерде түсірілді. Лазло биік шыңды таңдап, онда қауіпсіздік желісі бар жартасты жасады. Ауадан түсірілген кадр Кирк биікке көтерілгендей әсер берді, ал бассейн сияқты табиғи емес фондық элементтер жасырылды. Сценада Спок Кирктің көтерілуін бақылайды, оның артында пайда болып, Кирктің сырғақтап түсуіне себеп болатын кеңестер береді, содан кейін Спок оны тікұшақпен жүретін аяқкиімдерімен құтқарады. Алғашқы екі күндік түсірілімді қарап шыққаннан кейін, өндіріс Кёрк пен Споктың таулық диалогындағы қарағай ағашының кадрдағы биіктік иллюзиясын бұзғанын, ал Шатнердің Эль-Капитанның бетіне жабысып қалған кадры бұлттардың күнді жасырып, тереңдікті бұзғанынан нашар көрінгенін түсінді. Сондықтан сахналар қайта түсірілуі керек болды. Йосемитиден кейін түсірілім шөл даласына көшті. Нимбус III және оның қаласы, Парадайс Сити Мохаве шөлінде қайта жаңғыртылды. Қала ғарыш кемесінің бөлшектерінен және болашақтың қалдықтарынан құралған ретсіз жиынтық ретінде салынды. Шатнер түсірілім кезінде ызаланып, бас электрикті қорлап, Лазлоның қосымша уақыт сұрауын елемеді. Парамаунтта команда "Энтерпрайз" және "Аңшы құс" декорациялары, "Парадайс Сити" интерьері және лагерьтік отты қоса алғанда, үнді сахналарда түсірілетін барлық көріністерді түсірді. Түсірілім оңай жүрді және команда жоспардан бұрын сахналарды түсірді. Экипаж "Құдай планетасы" үшін қосымша көріністер түсіріп, оларды түсірілім орнындағы кадрлармен үйлестірді. Споктың Киркті Эль-Капитаннан құлап түскенде ұстауы орманның еденін көшіріп, 90 градусқа бұрылған декорацияда түсірілді. Шатнер лагерьдегі отты сахналарды соңғы түсірілімге жоспарлады, содан кейін актерлер мен команда дәстүрлі жабылу кешін алдында шағын той өткізді. 1988 жылдың желтоқсан айының соңғы аптасында актерлер түсірілімнің аяқталуын атап өтті және 28 желтоқсанда "Энтерпрайз" көпірінің декорациясында баспасөз конференциясын өткізді. Шатнер фильмнің пост-продакшн кестесін ұйымдастыру үшін бірнеше күннен кейін Paramount Studios-қа оралды. Бұл фильмнің алғашқы нұсқасын, арнайы эффекттерсіз студия қызметкерлеріне көрсетуді қамтыды. Шатнер фильмнің мақтауға ие болғанын және көрсетілімнен "қуанышпен" шыққанын еске алды, бірақ арнайы эффекттерді көргеннен кейін бұл "уақытша жеңіс" болды. Уақытты және ақшаны үнемдеу үшін ол сахнада немесе камера арқылы мүмкіндігінше көп эффект жасауды жоспарлады. Продюсерлер фильмнің негізгі эффекттерін, соның ішінде Ша Ка Ри планетасын және онда тұратын құдайға ұқсас тұлғаны қайсысы жақсы жасай алатынын анықтау үшін әртүрлі эффект үйлерінен сынақ кадрларын сұрады. Бран Ферреннің эффекттер компаниясы, Associates and Ferren таңдалды. Феррен Altered States және Little Shop of Horrors сияқты фильмдерде жұмыс істеген. Associates and Ferren компаниясының эффекттерді жасау үшін үш ай уақыты болды, бұл осы саладағы әдеттегі мерзімнің жартысына жуық. Шатнер әрбір түсірілімді бастамас бұрын көптеген сынақ кадрларын көруге талап етті және егер оған эффект ұнамаса, уақытты қажет ететін өзгерістерді сұрады. Уинтер фильмнің эффекттері үшін 4 миллион доллар бөлінгенін еске алды, бұл "Үйге саяхат" фильмінен сәл көп. "Бірінші жоба", деді ол, "[Шатнер] қалаған барлық нәрселермен бірге [$5 немесе $6] миллионды құрады". Ферреннің есептеулерімен бірге фильмнің бюджеті 33 миллион долларға жетті. Студия басшыларымен кездесу өткізіп, эффекттерді қысқарту басталды. Оптикалық эффекттерге жұмыстың жүктемесін азайту үшін Феррен көк экранды композициялаудан бас тартып, артқы проекцияны таңдады. Бұл арзан процесс уақытты үнемдеді және Enterprises көпірдің проекторы сияқты элементтер үшін мағыналы болды, онда композициялау нақты бейненің жұмсақтығын бермейді. Дизайнер Линда Вайнман фильмге түсірілім кезінде анимациялық кескіндерді жасау үшін Mac II қолданды, олар ақырында фильмнің аяқталған эффекттерімен ауыстырылды. Фильмнің тас монстр кульминациясы түсірілім кезінде туындаған қиындықтарға байланысты алынып тасталды, оны түтінмен толтыруға тырысып, көзге көрінетін резеңке бөліктерін жасыруға болды. Түсірілім орнындағы соңғы күні тас монстр механикалық мәселелерге тап болды, костюм отты шығаруын тоқтатты және шөл желi түтінді таратып жіберді. Шатнер жазғандай, "біздің резеңке костюмдегі жігіт ақырында резеңке костюмдегі жігіт сияқты көрінді". Орналасқан жерге қайта оралуға уақыт болмағандықтан, Шатнер кең кадрларды түсіруге мәжбүр болды және декорацияда осы орынды қайта жасай алатынына үміттенді, бірақ бұл фильмге пайдалы болмайтынын мойындады. Студияға оралғаннан кейін Шатнер пен Феррен тас монстрды қалай ауыстыру керектігін талқылады. Келісілген идея - Кирктің артынан қуалайтын, қозғалыс кезінде пішінін өзгертетін "нәпсiз жарық және энергия" болды. "Энтерпрайз" моделі турлық мақсаттар үшін қарызға алынған кезде зақымданған, сондықтан модельдегі 30 000 панель қолмен қайта боялды. Түсірілім аяқталғанда Феррен миниатюралар мен басқа оптикалық эффекттерді жасау үшін Нью-Джерсидегі студиясында жұмысын жалғастырды. Оптикалық эффекттер Манхэттенде аяқталды және батысқа жіберілді, мысалы, қозғалмалы миниатюралардың көк экрандық кадрлары Нью-Джерсидегі Хобокенде түсірілді. Нью-Йоркте көк экран жылжымалы жұлдызды аспанмен ауыстырылды, ал ғарышта жылжып бара жатқан кеменің бір кадрына 50-ге жуық пленка бөлігі қажет болды. Ұлы Барьер эффекттері суға түсірілген химиялық заттарды қолдану арқылы жасалды, бұл олардың құйылуы мен басқа да реакцияларын тудырды. Құдайдың бағанасы, құдайдың пайда болған жері, жылдам айналатын цилиндр арқылы шағылысқан жарықпен жасалды, нәтижесінде пленкада жарық бағанасы пайда болды. Феррен сәуле бөлігішті актер Джордж Мёрдоктың басын цилиндрге проекциялау үшін қолданды, бұл құдай бағананың ішінде тұратын сияқты көрінеді.

