Кіріспе

Мерсияның 796 – 821 жылдардағы патшасы Коенвульф (; сондай-ақ Cenwulf, Kenulf немесе Kenwulph; Coenulfus) – 796 жылдың желтоқсанынан 821 жылы қайтыс болғанға дейін Мерсия патшасы болды. Ол 7 ғасырдың басында Мерсияны билеген Пыбба патшаның ұрпағы. Ол Оффаның ұлы Экгфриттің орнын басып, бес ай патшалық құрды. Коенвульф Оффа қайтыс болған жылы таққа отырды. Коенвульфтің билігінің алғашқы жылдарында Оффаның бақылауында болған Кенттегі көтеріліспен күресуге тура келді. Эдберт Прен Франкиядан жер аударылудан оралды және Кент тағына талап етуді көздеді, ал Коенвульф оған араласу үшін Папаның қолдауын күтуге мәжбүр болды. Рим Папасы Лев III Эдбертті анафемаға салуға келіскен соң, Коенвульф шапты және патшалықты қайта басып алды; Эдберт тұтқынға алынып, соқырланды және қолы кесілді. Коенвульф билігінің басында Шығыс Англия патшалығының бақылауын жоғалтқан сияқты, себебі король Эдвальд тұсында тәуелсіз монеталар айналымға түсті. 805 жылы Коенвульфтің монеталары қайта пайда болды, бұл патшалықтың қайтадан Мерсияның бақылауына өткенін көрсетеді. Коенвульфтің уэльстіктерге қарсы бірнеше жорықтары тіркелген, бірақ Нортумбриямен тек 801 жылы бір қақтығыс болды, дегенмен Коенвульф Нортумбрия патшасы Эрдвульфтің қарсыластарын қолдауын жалғастырған болуы мүмкін. Коенвульф Кентербери архиепископы Вульфредпен монастырь сияқты діни орындарды қарапайым адамдар басқара ала ма деген мәселеде келіспеушілікке түсті. Екеуінің арақатынасының нашарлауы архиепископтың кем дегенде төрт жыл бойы өкілдік міндеттерін орындай алмайтын деңгейге жетті. 822 жылы Коенвульфтің мұрагері, король Сеолвульфпен ішінара келісімге қол жеткізілді, бірақ Вульфред пен Коенвульфтің қызы Квентрит арасындағы түпкілікті келісім 826 жылға дейін күткен болатын. Коенвульфтің орнын ағасы Сеолвульф басып алды; Жеңістен кейінгі аңыз бойынша, оның ұлы Синегельм мұрагерлікке қол жеткізу үшін өлтірілді. Екі жыл ішінде Сеолвульф тақтан түсірілді, және патшалық Коенвульфтің әулетінен мүліктік құқығын жоғалтты. Коенвульф – басқа аңглосаксон патшалықтарына айқын үстемдік құрған Мерсияның соңғы патшасы болды. Оның қайтысынан кейін он жыл ішінде Уэссекс патшасы Эгберт билікке келді, және Мерсия ешқашан бұрынғы қуатын қайта қалпына келтіре алмады.

Негізгі деректер мен дереккөздер

VIII ғасырдың көп бөлігінде Мерсия Хамбер өзенінің оңтүстігіндегі англосаксон мемлекеттері арасында үстемдік құрды. 716 жылы таққа отырған Этельбальд 731 жылға қарай оңтүстік англосаксондардың жоғары билеушісі болып орнықты. Ол 757 жылы өлтірілді, және Біорнред қысқа мерзімге оның орнын басты, бірақ бір жыл ішінде Оффа Біорнредті тақтан ығыстырып, өзі билікке келді. Оффаның қызы Эдбур 789 жылы Уэссекстің Беортрикіне үйленді, содан кейін Беортрик оның одақтасы болды. Кентте Оффа 780-ші жылдары шешуші түрде араласты, сондай-ақ Шығыс Англияның жоғары билеушісі де болды, оның патшасы Этельред 794 жылы Оффаның бұйрығымен басы кесілді. Оффа өзінің ұлы Эгфриттің мұрагерлігіне қарсы тұрған династиялық бәсекелестерін жоюға тырысқан сияқты. "Әке төккен қанның кек алуы ұлына жетті" деді Алкуин, "Бұл мемлекетті күшейту емес, оның құлауы еді". Оффа 796 жылдың шілде айында қайтыс болды. Эгфрит оның орнын басты, бірақ Коенвульф таққа отырғанға дейін бес айдан кем уақыт билік етті. Осы кезеңнен бастап, әсіресе Англияның патшаларымен, ақсүйектерімен және дін қызметкерлерімен хат алмасқан Алкуиннен көптеген хаттар сақталды. Бұл кезеңдегі тағы бір маңызды дерек – англосаксон жылнамасы, англосаксондардың тарихын баяндайтын ежегі ағылшын тіліндегі жылнамалар жинағы. Алайда, Жылнама Батыс Саксонияда жазылған, және кейде Вессекске жақпалы деп есептеледі. Коенвульфтің билік кезіндегі келісімшарттар сақталған; бұл құжаттар ізбасарларына немесе шіркеу қызметкерлеріне жер беруді және жерді беруге құқығы бар патшалардың куәгерлік етуін қамтиды. Келісімшартта патшаның және оның жоғары билеушісінің есімдері куәгерлер тізіміне енгізілуі мүмкін. Мұндай куәгерлер тізімін, мысалы, Исмер дипломында көруге болады, онда Хвицке патшасы Ошеренің ұлы Этельрик Этельбальдтың "субрегулусы", яғни қосалқы патшасы ретінде сипатталған.

