Кіріспе

Француз рыцары және Иерусалим патшасы (1186–1192 ж. басқарды), басқа Гей атты патшалар

Гай Лузиньян (шамамен 1150 – 18 шілде 1194) – француз Потундық рыцарь, Сибилламен некелесу арқылы 1186 жылдан 1192 жылға дейін Иерусалим патшасы, ал 1192 жылдан 1194 жылға дейін Кипр патшасы болды. Қасиетті жерге (онда оның інісі Лузиньяндық Эймери бұрыннан мәлім болған) белгісіз күні келген Гай, 1180 жылы патшалықтағы саяси дағдарыстың алдын алу үшін Сибиллаға асығыс үйленді. Оның қарындасының күйеуі Иерусалимнің Балдуин IV-нің денсаулығы нашарлағанда, Сибилла Гайды Балдуин V-нің регенті етіп тағайындады. Балдуин IV 1185 жылы, ал Балдуин V 1186 жылы қайтыс болды, нәтижесінде Сибилла мен Гай таққа отырды. Гайдың билігі Саладин басқарған Әйюбилермен қарым-қатынастың күшеюімен ерекшеленді, бұл 1187 жылғы шілдедегі Хаттин шайқасында Гайдың тұтқынға алынуымен және үш айдан кейін Иерусалимнің құлауымен аяқталды. Дамаскіде бір жыл тұтқындықтан кейін Саладин Гайды босатты. Тирге, крестоносшылардың соңғы бекіністерінің біріне Монферраттық Конрадтың кіргізбеуінен кейін, Гай 1189 жылы Акканы қоршап алды. Гайдың әйелі қайтыс болған қоршау кезінде Францияның Филипп II және Англияның Ричард I басқарған Үшінші крест жорығының жиналу ортасы болды. Гай Иерусалим патшалығы үшін Конрадпен қатыгез дауға түсті; Ричард жесір патшаны қолдағанмен, Конрад Сибилланың жарты қарындасы Изабеллаға үйленді және патшалықтың ақсүйектері оны патша етіп сайлады. Конрад сайлаудан бірнеше күн өткен соң Ассасиндердің қолынан қаза тапты; Ричард пен Гайдың оқиғаға қатысы болуы күдік тудырды, бірақ дәлелденбеді. Дегенмен, Гай 1192 жылы Кипрді иелену арқылы тағынан айырылғаны үшін өтемақы алды, оны Ричард Левантқа жол жүзінде Византия империясынан тартып алған еді. Гай 1194 жылы қайтыс болғанға дейін Кипр патшалығын басқарды, содан кейін оның інісі Эймери оны алмастырды.

