Кіріспе

Қылмыскерлерді мәжбүрлі еңбекпен өлтіру Қылмыскерлерді мәжбүрлі еңбекпен өлтіру (немесе "жұмыспен өлтіру", Vernichtung durch Arbeit) - нацистік концлагерьлерде мәжбүрлі еңбекті сипаттау үшін қабылданған термин, оның тұтқындары адамгершіліксіз жағдайларда ұсталып, өлім-жітім деңгейі жоғары болды; кейбір лагерьлерде тұтқындардың көпшілігі бірнеше ай ішінде қайтыс болды. ХХІ ғасырда зерттеулер нацистік концлагерь жүйесінде еңбек арқылы жоюдың жалпы саясаты бар-жоғын күмән келтірді, өйткені лагерьлер арасындағы жағдайлар өте әртүрлі болды. Неміс тарихшысы Йенс Кристиан Вагнер лагерь жүйесі кейбір тұтқындарды мәжбүрлеп жұмыс істеуге мәжбүрлеуді және басқаларды, әсіресе яһудилерді жүйелі түрде өлтіруді қамтиды деп айтады, бұл екі топ арасында шектеулі ғана сәйкес келеді. Бұл сөз тіркесі соғыстан кейінгі Нюрнберг процесінде қайта қолданылды. Германияда көпшілік тұрғындар маргинальданған топтарға көп балалы әлеуметтік көмекке тәуелді отбасылар, жаппай босқындар мен уақытша тұрғындар, сондай-ақ алкоголиктер мен жезөкшелер сияқты проблемалық топтардың мүшелері кірді. Бұл адамдар "неміс қаны" деп саналғанмен, олар "әлеуметтік бейімсіздіктер" (Asoziale) және артық "балясттық өмірлер" (Ballastexistenzen) ретінде саналды. Олар (гомосексуалдар сияқты) азаматтық және полиция органдарымен тізімге тіркелді және көптеген мемлекеттік шектеулер мен репрессивті әрекеттерге ұшырады, оның ішінде мәжбүрлі стерилизация және ақыр соңында концлагерьлерге қамалды. Нацистік режимге ашық қарсы шыққан кез келген адам (коммунистер, социал-демократтар, демократтар және ар-ожданға қарсы шыққандар) түрме лагерьлеріне қамалды. Олардың көбісі бұл азаптан аман қалмады. Нацистер лагерьлерінде "еңбек арқылы жою" негізінен Нюрнберг процестерінде "құлдық жұмыс" және "құлдық жұмысшылар" деп сипатталған нәрсе арқылы жүзеге асырылды. Тұтқындарды қабылдау, тіркеу және тергеу СС қызметкерлерінің қорлау сөздерімен бірге жүргізілді. Тұтқындарды аты-жөндері анықталып, аты-жөні анықталып жатқанда таптап, ұрып-соғып отырды. Қылмыстық еңбек түрмедегілерді шаршатуға бағытталған, бір жағынан, мағынасыз жұмыстар мен ауыр еңбектерден тұрады. Аушвицте IG Farben үшін жұмыс істеуге тағайындалған 35000 тұтқындардың 25000-ға жуығы қайтыс болды. Жұмысшы құлдың орташа өмір сүру ұзақтығы төрт айдан аз болатын. Ауыр еңбекке мәжбүр етілгендер шаршаудан немесе аурудан қайтыс болды немесе олар жұмыс істей алмайды деп танылды және өлтірілді. Соғыстың соңғы айларында қару-жарақ өндірісі үшін салынған туннельдерді қазуға тағайындалған мәжбүрлі жұмысшылардың шамамен 30 пайызы қаза тапты. Шахталар мен өнеркәсіптік кәсіпорындардың жанында құрылған сателлит лагерьлерде өлім-жітім көрсеткіші тіпті жоғары болды, өйткені баспана мен жабдықтау көбінесе негізгі лагерьлерге қарағанда нашар болды.

Кеңес Одағында

Кеңес Гулагы кейде өлім лагерлері жүйесі ретінде таныстырылады, әсіресе коммунистік Шығыс Еуропа саясатында. Бұл даулы ұстаным сынға ұшырады, өйткені соғыс жылдарын қоспағанда, ГУЛАГ-қа кірген адамдардың басым көпшілігі аман қалды. Александр Солженицын өзінің "ГУЛАГ архипелагы" атты шығармасында еңбекпен құрту лагері туралы сөздерді енгізді. Оның айтуынша, жүйе қарсыластарын адамгершіліксіз жағдайларда мемлекеттік ірі жобаларда (мысалы, Ақ теңіз - Балтық каналы, карьерлер, алыс теміржолдар және қалаларды дамыту жобалары) тұтқын ретінде жұмыс істеуге мәжбүрлеу арқылы жойды. Саяси жазушы Рой Медведев былай деп жазды: "Колымадағы және солтүстіктегі лагерьлердегі жазалау жүйесі адамдарды жою үшін әдейі жасалған". Саяси теоретик Хана Арендт кеңес үкіметі оларды "мәжбүрлі еңбек" лагерлері деп санаса да, бұл шын мәнінде кейбір лагерьлердегі жұмысның әдейі мәнсіз екенін көрсетті, өйткені "мәжбүрлі еңбек барлық ресейлік жұмысшылардың қалыпты жағдайы, оларға қозғалыс бостандығы жоқ және кез-келген жерде және кез-келген уақытта жұмыс істеуге ерікті түрде шақырылуы мүмкін". Ол "нағыз" еңбек лагері, концлагерь және "жою лагері" арасында айырмашылықтарды көрсетті. Нағыз еңбек лагерьлерінде тұтқындар "шамамен еркін жұмыс істеп, белгілі бір мерзімге сотталады". Концлагерьлерде өлім-жітім өте жоғары болды, бірақ олар әлі де "негізінен еңбек мақсаттары үшін ұйымдастырылған". Артқа шығарылған лагерьлер - тұтқындар "аштық пен қараусыздық арқылы жүйелі түрде жойылған" лагерьлер еді. Ол басқа сарапшылардың лагерьлердің мақсаты арзан жұмыс күшін жеткізу деген тұжырымдарын сынға алады. Оның айтуынша, кеңестер лагерь жүйесін экономикалық салдары жоқтай отырып, жоюға қабілетті болды, бұл лагерьлер еңбектің маңызды көзі емес екенін және жалпы экономикалық тұрғыдан маңызды емес екенін көрсетті.