Мерсия және Оңтүстік Англия Эггфриттің қайтыс болғанда

Англо-саксон жылнамасына сәйкес, Эггфрит тек 141 күн билік жүргізді. Оффа 796 жылы 26 шілдеде немесе 29 шілдеде қайтыс болғандықтан, Эггфриттің қайтыс болған күні сол жылдың 14 желтоқсаны немесе 17 желтоқсаны болып табылады. Коенвульф Оффаның билігі кезінде куәлік еткен жарғы ретінде де жазылған. Мерция патшаларының Англия жинағында сақталған шежіресіне сәйкес, Коенвульф Пенданың ағасы Ценвеальхтың ұрпағы болған, ол туралы басқа жазбалар жоқ. Коенвульфтің туыстары Северн өзенінің төменгі жағында орналасқан Мерсияның кіші патшалығы Хвицке корольдік отбасына байланысты болуы мүмкін. Коенвульфтің отбасы күшті болған, бірақ олар Мерция патшасының жақын арадағы ұрпағы емес. 797 жылы Алкуин Кент тұрғындарына жазған хатында «қазіргі кезде ескі патшалар ұрпағынан ешкім табылмай қалды» деп қайғырады. Нортумбрияның Эрдвульфы, Коенвульф сияқты, 796 жылы таққа отырды, сондықтан Алкуиннің мағынасы анық емес, бірақ ол оны Эрдвульфке немесе Коенвульфке немесе екеуіне де қорлау ретінде ойлаған болуы мүмкін. Алкуин, әрине, Коенвульфке жағымсыз көзқарас танытты, оны тиран ретінде қарады және бір әйелін бір жағына қойып, екіншісін алғаны үшін сынға алды. Алкуин Мерция дворянына хат жазып, одан «егер мүмкін болса» Коенвульфпен татулықпен қарсы алуын сұрады, бұл Коенвульфтың Каролингтерге қатысты саясаты туралы белгісіздікке жол берді. 799 жылғы жарғыда Уэссекс пен Мерсияның осы күнге дейін біраз уақыт бойы алыстағандығы көрсетілген, бірақ жарғы шынайы деп толық сеніммен қарастырылмайды. Кентте көтеріліс басталды, мүмкін, Эгфриттің өлімінен кейін басталды. Көтерілісті Карл I-нің сотында жер аударылған Эдберхт Прен басқарды: Эдберттің ісі, әрине, Каролингтердің қолдауына ие болды. Эдберт Кент патшасы болды, ал Кентерберияның сол кездегі архиепискобы Этельхард өзінің дінінен қашып кетті; Кентербериядағы Христиан шіркеуі тоналып қалған болуы мүмкін. Лео архиепископты Лондонға ауыстыруға келісуден бас тартты, бірақ сол хатта Эдберттің бұрынғы тағайындалуы оны таққа лайықсыз деп таныды: «Ал ең құрметті және қасиетті Этельхард бізге жіберген хатқа қатысты, таққа отырған жолдан тайған дін қызметкеріне қатысты, біз оны айырып, оның жанын сақтауды ескере отырып, оны қабылдамаймыз. Егер ол осы зұлымдықтан бас тартпаса, бізге дереу хабарлаңдар, сонда біз патшалар мен Британия аралында тұратын барлық халыққа хат жазып, оны зұлым билігінен қуғынға салуға және оның жанын сақтауға шақырамыз». Папаның Эдбертке қарсы іс жүргізуге берген рұқсаты 798 жылға дейін кешіктірілді, бірақ ол келгеннен кейін Коенвульф әрекетке кірісті және оны тізгінмен Мерцияға алып келді, онда кейінгі дәстүрге сәйкес, ол Коенвульфтің отбасына жақын діни орында, Винчкомбте түрмеге қамалған. 