Саяси өрлеу

Гай Люсиньян, Лорд Хью VIII де Ранкон мен Бургундияның (немесе Бургундияның) қызы Бургундия де Ранконның ұлы, Пуатудағы Фонтенэ ханым, сол кезде Англия королевасы Элеонора, оның ұлы Ричард Арыстанжүрек және оның күйеуі Генрих II Англияның иелігіндегі Аквитаниялық француз герцогтігінің бөлігі болды. 1168 жылы Гай мен оның ағалары Элеонора Аквитанияны тұтқындауға тырысып, Поиту губернаторы, Солсберидің 1-графы Патрикті, Компостелланың Иагос киелі жеріне зыяраттан қайтып келе жатқанда, тұтқындап өлтірді. Олар сол кездегі рыцарь Вильгельм Маршалды, Солсберидің үйінде қызмет ететін оның ағасының адасқан рыцарын босатып алды, бірақ оларды Пуатудан олардың үстемдігіндегі Рихард I, содан кейін Аквитания герцогы (орындаушы) қуды. 1173-1180 жылдар аралығында Гай Иерусалимге зыяратшы немесе крестші ретінде барды. Ол 1179 жылы француз крестшілерімен бірге келген болуы мүмкін. 1174 жылы оның ағасы Аймери Ибелин Бальдуинының қызына үйленіп, сарай шеңберіне кірді. Амальрик сондай-ақ король Балдуин IV-тің және оның анасы Агнес Куртенэйдің қамқорлығын алды, ол Яффа және Аскалон графтықтарын ұстады және Сидонның Реджинальдқа үйленді. Ол Жаффадағы Агнес констеблі және кейіннен Корольдік констеблі болып тағайындалды. Кейіннен ол Агнеске жақын болған деген жауыздық әңгімелер тарады, бірақ бұл күмәнді. Оның жоғарылаулары Триполидің Реймонд III, Амальрик I-нің туысы және бұрынғы бейли немесе регентпен байланысты болған Ибелин отбасының саяси орбитасынан алыстатуды мақсат еткен болуы мүмкін. Амальрик Лузиньянның табысы Гайдың қай жерге келсе де әлеуметтік және саяси жетістіктерін жеңілдетті. Триполидің Рамонды және оның одақтасы Антиохияның Богемонд III патшалықты басып алуға дайындалып, патшаны өзінің үлкен әпкесі Сибилланы Амалриктің қайын атасы Ибелиннің Балдуинына беруге мәжбүр етті. Бұл төңкерістің алдын алу үшін Гай мен Сибилла 1180 жылы сәуірде Пасха мезгілінде асығыс үйленді. Үйленуі арқылы 1180 жылы сәуірде Гай Яффа және Аскалон графтары және Иерусалимнің сот орындаушысы болды. Сибилла екеуінің Аликс пен Мария деген екі қызы болды. Сибилланың бұрынғы күйеуі Вильгельм Монферраттан бір баласы бар еді. Он үшінші ғасырдың ортасында жазылған Тирдің Вильгельмының көне француздық жалғасы (Эрнольге тиесілі) Агнес ұлына Сибилланы Гайға үйленуге кеңес бергенін және Амальрик Гайды Сибиллаға үйленуі үшін Иерусалимге арнайы әкелгенін айтады. Алайда, бұл ықтимал емес: үйленудің тез ұйымдастырылғанын ескерсек, шешім қабылданған кезде Гай патшалықта болған болуы керек. Францияның жаңа патшасы Филипп II кәмелетке толмағандықтан, сыртқы көмекке үміт артқан басты үміт - Бальдуиннің бірінші туысы Генрих II, ол Томас Беккет ісі бойынша папаға өкінішпен қажылық жасады. Гай Ричард пен Генрих II-нің вассалы болды, және бұрынғы бүлікші вассал ретінде оны шетелде ұстау олардың мүддесіне сай болды. 1182 жылдың басында оның денсаулығы нашарлай бастағандықтан, Бальдуин IV Гайды регент етіп тағайындады. Алайда, ол және Рейнальд Шатильон екі жылдық бітім кезінде Саладинге қарсы провокация жасады. Бірақ Керакты қоршауда оның әскери шешімсіздігі патшаның оған деген сенімін жоғалтты. 1183 және 1184 жылдар аралығында Бальдуин IV өз қарындасының Гюмен некелесуін бұзуға тырысты, бұл Бальдуиннің әлі де өз қарындасына деген ықыласын көрсетті. Бальдуин IV адал күйеу ағасын қалаған және Гайдың мойынсұнбауынан ренжіген. Сибилла күйеуімен Аскалонда болды. Оның қарындасы мен жақын мұрагері Гюдан алыстаған кезде, патша мен Жоғарғы Сот мұрагерлікті өзгертіп, Сибилланың бірінші некеден туған ұлы Бальдуин V-ді Сибилладан жоғары қойды және монархты Сибилла мен Изабелланың арасында таңдау процесін жариялады. Алайда, ол мұрагерлік құқығынан айырылмады. 1183 жылдан бастап 1186 жылы әйелі патша болғанға дейін Гай көзге түспеді.

