Кіріспе
1945 жылы Үндістанның ұлтшыл көшбасшысы Субхас Чандра Боз 18 тамызда 1945 жылы үшінші дәрежелі күйіктен қайтыс болды. Ол Жапон Императорлық Квантун армиясының генерал-лейтенанты Цунамаса Шидейдің қонағы ретінде тасымалданатын бомбалаушы Тайхоку, Жапон Формоза, қазіргі Тайбэй, Тайвань әуежайынан ұшып шыққан кезде апатқа ұшырады. Бас ұшқыш, қос ұшқыш және генерал Шидей бірден қаза тапты. Жанып тұрған бомбалаушыдан шығып, бензинге толы Боз Тайхокудан оңтүстікке қарай Нанмон әскери ауруханасына жеткізілді, онда оның денесінің жоғарғы жағындағы күйіктерін бас хирург доктор Танейоши Йошими, тағы екі дәрігер доктор Трурута мен доктор Иши және жарты ондық техникалық қызметкерлер мен медбикелер алты сағат бойы емдеді. Боз комага түсіп, Тайхоку уақыты бойынша сағат 21:00-ден 22:00-ге дейін қайтыс болды. Боздың штаб бастығы, полковник Хабиб ур Рахман, онымен бірге саяхаттаған, жақын жерде ауыр күйіп жатқан, қалпына келді. Он жылдан кейін ол Боздың өлімі туралы тергеу комиссиясында куәлік етті, оның қолдарының күйген жерлері айқын көрінді. Генерал Шидейдің ұрпақтары оның өлімін жыл сайын Токиодағы Ренкодзи ғибадатханасында еске алады, мұнда Бозе күлін де сақтап қалды. Субхас Чандра Боздың көптеген жақтастары, әсіресе Бенгалияда, сол кезде бас тартты және содан бері оның өлімінің фактісіне немесе жағдайларына сенуден бас тартты. Оның өлімінен бірнеше сағат өткеннен кейін, Боз туралы түрлі мифтерді тірі ұстап, содан бері жалғасып келе жатқан конспирациялық теориялар пайда болды.
Indian nationalist leader Subhas Chandra Bose died on 18 August 1945 from third degree burns sustained after the bomber in which he was being transported as a guest of Lieutenant General Tsunamasa Shidei of the Imperial Japanese Kwantung Army crashed upon take off from the airport in Taihoku, Japanese Formosa, now Taipei, Taiwan. The chief pilot, copilot, and General Shidei were instantly killed. Bose, who had become soaked in gasoline before exiting the burning bomber, was transported to the Nanmon Military Hospital south of Taihoku, where his extensive upper body burns were treated for six hours by the chief surgeon Dr Taneyoshi Yoshimi, two other doctors Dr Truruta and Dr Ishii, and half a dozen technical staff and nurses. Bose went into a coma and died between 9 PM and 10 PM Taihoku time. Bose's chief of staff, Colonel Habib ur Rahman, who had travelled with him, and who lay nearby with severe burns, recovered. Ten years later he testified at an inquiry commission on Bose's death, the burn marks on his arms conspicuously visible. General Shidei's descendants commemorate his death every year at the Renkōji Temple in Tokyo, where Bose's ashes are also deposited. Many among Subhas Chandra Bose's supporters, especially in Bengal, refused at the time and have refused since to believe either the fact or the circumstances of his death. Conspiracy theories appeared within hours of his death and have persisted since then, keeping alive various martial myths about Bose.