Өңдеу

Фильм түсірілімі аяқталғаннан кейін бірнеше күн өткен соң Шатнер Paramount компаниясына фильмнің монтажын, дыбыстық ландшафтын жасау мен музыкасын, сондай-ақ оптикалық эффекттерді енгізуді қадағалау үшін оралды. Редактор Питер Е. Бергер әртүрлі эпизодтардың дүркінді кескіндерін жинаған еді, ал фильмнің жоспарланған аяқталуына бірнеше апта қалғанда, түсірілім тобы фильмнің соңын монтаж арқылы жақсарту міндетін алды. Жалған құдайдың экранда көріну уақыты қысқартылды, ал Ферреннің "құдайдың тұмандылығы" эффектісі актердің бетінің жақын суретімен, сондай-ақ найзағай мен түтін кадрларымен ауыстырылды. Ол кезде Шатнер монтаж фильмнің көптеген мәселелерін шешіп, "құлағынан қоян шығарғандай" болды деп ойлады. Шатнердің монтаждаған нұсқасы екі сағаттан сәл асатын (соңғы титрлер мен оптикалық эффекттерді есептемегенде), бұл Paramount компаниясының пікірінше тым ұзақ еді. Олардың мақсатты уақыты бір сағат қырық бес минут болатын, бұл екі рет кешкі сеанстарды қамтамасыз ететін еді. Беннетке фильмнің ұзақтығын қысқарту міндеті жүктелді, бірақ Шатнердің пікірінше, ештеңе алып тастауға болмайтын. Шатнер Беннеттің монтаждаған нұсқасына наразы болды, екеуі қай бөлімдерді қалпына келтіруге немесе кесуге болатынын талқылады. Алғашқы көрсетілімдерде фильмге жағымсыз пікірлер айтылды. Бірінші көрермендердің аз ғана бөлігі фильмді "керемет" деп бағалады, бұл рейтингті басқа Star Trek фильмдерінің көпшілігі алған еді. Фильмнің сегменттері кинотеатрларда көрсету үшін қайта өңделді. Фильмнің қарқынын жақсарту үшін бес минуттық кадрлар алынып тасталды, ал Киркті құтқару жағдайларын түсінікті ету үшін "Жауынгерлік құс" көрінісіне қосымша эпизод енгізілді.