801 жылға дейін Коенвульф Кент тағына өзінің бауыры Кутредті отырғызған. 809 жылы жазылған жарғыда Коенвульф өзін «Мерсиялықтардың патшасы және Кент провинциясы» (rex Merciorum atque provincie Cancie) деп атаған. Оффаның Эссекс патшалығындағы үстемдігі Коенвульфпен жалғасты. 798 жылы Эссекс патшасы Сигерик, Англо-саксон жылнамасына сәйкес, тақтан бас тартып, ұлы Сигередтің пайдасына Римге кетті. Сигеред 811 жылы Коенвульфтің екі жарғысында Эссекс патшасы (рекс) ретінде көрінеді, бірақ оның атағы кейіннен төмендеді, алдымен субрегулус немесе кіші патша, содан кейін дукс немесе эалдорман. Шығыс Англиядағы оқиғалардың барысы түсініксіз, бірақ Эдвальдтың ақша шығаруы тоқтады, ал 805 жылға қарай Коенвульфтің жаңа ақшасы шығарыла бастады, сондықтан Коенвульф Мерцияның үстемдігін күшпен қалпына келтірген болуы мүмкін. Беорхтрик қайтыс болғаннан кейін Уэссекспен достық қарым-қатынасты қайта жаңғырту сәтсіз аяқталды және Уэссекс тағына Эгберт отырды, ол Эдберт сияқты Карл I патшаның сотында сүргінші болды. Англо-саксон жылнамасында Эгберт таққа отырған күні Хвицке эалдорманы Этельмунд Кемпсфорд арқылы Темзаны кесіп өтетін күшпен басқарғаны, бірақ оны Вилтширдің ер адамдары, сонымен қатар эалдорман Вейостан басқарған күш жеңгені жазылған. Хроникаға сәйкес, Эгберттің Кент тағына да құқығы болған болуы мүмкін, бірақ ол Коенвульфтің билігі кезінде оны қайтаруға тырыспады. Эгберт өзінің билігінің басынан бастап Мерсиядан тәуелсіз болған көрінеді, ал Уэссекс тәуелсіздігі Коенвульфтің Оффа мен Этельбальдқа тиесілі болған оңтүстік ағылшынның үстемдігін ешқашан талап ете алмағанын білдірді. 796 немесе 797 жылы Уэльстер Рудлан қаласында Мерция әскерлерімен соғысты. 798 жылы Коенвульф Гвиненд патшасы Карадог ап Мерионды өлтіріп, оған қарсы шабуыл жасады. Нортумбрия патшасы Этельред 796 жылдың сәуір айында өлтірілді, ал бір айдан кейін оның ізбасары Осбальд Эрдвульф пайдасына тақтан алынды. Эрдвульф 800 жылы Алхмундты өлтірді; Алхмунд Нортумбрия патшасы Алхредтің ұлы болды, ол 765 жылдан 774 жылға дейін билік жүргізді. Алхмундтың өлімі қасиеттілік ретінде қарастырылды, ал оның культі кейіннен Мерция аумағындағы Дербиде дамыды, бұл сол кездегі Нортумбрия саясатына Мерцияның араласуын көрсетеді. Коенвульф Эрдвульфтың Нортумбриядан қуылған жауына қонақжайлық жасады, нәтижесінде Эрдвульф 801 жылы Мерцияға шабуыл жасады. Шабуыл шешімді болған жоқ, бірақ бейбітшілік тең шарттарда орнатылды. Коенвульф 806 жылы Эрдвульфтің тағынан түсірілуіне де себепкер болған болуы мүмкін, және ол Эрдвульф 808 жылы қайтып келгеннен кейін де оның жауына қолдау көрсетуді жалғастырған болуы мүмкін.