Үндістан Ұлттық армиясының соңғы айлары
1945 жылдың сәуір айының соңғы аптасында Субхас Чандра Бос өзінің аға Индия Ұлттық Армиясының (ИНА) офицерлерімен, бірнеше жүздеген ИНА еркектерімен және ИНА-ның Жанси полкінің Раниден келген жүзге жуық әйелдерімен бірге Янгундан жол жүріп Мулмейнге кетті. Жапондық әскери конвойы, жапондық ИНА байланыс ұйымының басшысы Хикари Киканның басшысы генерал-лейтенант Сабуро Исодамен бірге, баяу болса да, Ситанг өзенінің оң жағалауына жетуге мүмкіндік алды. (Жол картасын 1-ге қараңыз.) Алайда, американдықтардың қарулы шабуылынан өте аз көліктер өзеннен өте алды. Бозе мен оның тобы келесі аптада Моулмейнге дейін қалған 80 мильді (129 км) жүрді. Сол кезде Мулмейн - Бурманы Сиамға (қазіргі Таиланд) жалғастыратын, британдық, австралиялық және голландиялық тұтқындар салған Өлім теміржолының соңғы пункті болды. Моулмейнде Бозе тобына ИНА-ның алғашқы партизандық полкі X полкінен 500 адам қосылды, олар төменгі Бирманың басқа жерінен келді. Бір жарым жыл бұрын 16000 ИНА еркегі мен 100 әйел Малайзиядан Бирмаға кірген. Қазір олардың оннан бір бөлігі ғана елден шығып, мамыр айының бірінші аптасында Бангкокка келді. Қалған 9/10-ы соғыста, тамақ тапшылығынан немесе Имфал мен Кохима шайқастарынан кейін жарақаттанған. Басқаларын британдықтар тұтқынға алды, өздерін ұстап алды немесе жоғалып кетті. Боз Бангкокта бір ай болды, ол келгеннен кейін көп ұзамай Германияның 8 мамырда берілуін естіді. Бозе келесі екі айды 1945 жылдың маусым мен шілде айлары аралығында Сингапурда өткізді. Екі жерде де ол әскерилерді үйлендіруге немесе азаматтық өмірге оралуды таңдаған жағдайда оларды оңалтуға қаражат жинауға тырысты, бұл әйелдердің көпшілігі жасады. Босе өзінің түнгі радио хабарларында 1944 жылы түрмеден босатылған Гандиге қарсы күшейіп келе жатқан қаталдықпен сөйледі және британдық әкімшілермен, елшілермен және Мұсылман лигасының басшыларымен келіссөздер жүргізді. Кейбір жоғары тұрған INA офицерлері Бозеге ренжіді немесе көңілі қалды және үнсіз британдықтардың келуіне және оның салдарынан дайындала бастады. 1945 жылдың тамызының алғашқы екі аптасында оқиғалар тез өрбій бастады. Британдықтардың Малайзияға басып кіру қаупі және күнделікті американдық әуе бомбалауымен Боздың Сингапурдағы болуы күн өткен сайын қауіпті болды. Оның штаб бастығы Ж. Р. Бхонсле Сингапурдан кетуді ұсынды. 1945 жылы 3 тамызда Бозе генерал Исодадан жеделхат алып, оны Жапонияның бақылауындағы Француз Индокитайындағы (қазіргі Вьетнам) Сайгонға шұғыл түрде көшіруге кеңес берді. 10 тамызда Бозе Кеңес Одағының соғысқа кіріп, Маньчжурияға басып кіргенін біледі. Сол кезде ол Хиросима мен Нагасакиге атом бомбаларын тастау туралы естіді. Ақыры, 16 тамызда Жапонияның шартты берілуін естіген Босе бірнеше көмекшілерімен бірге Сайгонға кетуге шешім қабылдады.
Соңғы күндер мен сапарлар
Боздың соңғы күндеріндегі тарихи оқиғалардың сенімді желілері осы уақытқа дейін біріктірілген. Алайда олар 16 тамыз аралығында Боз Сингапурда Жапонияның берілуін естігеннен кейін және 17 тамызда Боз және оның тобы Саигон қаласынан Саигон әуежайына ұшаққа отырғанда аралықта қысқа уақытқа бөлінеді. (2- картаны қараңыз). Бір нұсқада Боз Сингапурдан Сайгонға ұшып, 16 -сында Бангкокта қысқа уақыт тоқтады. Сайгонға келгеннен кейін көп ұзамай ол Оңтүстік-Шығыс Азиядағы жапондық күштердің басшысы фельдмаршал Хисаичи Тераучиге барып, Кеңес Одағына ұшуды ұйымдастыруды өтінді. Бір күн бұрын Совет Одағы Жапонияның жауласқан елінің бірі болғанымен, ол, кем дегенде, Бозе үшін, ағылшынға қарсы болып, оның болашақтағы британдықтарға қарсы операцияларының мүмкін негізі ретінде көрінді. Тераучи өз