Кiру

1185 жылы Балдуин IV мәйектің салдарынан қайтыс болғаннан кейін, Балдуин V патша болды, бірақ ол дені нашар бала болғандықтан бір жыл ішінде дүниеден өтті. 1186 жылы Гай Сибилламен бірге асыраулы ұлының жерлеу рәсіміне Иерусалимге барды, сонымен қатар қарулы күзетпен бірге келді, олармен қалаға гарнизон қойды. Өзінің беделін және жаңа саяси одақтасы Мария Комнинаны қорғауды көздеген Реймонд III, Сибилла Патриарх Ираклиймен патшайым болып жарияланған кезде Жоғарғы Кеңесті шақыруға дайындық жасады. Шатильондық Рейнольд Сибилланың «ли плюс апперисанц и плюс дрейс хейс ду руаме» («патшалықтың ең айқын және заңды мұрагері») екенін мәлімдеп, оған кең қолдау көрсетті. Шіркеудің нақты қолдауымен Сибилланың билігі даусыз болды. Дегенмен, тәж кигізілмес бұрын, ол қарсылық білдірген сарай мүшелерімен келісіп, егер келесі күйеуін өзі таңдай алса, оларды қуанту үшін Гаймен жасаған некесін жоюға келісті. Жоғарғы Кеңестің басшылары келісіп, Сибилла патшайым болып жарияланды. Ол күйеу ретінде Гайды таңдады, қарсыластарының таңқалуын тудырып, 1186 жылдың тамызында оған қайта үйленді, ол патша атанды. Патшайым өзінің басынан тәжін алып, Гайға берді, оған 1186 жылдың қыркүйегінде Иерусалимдегі Киелі Қабір шіркеуінде өзін тәждіруге рұқсат берді. Гамильтон жазғандай, «Тәждіру рәсімінен кейін Гайдың тек некелік тәжді иеленгеніне еш күмән болмады». Сибилланың жарты қарындасы Изабелла мен оның күйеуі Хумфри IV Торон Реймонд III және Ибелиндердің таққа үміткерлері болды. Сибилланың ата-анасының некесі жойылғандықтан және шіркеу оны да, Балдуинды да заңды деп мойындағандықтан, көптеген адамдар Изабелланы заңды мұрагер деп санады. Алайда, Хумфри әйелінің құқығын қорғамай, олардан алшақтап, Сибиллаға адал болуға ант берді. Хумфри Гайдың патшалықтағы ең жақын серіктерінің біріне айналды.

Хаттин және Иерусалимнің құлдырауы

Сол сәтте патшалықтағы басты мәселе Саладиннің ілгерілеуін тоқтату болды. 1187 жылы Ги, қысымға ұшырап, түрлі кеңестердің арасында қалғанда, Саладиннің Тиберия қаласын қоршауын бұзуға тырысты. Гидің әскері Сепфора бұлақтарынан аттанып, Тиберияға қарай жорыққа шықты, шайқасқа түсу үшін. Олар тұрақтап, қоршауға алынып, сумен жабдықтаудан үзіліп қалды. 4 шілде күні Иерусалим әскері Хатин шайқасында толығымен талқандалды. Ги, шайқастан кейін сарациндердің сақтап қалған аздаған тұтқындарының бірі болды, оның ішінде оның бауыры Джеффри, Рейнальд және Хамфри де бар еді. Шаңқаған тұтқындар Саладиннің шатырына жеткізілді, онда Гиге Саладиннің жомарттығының белгісі ретінде су берілді, себебі тұтқынға тамақ немесе су ұсыну – оның өмірі қауіпсіз екендігінің нышаны еді. Ги, Рейнальдқа тостағанды ұсынғанда, Саладин оны жазғырып, оның мейірімділігі Рейнальдқа қатысты еместігін көрсетті. Содан кейін Саладин Рейнальдты серт сақтамағандықпен айыптады, ал Рейнальд: «Патшалар әрқашан осылай істеген» деді. Саладин Рейнальдты өзінің қылышымен басын кесіп өлтірді. Гай әкелінгенде, Рейнальдтың денесін көргенде тізе бүкті. Саладин оған: «Патша патшаны өлтірмейді» деп, орнынан тұруға бұйырды. Ги Дамаскіде түрмеге қамалды, ал Сибилла, Ибелиннің Бальдуинінің інісі Балианмен бірге, Иерусалимді қорғау үшін қалды, ол 2 қазанда Саладинге тапсырылды. Сибилла Саладинге хат жазып, күйеуін босатуды өтінді, және 1188 жылы Ги ақыры босатылып, әйеліне қайта оралуға рұқсат алды. Ги мен Сибилла Тир қаласына паналады, ол Конрад Монферраттың (Сибилланың бірінші күйеуінің кіші інісі) қорғауының арқасында христиандардың қолында қалған жалғыз қала еді.