Музыка

Музыкалық сыншы Джефф Бонд Шатнердің "Соңғы шекараны" түсіруде "кем дегенде екі дұрыс шешім" қабылдағанын жазды; Лаккинбиллді Сайбок рөліне таңдағаннан басқа, ол фильмнің музыкасын жазу үшін Джерри Голдсмитті шақырды. Голдсмит "Жұлдызды жол: Кинофильм" үшін "Оскарға" ұсынылған музыка жазған еді, ал жаңа "Жұлдызды жол" фильмі бұл музыканы жасауға, "Кинофильмде" болмаған екі маңызды элементті – әрекет пен кейіпкерлерді қосып, осы деңгейдегі амбицияны сақтау мүмкіндігін берді. Голдсмит фильмнің комедиялық тұсын музыкамен күшейтуді қаламады, себебі ол бұл "драманы ақымақтыққа дейін жеткізеді" деп ойлады. Ол ең қиын міндет деп Құдай планетасын санады. Голдсмиттің басты тақырыбы Александр Курейдждің түпнұсқа телесериал тақырыбының дәстүрлі ашылу ноталарымен басталады; көтерілетін скрипка мен электрондық көпір "Кинофильм" маршының нұсқасына жетеді. Джефф Бондтың сөзінше, Голдсмиттің "Кинофильм" маршын пайдалануы "Жұлдызды жол: Келесі буын" жанкүйерлерінің арасында шатасу тудырды, өйткені олар музыканың тарихымен таныс емес еді. Жаратылыс Кирк, Спок және МакКойға шабуыл жасағанда, Сайбок тақырыбы шабуылдық ырғаққа ие болады. Спок клингондардан көмек сұрағанда, тақырып сезімтал мінезге ие болып, кеме Құдай жаратылысын жойғанда күшті реттілікке қайта оралады. Фильмнің түпнұсқа саундтрегі алғаш рет Epic Records компаниясымен шығарылды, оған тоғыз музыкалық трек (көбінесе фильмдегі ретімен сәйкес келмейді) және Хиросиманың "The Moon Is a Window to Heaven" әні енді. 2010 жылдың 30 қарашасында La La Land Records саундтректі екі дискілік басылымда қайта шығарды, бірінші дискіде фильмнің толық саундтрегі, ал екінші дискіде түпнұсқа саундтрек альбомы мен кейбір баламалы тректер бар.

Дыбыс эффекттері

Марк Мангини «The Final Frontiers» фильмінің дыбыс дизайнері болды; ол бұрын «The Voyage Home» фильмінде жұмыс істеген. Мангини «Жұлдызды жолдар» дыбыстарының сабақтастығын сақтауды мақсат еткендіктен, жаңа әрі ерекше дыбыстар жасаудың орнына, кейбір эффектілерді қайта пайдалануға шешім қабылдады. Осылайша, «Bird of Prey» кемесінің жасыру эффектісі, телепорттау дыбыстары және «Enterprise» кемесінің қозғалтқыштары бұрынғы фильмдердегідей естіледі. Мангини Шатнермен бірлесіп, жаңа эффектілердің қалай дыбысталатынын анықтады. Сибоктың сана бірігуі үшін Шатнер жүрек соғысы мен тыныс-демалыс дыбыстарын қалады. Мангини фильмнің фоли дыбыстарын жасаумен және диалогтарды ауыстырумен де айналысты; фоли редакторлары экрандағы оқиғалармен үйлесімді фондық дыбыстарды жасап, дыбыс атмосферасын байытты. Мысалы, клингондардың қадамдары «қатаң» дыбыс беру үшін тізбектер мен былғарымен жасалды.