кезегінде Токиодағы Жапонияның Императорлық бас штабына (IGHQ) рұқсат сұрап, жеделхат жіберді, ол тез арада бас тартылды. Тарихшы Джойс Чэпман Лебраның сөздері бойынша, IGHQ Боздың Жапониядан соншама көп көмек алғаннан кейін Жапонияны жазып тастап, Кеңес Одағына өтуі әділетсіз болар еді деп ойлады. Тераучи Боземен сөйлескенде жапондықтардың қарсылық білдірген қадамға баруы ақылға сыймайтын іс болатынын айтты". Алайда, Тереучи екі жылдық қарым-қатынас кезінде қалыптасқан Босеонға деген жанашырлығын сақтады. Ол 1945 жылы 17 тамызда таңертең Сайгоннан Токиоға ұшып бара жатқан Бозға орын дайындауға тырысты, бірақ жолда Даиренде, Маньчжурияда тоқтады. Ол әлі де жапондықтар басып алған, бірақ оған қарай Кеңес әскері тез жақындады. Боз сол жерде қонып, өз тағдырын Кеңестер қолынан күтті. Басқа нұсқада Бозе өзінің тобымен 16-сы күні Сингапурдан шығып, Бангкокте тоқтады. Бұл оқиғаға таңғалған ИНА офицері Бхонсле тез арада Бозеге түнгі демалыс орнын дайындады. Алайда Боздың келгені туралы хабар тарады, көп ұзамай Үндістан Тәуелсіздік Лигасының (IIL), ИНА-ның және тайлық үнді бизнес қауымдастығының жергілікті мүшелері қонақ үйге келді. Тарихшы Питер Уорд Фэйдің айтуынша, Бозе "түні бойы сот отырысын өткізді, ал таңертең генерал Исодамен бірге Сайгонға ұшып кетті". Сондықтан Изода жоғары тұрғандардың көмегінсіз Боздың орта күндері ұшатын ұшаққа отыруын қамтамасыз етті. Үшінші нұсқада Боз 17 - ші күні Сингапурдан кетіп қалды. Тарихшы Кристофер Бейли мен Тим Харпердің айтуынша, "17 тамызда ол "Делхиге апаратын жолдар көп, ал Дели әлі де біздің мақсатымыз болып қала береді" деген сөздермен ИНА-ны таратып, күннің соңғы бұйрығын шығарды. Содан кейін ол Қытайға француздық Индо-Қытай арқылы ұшып кетті. Егер басқалар сәтсіз болса, ол Кеңес Одағының тұтқынына айналуды қалады: "Олар ағылшындарға қарсы тұратын жалғыз адамдар. Менің тағдырым солармен байланысты". 17 тамызда түскі уақытта жіптер қайтадан қосылады. Сайгон әуежайында Боз бен оның командасын "Салли" деп аталатын Mitsubishi Ki 21 ауыр бомбалаушысы күтіп тұрды. Боздан басқа, ИНА тобында оның хатшысы полковник Хабибур Рахман, оның кабинетінің мүшесі С. А. Айер, 1943 жылы Германиядан Суматраға қауіпті су асты кемесімен сапар шеккен оның ескі серіктесі майор Абид Хасан және тағы үш адам болды. Олар келген кезде INA-ның тек бір жолаушысына ғана орын бар екенін білгенде, қатты күйзеліске ұшырады. Бозе наразылық білдірді, ал қоршауға алынған генерал Изода тез арада екінші орындықты дайындады. Боз өзінің қасында Хабибур Рахманды таңдады. INA партиясының басқа мүшелері де оған еріп ұшатын болды. Саигон әуежайында тағы да кешіктірулер болды. Тарихшы Джойс Чапман Лебраның айтуынша, "Бос ұшаққа отырғызатын кезде оған жергілікті үндістер ұсынған қазыналық сыйлық берілді. Екі ауыр қоршау-қондырғы ұшақтың толық жүктемесіне артық салмақ қосып отырды". Түскі сағат 12-ден кешкі сағат 2-ге дейін аралығында екі моторлы ұшақ 12 немесе 13 адаммен ұшып кетті: үш немесе төрт адамнан тұратын экипаж, жапон армиясы мен әуе күштері офицерлерінің тобы, соның ішінде генерал-лейтенант Цунамаса Шидей, Жапон Квантун армиясының штаб бастығының орынбасары, Маньчжурияда тез шегінгенмен, Маньчжурия түбегін ұстады. Боз порттың қапталынан сәл артта отырды; бомбалаушы, әдеттегі жағдайларда, бес адамнан тұратын экипажмен жүретін. Бұл ұшулар Жапонияның берілуінен бірнеше күн өткен соң мүмкін болды, бұл не болғаны туралы түсініксіздіктің нәтижесі болды. Жапонияның шартсыз берілгенімен, император Хирохито радио арқылы хабарлаған кезде, ол ресми жапон тілін қолданды, қарапайым адамдар үшін мүлдем түсінікті емес, "тапсырыс" (жапон тілінд�...
