Кіріспе

Шахтинское дело) - 1922 жылы Социалистік революциялық партияның ісі бойынша өткен алғашқы маңызды кеңес сынағы. 1928 жылы Солтүстік Кавказдың Шахты қаласынан 53 инженер мен менеджерді, бұрынғы көмір шахталарының иелерімен бірге кеңес экономикасын саботаждаған деп айыптап, тұтқындады. Сот 1928 жылы 18 мамырда Мәскеудегі кәсіподақ үйінде өтті. Айыпталушылардың отыз төртеуі түрмеге қамалды, ал он бірі өлім жазасына кесілді (алтысы өлім жазасына кесілді, қалғандары жазаларын жеңілдетті). Қалғандары ақталды немесе шартпен сотталды.

Сот

1928 жылы жергілікті ОГПУ Солтүстік Кавказдың Шахты қаласында инженерлер тобы, соның ішінде Петр Палчинский, Николай фон Мек және А. Ф. Величконы тұтқындады. Оларды Кеңес экономикасын саботаж жасау үшін шетелде тұратын және Революциядан бері Кеңес Одағына кіруге тыйым салынған көмір шахталарының бұрынғы иелерімен сөз байласты деп айыптады. Топқа көптеген қылмыстар жасады деп айыпталды, соның ішінде шахталарда жарылыстарды жоспарлау, шетелдік компаниялардан қажет емес жабдықтарды сатып алу, еңбек заңдары мен қауіпсіздік ережелерін дұрыс қолданбау және жаңа шахталарды дұрыс орнатпау. Бұл тұтқындаулар мен тергеулердің авторы Ефим Евдокимов болды. 1931 жылы ОГПУ-дан зейнеткерлікке шыққанмен, кейіннен НКВД-ның өзінде құпия полиция құрамын басқарды. Осындай сот процестерінде айыпталғандар арасында және өлтірілгендердің арасында Чайковскийдің немере інісі Николай Карлович фон Мек болды, ол мемлекеттік темір жол жүйесін "жойып жіберді" деп айыпталды. Сот процесінде "жұмқыру" КСРО-да 58-бапта (РСФСР Қылмыстық кодексі) көрсетілген қылмыс ретінде таныла бастады.

Салдары

Шахты соттары Кеңес Одағындағы тап жауларына қарсы айыптаулардың ұзақ сериясының бастауын көрсетті және 1930 жылдардағы Ұлы тазалықтың белгісі болды. 1920 жылдары Иосиф Сталиннің басшылығымен Кеңес Одағы Владимир Ленин енгізген Жаңа экономикалық саясаттан (НЭП) бас тартып, жылдам индустрияландыруға баса назар аударған бесжылдық жоспарлар сериясын енгізді. 1920 жылдардың аяғында Кеңес Одағындағы өнеркәсіптік апаттар санының көптігі, олардың себептері болып, өндіріс жоспарларының орындалуы мен саяси мақсатпен тағайындалған директорлардың төмен басқарушылық қабілеті болды. Алайда Сталин мұны "ескі мамандардың" басқаруын тазартудың мүмкіндігі ретінде көрді, бұл кәсіптер өнеркәсібі үшін маңызды болған, бірақ саяси тұрғыдан коммунизммен жеткілікті түрде айналыспаған. Сот процестері "жас пролетар коммунистік маман" арқылы алмастырылатын, бұрын қажетті дағдыларына байланысты төзімділік танытып, қорғалған "бұржуалық мамандарға" қатысты саясаттың ауысуын білдірді. Бұл кеңес мәдениетіндегі өзгерістерді ынталандыру үшін таптық күрес ұғымын қолдануды білдірді. Жұмысшылар саны жұмыс істейтін компаниялармен төмен жалақы мен нашар жұмыс жағдайларына байланысты проблемалар туындаған.

Салдары

Сот барысында айыпталған 53 инженердің 11-і өлім жазасына кесілді. Отыз төрт адам түрмеге қамалды, төртеуін ақтады, ал төртеуіне шартты түрде жаза тағайындалды. Николай Бухарин, Алексей Рыков және Михаил Томский Политбюроның ішінен Сталиннің жаңа саясатына қарсы болды, бірақ Сталин халықаралық капитал "көрінбейтін экономикалық араласу арқылы біздің экономикалық күшімізді әлсіретуге тырысып жатқанын айтты, әрқашан анық емес, бірақ өте ауыр, саботаж ұйымдастыру, өнеркәсіптің бір немесе басқа салаларында барлық "қатерлі жағдайларды" жоспарлау және осылайша болашақта әскери араласу мүмкіндігін жеңілдету". Ол: "Біздің ішкі жауларымыз бар. Бізде сыртқы жаулар бар. Біз мұны бір сәтке де ұмыта алмаймыз". Бухарин мен Рыков 1937 жылы Шахты процесіндегідей Мәскеудегі шоу-процестердің бірінде елге опасыздық жасады деп сотталып, сотталды. Бұл сынақ сот процестері Кеңес Одағына үлкен қауіп төндіретінін совет халқына көрсету үшін қолданылды. Бұл 1930 жылдары Ұлы тазалыққа әкелетін мәдени атмосфераны құруда маңызды рөл атқарды.