Тақырыптар

«Соңғы шекара» фильмі Құдайға және рухани мәніне ұмтылуды бейнелеген бірнеше туындылардың арасында пайда болды; автор Питер Хансенберг осы туындыны 1980-ші жылдардағы діни мотивтері бар ғылыми-фантастикалық фильмдердің «әдетке айналған» тенденциясының бір бөлігі деп санады. Реджентс Парк колледжінің профессоры және баптист пасторы Ларри Крейцер фильмнің Құдай және Едем жұмағы туралы Киелі кітаптағы түсініктерді көтеру үшін «мұқият жасалғанын» айтады. Дикси штатының колледжінің профессоры Эйс Пилкингтон бұрынғы телесериалдар мен фильмдердегі «теологиялық ойлардың» артынан «Энтерпрайз» кемесі Құдайды іздеуден басқа қайда бара алады?» деді. Пилкингтон «Соңғы шекара» фильмнің сюжеттерінің көптеген бөліктері «Едемге жол» (онда бір ғалым «Энтерпрайзды» жаратылыс орнын табу үшін ұрлайды), «Еффель» және «Жағалау демалысы» сериалдарына негізделгенін атап өтті; сипатталған жұмақтардың ортақ белгісі – олардың бәрі «күдік тудыратын тым жақсы» болып келеді. Джон С. Шультес осымен келіседі, серияда жұмақ туралы идея көп рет көрсетілгенін, бірақ көбінесе олардың иллюзия немесе құрдымға ұшырағанын айтады. «Жұлдызды жол» эпизодтарының көптеген бөліктері жалған құдайлар туралы болса, дінтанушы Росс Шепард Креймердің сөздерімен айтқанда, «Соңғы шекара» фильмі «Құдайдың бар екендігі сияқты теологиялық сұрақтарды қасақана қарастырып, зерттейді». Теолог Ларри Крейцер оны діни идеялармен ең көп айналысатын фильм деп атады. Фильмде ғасырлар өткен соң, Едемге сенім, тіпті клингондар мен ромуландар сияқты басқа ғарыштан келген түрлердің арасында да сақталады. Сонымен қатар, Құдай туралы түсінік біркелкі болады – ешкім Сибоктың Құдайды «ол» деп атауына қарсылық білдірмейді. Крейцер фильмнің теологиялық түсіндіруін Кирктің сөздерімен ұсынады: «Бәлкім, Ол [Құдай] онда жоқ, Док. Бәлкім, Ол дәл осы жерде, адамның жүрегінде». Ол Индиана Джонс және соңғы крест жорығы, Ghostbusters II және Бэтмен сияқты басқа да жалғастар мен блокбастерлерге толы нарықта пайда болды. Бұрын-соңды бір уақытта осыншама көп фильм шыққан емес. Сарапшылар «Соңғы шекара» шамамен 200 миллион доллар табады деп күтті. Маркетингке MS DOS компьютерлік ойыны «Жұлдызды жол V: Соңғы шекара» кірді, бұл фильмдерге ойын байланыстарын ұйымдастырудың өсіп келе жатқан тенденциясының бір бөлігі болды. J. M. Dillard фильмнің романын жазды, ол төрт апта бойы The New York Times бестселлер тізіміне енді. Paramount «Жұлдызды жол» брендімен киім-кешектерді каталогтар арқылы сатты, ал Kraft «Жұлдызды жол» брендімен маршмеллоуды таратуға арналған құрылғыны жасады. «Жұлдызды жолдың» тұрақты жанкүйерлер нарығы болғанымен, маркетингтік байланыстар сол кезде тәуекелді болды және тіпті табысты фильмдер де байланысты тауарлардың табысына кепілдік бере алмады. Басқа тауарлардың ішінде «Жұлдызды жолдың» адал коллекционерлеріне тартымды болу үшін жасалған пернетақталар мен «Энтерпрайздың» қалайыдан жасалған мүсіні болды. Paramount «Жұлдызды жол V» фильмінің афишаларын шығарды, онда ғарыш кеңістігіндегі кинотеатр орындығы бейнеленген және «Неліктен олар осы жазда кинотеатрларда белдіктерді орнатуда?» деген слоган жазылған. Алғашқы аптада «Соңғы шекара» отандық кассада бірінші орынды иеленді. 2202 экранда 17,4 миллион долларлық кірісі «Үйге саяхат» фильмінің 16,8 миллион долларын асып, сол уақытқа дейін «Жұлдызды жолдың» ең табысты ашылу демалыс күніне айналды. Алайда «Үйге саяхат» тек 1349 кинотеатрда көрсетілді, ал билет бағасы төмен болды. Екінші аптада «Соңғы шекара» 58% төмендеп, 7,1 миллион доллар таба алды; үшінші аптада ол тек 3,7 миллион доллар таба алды. Ол бұрынғы «Жұлдызды жол» фильмдерінен қысқа болған он апта бойы кеңінен көрсетілді. Маусым киноиндустриясы үшін тағы бір рекордтық көрсеткіш болды, отандық жазғы кассалық кірісі 2,05 миллиард долларды құрады. «Соңғы шекара» маусымның ең көп касса түсірген фильмдерінің оныншы орында тұрды, бірақ күтілген табысқа жете алмады. «Розовый Кадиллак» және «Күллі қызыл» фильмдері жаздың басындағы ең үлкен көңіл көшірген фильмдердің қатарына енді.