Ұшақ апатынан қайтыс болғандар
Ұшақ ұшып көтерілген кезде, оның жолаушылары қозғалтқыштың кері соққысына ұқсас қатты дыбыс естіді. Әуежай механигі ұшақтан бірдеңе түсіп жатқанын көрді. Бұл порт жағындағы қозғалтқыш немесе оның бір бөлігі және винт. Ұшақ оң жаққа қарай қатты бұрылып, құлап, екіге бөлініп, жанып кетті. Оның ішінде бас ұшқыш, қос ұшқыш және генерал Шидея бірден қаза тапты. Рахман шаңқып, сәл уақытқа есінен танып қалды, ал Боз есінен танып, өлімге душар болмағанымен, бензинге толы болды. Рахман есін жиғанда Боз екеуі арткы есіктен шығуға тырысады, бірақ ол жүктің тұйықталғанын көреді. Олар оттың арасынан жүгіріп шығып, қақпаның алдына шығуды шешті. Ұшаққа жақындаған жердегі қызметкерлер екі адамның оларға қарай қалжыңдап келе жатқанын көрді, олардың бірі адам шамы болып айналды. Адам баласының шамы Боз болып шықты, оның бензинге сіңген киімдері бірден тұтанып кетті. Рахман мен тағы бірнеше адам отты сөндіре алды, бірақ Боздың бет-әлпеті мен басы қатты күйгенін байқады. Джойс Чэпман Лебраның айтуынша, "Жедел жәрдем ретінде қызмет еткен жүк көлігі Бозе мен басқа жолаушыларды Тайхокудан оңтүстікке қарай Нанмон әскери ауруханасына апарып жіберді". Аэропорт қызметкерлері сағат 15:00-де аурухананың хирург-директоры Танейоши Йошимиге хабарласты. Боз ауруханаға жеткенде және одан кейін біраз уақыт бойы санасында және негізінен үйлесімді болды. Бозе жалаңаш еді, тек қана төсенішпен оралған, доктор Йошими дененің көптеген бөліктерінде, әсіресе кеудесінде үшінші дәрежелі күйік болғандығын көрді, оның өмір сүруіне күмәнданады. Доктор Йошими тез арада Бозеге емделе бастады және оған доктор Цурута көмектесті. Кейінірек аурухана қызметкерлерінің бәрін сұхбаттанған тарихшы Леонард А. Гордонның айтуынша: Көп ұзамай Боз емделуіне қарамастан комаға түседі. Ол бірнеше сағаттан кейін, сағат 9-дан 10-ға дейін қайтыс болды. Боздың денесі екі күннен кейін, 1945 жылдың 20 тамызында, Тайхокудағы негізгі крематорийде өртелді. 1945 жылы 23 тамызда Жапондық Domei ақпарат агенттігі Бозе мен Шидеяның өлімін жариялады. 7 қыркүйекте жапондық офицер, лейтенант Тацуо Хаяшида Бозең күлін Токиоға алып барды, ал келесі күні таңертең олар Токиодағы Үндістанның Тәуелсіздік лигасының президенті Рама Муртиге берілді. 14 қыркүйекте Токиода Бозеге арналған еске алу рәсімі өткізілді, ал бірнеше күннен кейін күл Токиодағы Ничирен буддизмі Ренкодзи ғибадатханасының діни қызметкеріне берілді. Содан бері олар сол жерде. INA қызметкерлері арасында сенімсіздік, шок және күйзеліс кең тараған. Ең көп зардап шеккендер Малайя мен Сингапурдан келген жас тамилдық үндістер болды, олар ИНА-ға жазылған азаматтардың басым бөлігін құраған. ИНА-дағы кәсіби сарбаздар, олардың көпшілігі панджабилер, белгісіз болашаққа тап болды, көптеген адамдар британдықтардан жаза күтті. Үндістанда Үнді ұлттық конгресінің ресми бағыты Махатма Гандидің Раджкумари Амрит Каурға жазған хатында қысқаша баяндалды. Ганди: "Субхас Бос жақсы қайтыс болды. Ол, әрине, патриот еді, бірақ ол дұрыс жолға бас сұқпаған". Көптеген конгрессмендер Боздың Гандимен айтысқаны үшін және жапон фашизмі деп санаған нәрсемен ынтымақтастық жасағаны үшін кешірмеді. Британдық Үндістан әскеріндегі екі жарым миллионға жуық үнді сарбаздары Екінші дүниежүзілік соғыста соғысқан еді, олар ИНА туралы келіспеушілікке ұшырады. Кейбіреулер ИНА-ны сатқын деп санап, оларды жазалауды талап етті; басқалары көбірек жанашырлық танытты. Британдық Радж, INA-ның қатерінен ешқашан қатты қалмаса да, INA-ның 300 офицерін INA-ның іс-тәжірибесінде сатқындық үшін сынады, бірақ ақырында өз ақырынан кейін кері қайтты.