Дінмен қарым-қатынас

787 жылы Оффа Кентербери архиепископтығын бөліп, Личфилдте жаңа архиепископтық құруға көндірді. Жаңа архиепископтық округке Вустер, Херефорд, Лестер, Линдси, Доммок және Элмхам епархиялары кірді; бұл негізінен Англияның орталық аймақтары болды. Кентербери оңтүстік және оңтүстік-шығыстағы епархияларын сақтап қалды. Личфилд епискобы Хайгеберт жаңа архиепископтық аймақтың алғашқы және жалғыз архиепискобы болды. Жаңа архиепископтық құрылуына әкелген оқиғалардың екі нұсқасы 798 жылы Коэнвульф пен Папа Лев III арасындағы хат алмасу түрінде сақталған. Коэнвульф хатында Оффаның жаңа архиепископтықты бөліністің кезінде Кентербери архиепискобы Янбертке деген адіздігінен құруды қалағанын мәлімдеді, бірақ Леоның жауабы бойынша папалықтың құруға келісуінің жалғыз себебі – Мерсия патшалығының аумақтық өлшемі болды. Коэнвульф пен Леоның пікірлері әртүрлі, себебі олардың әрқайсысының жағдайды өздеріне тиімді көрсетуіне өз мүдделері болды: Коэнвульф Леодан Лондонды оңтүстік архиепископтығы етуді сұрады, ал Лео Коэнвульфтің Оффаға таңған дұрыс емес ниеттерімен байланысқа түскендей көрінбеуді қалады. Коэнвульфтің оңтүстік архиепископтықты Лондонға көшіруге деген ықыласына Кенттегі жағдай ықпал еткен болуы мүмкін, онда архиепископ Этельхардты Эдберт Прен қашуға мәжбүр еткен. Коэнвульф архиепископтық орынды бақылауда ұстағысы келген, және ол папаға хат жазған кезде Кент Мерсиядан тәуелсіз болды. 792 жылы Янберттің орнын басқан Этельхард Линдсейдегі Лут монастырының абысы болды. 802 жылдың 18 қаңтарында Этельхард Личфилд архиепископтығының және Кентербери архиепископтығының барлық шіркеулеріне билігін қайта орнатқан папалық беделді алды. 803 жылдың 12 қазанында Этельхард Кловешода кеңес өткізді, ол Личфилдті архиепископтық мәртебесінен айырды. Алайда, Хайгеберт қызметтен алынған сияқты; Хайгеберт Мерсиядағы шіркеудің басшысы ретінде Кловешо кеңесіне қатысты, бірақ абат ретінде қол қойды. 805 жылы архиепископ Этельхард қайтыс болып, оның орнын Вулфред басты. Вулфредке монетада Коэнвульфтің аты жазылмаған монеталар шығаруға рұқсат берілді. 808 жылы қандай да бір келіспеушілік болған көрінеді: Папа Леоның Шарлонгке жазған хатында Коэнвульфтің Вулфредпен әлі татуласпағаны айтылған. Осыдан кейін 816 жылға дейін ешқандай дау-дамай туралы айтылмайды, ол кезде Вулфред діни үйлердің жай ғана бақылауына шабуыл жасаған кеңеске төрағалық етті. Челсиде өткен кеңесте Коэнвульфтің монастырлар мен монастырларға тағайындаулар жасауға құқығы жоқ деп мәлімделді, бірақ Лео мен оның алдыңғысы Папа Адриан I Оффа мен Коэнвульфке осы құқықты берген. Коэнвульф өзінің қызы Квентритті Танеттегі Минстердің абысынына тағайындаған болатын. Лео 816 жылы қайтыс болды, ал оның орнын басқан Стефан IV келесі қаңтарда қайтыс болды; жаңа папа Паскаль I Коэнвульфтің беделін растады, бірақ бұл дауды аяқтамады. 817 жылы Вулфред Коэнвульфтің Вустер епискобы Денеберхтке жер бергеніне куә болды, бірақ Коэнвульфтің билік етуінің қалған бөлігінде Вулфред архиепископ ретінде қызмет еткендігі туралы ешқандай дерек жоқ. 821 жылы, Коэнвульф қайтыс болған жылы, Лондонда собор өткізілді, онда Коэнвульф, егер архиепископ 300 теріден тұратын мүлікті тапсырып, патшаға 120 фунт төлемесе, Вулфредті елден қуумен қорқытты. Вулфред бұл талаптарға келіскені туралы мәлімет бар, бірақ конфликт Коэнвульфтің өлімінен кейін де жалғасты, 826 немесе 827 жылы Вулфред пен Коэнвульфтің қызы Квентрит арасында соңғы келісімге қол жеткізілді. Алайда, 17 қыркүйекте 822 жылы Вулфред Коэнвульфтің ағасы және мұрагері Сеолвульфтің құлшылыққа тағайындалуын жүзеге асырды, сондықтан бұл уақытқа дейін кейбір келісімдерге қол жеткізілгені анық. Вулфред сол жылдың басында архиепископтық міндеттерін қайтадан атқарған болуы мүмкін. Осы уақыттан бастап Кенттегі Рочестерде жаңа монета соғылатын орынның бар екендігіне дәлел бар. 2001 жылы Англияның Бедфордшир графтығындағы Биглсваде қаласында Ивел өзенінің жағасындағы жаяу жүргіншілерге арналған жолдан Коэнвульф есімімен алтын монета табылды. 30 күміс пенниге тең болатын манкус – англосаксондықтардың орта және соңғы кезеңіндегі алтын монеталардың сегізіншісі. "DE VICO LVNDONIAE" деген жазуы оның Лондонда соғылғанын көрсетеді. Ол аз таралған немесе мүлдем таратылмаған, өйткені ол шығарылғаннан кейін көп ұзамай жоғалған болуы мүмкін. Вико Дюристат жазуы жазылған Карл монетасына ұқсастығы екі монетаның екі патша арасындағы бәсекелестігін көрсетеді, бірақ қай монета бірінші соғылғаны белгісіз. 2004 жылы Спинк аукциондық үйі ұйымдастырған аукционда американдық коллекционер Аллан Дависсонға 230 000 фунт стерлингке сатылды, бірақ Британдық үкімет оны елден шығаруға тыйым салды, осылайша оны британдық қоғам үшін сақтап қалуға үміттенді. 2006 жылдың ақпанында монета Ұлттық мұра ескерткіштері қоры мен Британдық мұражай достарының қаржылық көмегімен Британдық мұражайға 357 832 фунт стерлингке сатылды, ол сол кезде сатылған ең қымбат британдық монета болды, бірақ келесі шілдеде Double Leopard-тың үшінші мысалы осы бағаны арттырды.