Қабылдау

"Соңғы шекара" сыншылардан көбінесе жағымсыз пікірлер алды. The Sun Herald басылымының Роб Лоуинг фильмді "ұнатуға болатын, бірақ орташа" деп сипаттады. Chicago Sun Times журналының Роджер Эберт және The Washington Post газетінің Рита Кемпли фильмді сәйкесінше "дағдарыс" және "жарамсыз" деп бағалады. The New York Times газетінің Кэрин Джеймс фильмді жанкүйерлерге де, оларға жат адамдарға да көңіл көншітпейтін деп есептеді, ал Deseret News газетінің Крис Хикс оған келіспеді, фильмнің телесериал сияқты мәселелерді қарастырғанын және жанкүйерлердің ұнатынын айтты. Ансен мен Лоуинг Шатнердің әрекет сахналарындағы режиссерлік шеберлігін нашар деп санады, Лоуинг фильмнің екінші жартысының мағынасыз сезілгенін қосты. Christian Science Monitor газетінің Дэвид Стерриттің пікірінше, "Соңғы шекара" ең жақсы жағдайда "Үйге саяхат" фильміндегі юмордың "шағылысқан сәттерін" көрсетті, ал Лоуинг Шатнердің комедиялық сахналардағы режиссерлік шеберлігін ең жақсы деп бағалады. The Advertiser газетінің Стен Джеймс Уорнердің рөлінің сәтсіз аяқталғанын және көптеген кейіпкерлерде "күш пен мотивация" жетіспегенін жазды. Керісінше, Luckinbill-дің Sybok кейіпі USA Today газетінің Майк Кларкі сыншылардан мақтау алды, ол оның "алтын экранның ең жарқын зиялы зұлымдарының дауысы мен беделіне ие" екенін жазды, бірақ ол оның қауіпті немесе күмәнді көрінбегенін сезінді. Джеймс Сибокты "Жұлдызды жол II: Ханның қаһары" фильмінен кейінгі серияның ең "ерекше, тартымды зұлым кейіпкері" деп санады. Эберттің шолуында бейнелердің "Оз сиқыршысы" фильмінен алынған арнайы эффекттермен араласып, "антиклимаксқа ұшыраған" ерекше эффекттер шоуына айналғанын айтты. Кемпли Enterprises-тің мақсаты "көрінбейтін (Ха!) ғарыштық Windex бұлтынан өту еді, одан кейін Құдайдың үйі Шокара планетасы [sic] немесе, мүмкін, қызғылт сүзгі арқылы түсірілген Калифорния орналасқан". Зимний фильмнің сюжеті "Жұлдызды жол: Кино" фильміндегі V'ger кейіпін еске түсіретінін атап өтті. Бастапқыда Шатнер фильмге оң жауап болатынына сенді. Премьерадан кейінгі таңда Нимойды оятып, "Лос-Анджелес таймс" газетінің "Соңғы шекара" фильміне оң баға бергенін айтты. Біраз уақыттан кейін жергілікті теледидар тілшісі де фильмге жақсы пікір білдірді және Шатнер өзінің "оң үрдісті сезіне бастағанын" еске алды. Тіпті Джордж Такей де фильмнің көңіл көншітпейтінін күткен, өйткені "сценарий үш әртүрлі қызықты оқиғадан тұрғандай болды, олар күштеп біріктірілген", бұл "шатастыратын және ақырында шаршататын екі сағатты құрады". "Соңғы шекара" фильмінің сынға ұшырауы және коммерциялық сәтсіздігі "Жұлдызды жол" фильмдерін түсіруді қауіпке ұшыратты. Беннетке өзінің преквел жобасы бойынша жұмыс істеуге рұқсат берілді, ол Жұлдызды флот академиясындағы негізгі актерлерді ойнау үшін жаңа актерлерді таңдауды көздеді. Лаугери Беннеттпен бірге Санта-Фе жолынан шабыттанған оқиғамен жұмыс істеді. Paramount президенті Нед Тане отставкаға кеткеннен кейін Беннеттің преквел идеясына қолдау жоғалды. Paramount оның орнына түпкі актерлік құраммен басқа фильмді қалаған және Беннет франшизаны тастап кетуге шешім қабылдады. Зимний фильмнің продюсері болып қалды, ал "Ханның қаһары" фильмінің режиссері Николас Мейер "Жұлдызды жол VI: Аңталмаған ел" фильмін түсіруге қайта оралды, бұл түпкі актерлік құрамның соңғы фильмі болды. 10-шы "Алтын малина" сыйлығының салтанатында "Соңғы шекара" алты "Раззи" сыйлығына ұсынылды (ең нашар фильм, ең нашар режиссер, Шатнер үшін ең нашар актер, Келли үшін ең нашар қосалқы актер, ең нашар сценарий және онжылдықтың ең нашар картинасы), үш сыйлықты жеңіп алды (сурет, режиссер және актер).