Соғыстан кейінгі аңыздар
Субхас Чандра Боздың батырлықтары 1945 жылдың тамызында қайтыс болғанға дейін елеулі аңызға айналды. 1940 жылы ол Калькуттадағы үй қамауынан қашып шыққаннан бері Үндістанда оның тірі екендігі туралы, егер ол тірі болса, қайда екендігі және не істеп жатқаны туралы аңыздар тарады. 1941 жылы алыстағы Германияда пайда болғандығы оның қызметіне қатысты құпия сезім тудырды. 1942 жылы тамызда "Үндістаннан кетіңдер" деген резолюция жарияланғанда, Конгресс басшылары түрмеде отырған кезде және Үндістан халқы саяси жаңалықтарды тыңдауға асыққан кезде, Боздың Берлиндегі радио хабарларында Германияның жұлдызы әлі де көтеріліп, Британияның жұлдызы ең төменгі деңгейде болған кезде, Үндістан мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы көптеген адамдар арасында оны құрметті орынға айналдырды. Германияда екі жыл тұрып, тарихшы Ромен Хейздің айтуынша, "Егер Боз Берлинде бірте-бірте құрметке ие болса, Токиода ол қызу құрметке ие болды және оны "Үндістан самурайы" деп қарады". Осылайша 1943 жылы шілдеде Боз Оңтүстік-Шығыс Азияда пайда болған кезде, ол құпия түрде неміс және жапон субмариналарында әкелінген, ол қазірдің өзінде мифтік көлемде және қол жетімділікте болды. Боздың өлімінен кейін, Боздың басқа лейтенанттары, олар оны Маньчжурияға ертіп баратын, бірақ Сайгонда қалды, ешқашан денені көрмеді. Жарақат алған немесе қайтыс болған Боздың суреті алынбаған, сондай-ақ, ол туралы өлім куәлігі де берілмеген. Тарихшы Леонард А. Гордонның айтуынша, осы екі себепті Бозе қайтыс болғаны туралы хабарланған кезде, ИНА-дағы көптеген адамдар оған сенуден бас тартты және олардың сенбеушіліктерін кеңінен жұртшылыққа жеткізе алды. INA-да кең таралған күмәннің көзі Боздың аға офицері Дж.Р. Бхонсле болуы мүмкін. 1945 жылы 19 тамызда генерал Исоданы қоса алған жапон делегациясы Бхонслеге хабар жеткізу және көңіл айту үшін келген кезде, ол Исодаға Боздың өлмегенін, оның жоғалғанын жасырып қойғанын айтты. Тіпті Махатма Ганди әуе апатына күмәнданатынын, бірақ аман қалған үндістандық Хабибур Рахманмен кездескеннен кейін ойының өзгергенін айтты. 1940 жылы болғандай, көп ұзамай, 1945 жылы Бозеге не болғаны туралы, ол Кеңестер одағының Маньчжуриясында тұтқынға алынды ма, әлде Кеңес армиясының қолдауымен жасырынды ма деген туралы хабарлар тарады. 1946 жылы көктемде ИНА-ның Жанси полкінің әйел-ханымы Лакшми Сваминатан, кейін Лакшми Сахгал, Боздың Қытайда екенін ойлағанын айтты. Көптеген аңыздар Боздың Делиге соңғы жорыққа дайындалғанын айтады. Боздың көзге түсіп, жұрттың назарына түсіп жүргені осы кезден басталды. Бір адам "Бомбей экспресінің үшінші сыныптағы кабинасында Бозбен бейсенбі күні кездескенін" айтты.