Отбасы және мұрагерлік

799 жылғы жарғыда Коенвульфтің әйелі Сингит туралы жазылған; жарғы жалған, бірақ бұл мәлімет дұрыс болуы мүмкін. Эльфтрит Коенвульфтің әйелі ретінде жарғылық деректермен сенімдірек расталған; ол 804 және 817 жылдар аралығында жасалған жарғыларда тіркелген. Коенвульфтің қызы Квентрит одан кейін өмір сүріп, Коенвульф отбасының мұрасының бір бөлігі ретінде құрған Винчкомбтегі монастырды мұраға алды. Кейіннен Квентрит архиепископ Вулфредпен монастырға қатысты ұзақ дауға түсті. Ұлы Альфредтің өмірбаянын жазған уэльстік монах және епископ Ассердің айтуынша, Альфредтің әйелі Эалсвиф Коенвульфтен анасы Эадбур арқылы тегін жалғастырған, бірақ Ассер Эадбур Коенвульфтің қай баласынан тарағанын нақты айтпаған. Коенвульф 821 жылы Флинтширдегі Холивелл қаласының жанындағы Басингверкте қайтыс болды, мүмкін, Уэльске қарсы жорыққа дайындық жасап жатқанда, ол оның інісі және мұрагері Цеолвульф басқаруымен келесі жылы өтті. Коенвульфтің денесі Винчкомбке көшіріліп, Сент-Мэри абаттығында (кейін Винчкомб абаттығы деп аталды) жерленді. 11 ғасырдың ортасындағы бір деректе Сайнельм бала кезінде қысқа уақытқа таққа отырғаны, содан кейін Квентриттің бұйрығымен оның тәрбиешісі Эскберт оны өлтіргені айтылады. Бір тарихшының пікірінше, оқиғалардың бұл нұсқасы «тарихи қиындықтарға толы», сонымен қатар Сайнельмді Коенвульфтің билігінің басында жарғыларға куә болған және шамамен 812 жылы қайтыс болған елдорменмен теңестіруге болады. Тарихшылардың пікірлері бұл мәселеде бірауызды емес: Саймон Кейнс елдормен ханзадамен бір адам болуы екіталай деп санайды, сондықтан Сайнельм әкесінің билігінің соңына дейін тірі қалған болуы мүмкін. Англосаксон зерттеушісі және тарихшы Джон Блэр Коенвульфтің кем дегенде 12 ғасырда қасиетті тұлға ретінде құрметтелгенін дәлелдеді және оны өзінің «Англосаксон қасиеттілерінің тізіміне» қосты. Дәлелдерге сәйкес, король 12 ғасырда Винчкомб абаттығында «қасиетті меценат» [Блэр] ретінде құрметке ие болған, ал Санктус Кенулфустың реликвиясы 12 ғасырдағы Питерборо абаттығының реликвиялар тізімінде кездеседі.