Үй медиасы

Фильм 1989 жылғы 21 желтоқсанда VHS, Pan & Scan LaserDisc және Betamax форматтарында жарық көрді. Видео шығарылғаннан кейін бірнеше апта бойы ең көп сатылған видеокассеталардың қатарында болды, ал жалғасы шығар алдындағы айларда оның танымалдылығы қайта жанданды; ол Paramount компаниясының 1991 жылғы үшінші тоқсанындағы ең көп сатылған туындысы болды. Фильмнің LaserDisc нұсқасын Pioneer LDCA шығарды; «The Final Frontier» 1990 жылы платформадағы ең көп сатылған 21-ші туынды болды. Фильм 1999 жылғы 20 сәуірде DVD-Видеода, қосымша материалдарсыз қарапайым нұсқа ретінде шығарылды. Ол 2003 жылғы 14 қазанда DVD-де 2 дискілік арнайы коллекционерлік басылым ретінде қайта шығарылды, онда қосымша материалдар болды, соның ішінде басты түсірілім аяқталуына арналған баспасөз конференциясының кадрлары, түсірілім басталған күні алдында Шатнермен жасалған сұхбат, ретроспективті деректі фильм және Шатнер мен оның қызы Лиздің түсіндірулері қосылды. Paramount компаниясы 2009 жылғы мамыр айында J.J. Абрамс режиссерлік еткен «Star Trek» фильмінің және түпкі экипаж қатысқан басқа бес фильмнің шығуына орай «The Final Frontier» Blu-ray дискісін шығарды, олар «Star Trek: Original Motion Picture Collection» жинағы ретінде ұсынылды. «The Final Frontier» DVD үшін 2000 жылы дайындалған жоғары сапалы мастерден 1080p ажыратымдылығында қайта өңделді. Жинақтағы барлық алты фильмде (сол кездегі) жаңа 7.1 Dolby TrueHD дыбысы бар. Дискіде танымал «Star Trek» авторлары мен саршындары Майкл және Денис Окуда, Джудит және Гарфилд Ривз Стивенс, сондай-ақ Дарен Дохтерманның жаңа түсіндірулерімен қатар, Шатнер мен оның қызының бұрын жазылған түсіндірулері де бар. Шатнер «Жұлдыздар жолы: Кинофильм» және «Жұлдыздар жолы II: Хан қаһары» фильмдеріне ұқсас режиссерлік нұсқасын жасауды қалады – жақсартылған арнайы эффекттері және түпнұсқадан алынып тасталған көріністері бар нұсқа; алайда, ол сұхбатта Paramount компаниясы бұл жобаны қолдамайтынын мәлімдеді.