For these two reasons, when news of Bose's death was reported, many in the INA refused to believe it and were able to transmit their disbelief to a wider public. The source of the widespread skepticism in the INA might have been Bose's senior officer J. R. Bhonsle. When a Japanese delegation, which included General Isoda, visited Bhonsle on 19 August 1945 to break the news and offer condolences, he responded by telling Isoda that Bose had not died, rather his disappearance has been covered up. Even Mahatma Gandhi swiftly said that he was skeptical about the air crash, but changed his mind after meeting the Indian survivor Habibur Rahman. As in 1940, before long, in 1945, rumours were rife about what had happened to Bose, whether he was in Soviet held Manchuria, a prisoner of the Soviet army, or whether he had gone into hiding with the cooperation of the Soviet army. Lakshmi Swaminathan, of the all female Rani of Jhansi regiment of the INA, later Lakshmi Sahgal, said in spring 1946 that she thought Bose was in China. Many rumours spoke of Bose preparing for his final march on Delhi. This was the time when Bose began to be sighted by people, one sighter claiming "he had met Bose in a third class compartment of the Bombay express on a Thursday."
Шах Наваз комитеті 1956
1945 жылдың тамызының ортасынан кейін Субхас Чандра Боспен не болғаны туралы аңыздарды жою мақсатымен 1956 жылы Үндістан Үкіметі Шах Наваз Хан бастаған үш адамнан тұратын комитет тағайындады. Хан сол кезде парламенттің мүшесі, сондай-ақ Үндістан ұлттық армиясының бұрынғы подполковнигі және он жыл бұрын өткен ИНА сынақтарының ең танымал айыпталушысы болды. Комитет мүшелері ретінде Батыс Бенгалия үкіметі ұсынған С.Н. Майтра және Бос ағасының ағасы Суреш Чандра Бос болды. Комитет "Шах Наваж комитеті" немесе "Нетаджи тергеу комитеті" деп аталады. 1956 жылдың сәуір мен шілде айлары аралығында комитет Үндістан, Жапония, Таиланд және Вьетнамдағы 67 Куәгермен сұхбат жүргізді. Комитет әуе апатынан аман қалғандардың бәрінен сұхбат алды, олардың кейбіреулерінің денелерінде күйілуден қалған жарақаттар бар еді. Комитет Тайхоку әскери ауруханасының хирургы, Боздың соңғы сағаттарын өткізген доктор Йошимимен сұхбат жасады. Сондай-ақ, ол Боздың ұшақтағы үндістандық серігі Хабиб ур Рахманмен сұхбаттасты, ол бөлінгеннен кейін Пәкістанға көшіп барды және ұшақ апатынан күйіп қалған. Деректерде кішігірім айырмашылықтар болса да, комитеттің алғашқы екі мүшесі Хан мен Майтра Боз 1945 жылы 18 тамызда Тайхокудағы ұшақ апатында қайтыс болды деген қорытындыға келді. Боздың ағасы Суреш Чандра Боз бастапқы қорытындыларға қол қойғаннан кейін соңғы баяндамаға қол қоюдан бас тартты. Оның үстіне, ол Шах Наваз комитетінің басқа мүшелері мен қызметкерлері аңсарымен одан кейбір маңызды дәлелдерді жасырды деп мәлімдеген, оған ұшақ апатынан қайтыс болды деп жорамалдауға Джавахарлал Неру нұсқау берген және Бенгалдың бас министрі Б. С. Роймен бірге басқа комитет мүшелері оны қорытынды қорытындысына қол қоюға қысым жасады деп мәлімдеді. Тарихшы Леонард А. Гордонның айтуынша,
Хосла комиссиясы 1970