Гай Конрадқа қарсы

Конрад Сибилла мен Гайға баспана бермеді, олар бірнеше ай бойы қала қабырғасының сыртында тұрақтап қалды. Содан кейін Гай бастама көтерді, үшінші крест жорығының алғы шебінің келуін күтіп, Акрыны қоршауға алды. Патшайым да оның соңынан еріп, 1190 жылғы жазда эпидемия кезінде жас қыздарымен бірге қайтыс болды. Жоғары соттың (Haute Cour) тірі қалған мүшелерінің айтуынша, Сибилланың өлімімен Гай күйеуі ретінде иеленген билігін жоғалтып, тақ Изабеллаға өтті. Ибелиндер Изабелла мен Хамфриді асығыс ажыратып, оны Конрадқа үйлендірді, ол енді патшалыққа талап қойып отырды. Бірақ Гай патша ретінде мойындалуды талап етуді жалғастырды. 1191 жылы Гай шағын флотпен Акрыдан шығып, Лимассолда Англияның Ричард I-нен қолдау іздеу үшін тоқтады, ол Пуатуда Ричардтың вассалы болған еді. Ол Ричард патшаға адалдық серт берді және оның Наварраның Беренгариясымен үйлену тойына қатысты. Ол Кипрлік Исаак Комненға қарсы науқанға қатысты. Бұған жауап ретінде, Ричард Акрыға келгенде, ол Конрадқа қарсы Гайды қолдады, оған Францияның Филипп II және Австрияның Леопольд V қолдау көрсетіп отырды. Конфликт Акрыны қоршау кезінде де жалғасты, бірақ бұл Гайды жау Конрадты қоршаған кезде оның өмірін қаһармандықпен құтқарудан қайтарған жоқ. Содан кейін уақытша келісімге қол жеткізілді, онда Гай өмірі бойы патша болып қалатын, бірақ одан кейін Конрад пен Изабелла немесе олардың мұрагерлері таққа отыратын болды. Алайда, 1192 жылдың сәуірінде Ричард соңғы шешімсіз үйіне қайта алмайтынын түсінді және 1192 жылдың мамырында патшалықтан түпкілікті бас тартты. Патшалық билігі патшалықтың барондары арасында дауыс беруге салынды: Конрад бірауыздан сайланды, ал Гай жеңілісін қабылдады. Бірнеше күннен кейін Конрадты Ассасиндер өлтірді, ал Изабелла Ричардтың жүйесі Генрих II Шампанға үйленді; ол 1197 жылы қайтыс болғанда, Изабелла Гайдың інісі Амальрикке үйленді.

Кипрдің иегері

Осы арада Гай өзінің патшалығын жоғалтқандығының орнына 1192 жылы тамплиерлерден Кипрді сатып алды, олар оны Ричардтан сатып алған еді, ал Ричард оны Палестинаға жол тартқанда Исаак Комненнан тартып алған. Техникалық тұрғыдан алғанда, Гай Кипрдің мырзасы болды, әлі патшалық емес, және патшалық атағын (болған жағдайда) Иерусалимнің қалдығы ретінде пайдаланды, ол толыққанды заңды түрде иеленбеген еді. Гай Кипрде билік құрған кезінде танымал саяхатшы философ Альтеид (1193) дүниеге келді. Гай 1194 жылы мұрагер қалдырмай қайтыс болды (оның Сибилладан туған қыздары, Аликс және Мари, екеуі де 1190 жылдың қыркүйегінде немесе 21 қазанында Аккрадағы обадан қайтыс болды) және оның орнын император Генрих VI-дан патшалық тәжін алған ағасы Амальрик басты. Лузиньян әулеті Кипр патшалығын 1474 жылға дейін биледі. Гай Никосиядағы тамплиерлер шіркеуіне жерленді.