1977 жылы, Шах Наваз комитетінің өз қорытындыларын жариялағаннан кейін 20 жыл өткен соң, тарихшы Джойс Чепмен Лебра Суреш Чандра Боздың пікірін бөліп: "Бос мырзаның азшылық туралы баяндамасын шығарудағы ниеті қандай болса да, ол Субхас Чандра Боздың әлі де тірі екендігіне деген сенімді қазіргі уақытқа дейін жалғастыруға көмектесті". Шын мәнінде, 1960 жылдардың басында Субхас Боздың сақталған түрлері туралы аңыздар көбейді. 1970 жылы Үндістан Үкіметі Боздың "жоғалуы" туралы тексеру үшін жаңа комиссия тағайындады. Азшылықты ескермеу үшін бұл жолы "бір адамнан тұратын комиссия" құрылды. Жалғыз тергеуші Пәнжаб жоғары сотының зейнеткер бас судьясы Г.Д. Хосла болды. Хосланың басқа да міндеттері болғандықтан, ол өзінің баяндамасын тек 1974 жылы ғана ұсынды. Сот төрешісі Хосла өзінің заңгерлік білімімен бұл мәселені әділ түрде талқылап, Фигес пен Шах Наваз комитетінің Босе қайтыс болғандығы туралы негізгі фактілер туралы бұрынғы есептеріне келісіп қана қоймай, Боседің жоғалуы туралы баламалы түсіндірмелер мен Нетаджидің көзін көрген оқиғаларды насихаттағандардың ниеттерін де бағалады. Тарихшы Леонард А. Гордон былай деп жазады:
Мұхерджи комиссиясы 2005
1999 жылы сот шешімі бойынша Үндістан үкіметі Бос өлімін тексеру үшін зейнеткер Жоғары Сот судьясы Манодж Кумар Мукерджиді тағайындады. Комиссия Бозе қайтыс болғандығы туралы бірнеше елден алынған жүздеген құжаттарды қарап шықты және Жапония, Ресей және Тайваньға барды. Ауызша есептерде ұшақ апаты туралы айтылса да, комиссия бұл есептерге сүйенуге болмайды және Боздың КСРО-ға қауіпсіз өтуін қамтамасыз ету үшін жапон билігі мен Хабибур Рахманның білімімен құпия жоспар бар деп қорытындылады. Алайда, ол Боздың іс-әрекеті туралы ешқандай жетістікке жетпеді, сахналанған апаттан кейін. Комиссия сонымен қатар, Ренкодзи ғибадатханасында сақталған күл (оларда скелет қалдықтары бар деп есептеледі) Бозеге тиесілі деп мәлімделген, Ичиро Окура, жүрек тоқтауынан қайтыс болған, бірақ ДНҚ тестілеуін сұраған жапондық солдат. Сонымен қатар, Гуннами Бабаның ДНҚ-ның негізінде Субхас Боздан өзгеше екені анықталды. Мұхержи комиссиясы 2005 жылдың 8 қарашасында Үш мерзім ұзартылғаннан кейін өзінің баяндамасын ҚР Парламентінің қарауына ұсынды. Үндістан Үкіметі комиссия қорытындыларын қабылдамады. Есептің негізгі тұжырымдары (осыған қоса, Ұшақ апаты теориясын жоққа шығару туралы) сынға ұшырады және баяндамада басқа да айқын қателіктер бар. Сугата Бос Мукерджидің Бостың тірі екендігі және аскет ретінде өмір сүруі туралы алдын ала түсінік бар екенін мойындағанын айтады. Ол сондай-ақ комиссияны барлық әңгімелерден ең ақымақтық пен қиялға толы әңгімелермен қызықтырып, бұл араласуды арттырып, өте ықтимал және мүлдем мүмкін емес нәрселерді ажырата алмағаны үшін айыптайды. Гордон баяндамада комитет сұхбаттасқан адамдардың (оның ішінде өзі де) тізімі келтірілмегенін және көптеген кітаптардың тізімі мен атаулары қате екенін атап өтті.
Жапон үкіметінің 1956 жылғы есебі, 2016 жылдың қыркүйегінде құпиялықтан шығарылды
Жапон үкіметінің "Сүбхас Чандра Боздың өлімінің себебі және басқа да мәселелер бойынша тергеу" атты тергеу есебі 2016 жылдың 1 қыркүйегінде жарияланды. Ол Боз 1945 жылы 18 тамызда Тайваньда ұшақ апатынан қайтыс болды деген қорытындыға келді. 1956 жылы қаңтарда баяндама Токиодағы Үндістан елшілігіне тапсырылды, бірақ ол құпия болғандықтан 60 жылдан астам уақыт бойы жарияланбады. Баяндамаға сәйкес, ұшып көтерілгеннен кейін Боз ұшақтағы винт бесігі үзіліп, қозғалтқыш ұшақтан құлап, кейін апатқа ұшырап, жалынға айналды. Боз одан шыққанда киімдері өртеніп, өзі қатты күйді. Ол ауруханаға жеткізілді. Ол есінен танып, біраз уақыт сөйлесе алса да, бірнеше сағаттан кейін қайтыс болды.