Кіріспе

Келісім-шартпен байланысты халықтар мен қалалар, әдетте Римге қатысты (Ежелгі заман)

Foederati (,/f//ɛ//d//ə/'/r//eɪ//t//aɪ/, жекеше: foederatus ,/f//ɛ//d//ə/'/r//eɪ//t//ə//s/) – Риммен foedus деп аталатын келісім-шартпен байланысты халықтар мен қалалар еді. Рим Республикасы кезінде бұл термин socii-ді білдірсе, Рим империясы кезінде империя әскери көмекке қарылыла пайда берген шетелдік мемлекеттерді, тәуелді патшалықтарды немесе варвар тайпаларын сипаттау үшін қолданылды. Бұл термин, әсіресе империя тұсында, империя шегінде қоныстануға рұқсат етілген түрлі көлемдегі варвар жалдамалы әскерлерінің топтарына да қолданылды.

Рим Республикасы

Рим Республикасының алғашқы кезеңінде, foederati – Римді қорғауға келісімшарт (foedus '/f//iː//d//ə//s/') бойынша міндеттелген, бірақ Рим колониялары да, Рим азаматтығының (civitas) иегерлері де емес тайпалар еді. Латиния тайпасының мүшелері қандық байланыстас одақтастар саналды, ал қалғандары федераттар немесе социолар болды. Римдіктерге тиісті пайдасы болмаған келісімшарт міндеттемелерінің салдарынан римдіктер мен жақын одақтастарына қарсы, наразы социолардың арасында Әлеуметтік соғыс басталды. Б.з.д. 90 жылы қабылданған (Lex Julia) заңы, шарттарын қабылдаған федерат мемлекеттерге Рим азаматтығын ұсынды. Барлық қалалар Рим республикасының (res publica) құрамына енуге дайын болған жоқ (Гераклея және Неаполь). Басқа федераттар Рим Италиясының шегінен тыс жерде орналасқан, мысалы, Гад (Кадис) және Массилия (Марсель).

Рим империясы

Foederati термині римдіктердің франктар, вандалдар, аландар, ғұндар және вестготтар сияқты барбар тайпаларға үлкен қаржылық көмек көрсету арқасында қолданылу аясы мен мағынасы кеңейді, соңғысы Рим әскерлері үшін жауынгерлер беру шартымен ең танымал болды. Аларик I мансабын готтардың foederati тобын басқарудан бастады. Алғашқыда римдік қаржылық көмек ақша немесе азық-түлік түрінде берілді, бірақ 4-ші және 5-ші ғасырларда салық түсімдері азайған соң, foederati жергілікті жер иелерінің қарауына берілді, бұл Рим аумағында қоныстануға рұқсат берумен тең болды. Алыс шекаралық провинцияларда ("марштарды" қараңыз) кең виллаларда тұратын, көбінесе өздерін-өздері қамтамасыз ететін ірі жер иелері, осы жағдайларда орталық билікке деген адалдығы одан да күңкілдегенін байқады, бұл басқа да өзгерістермен күрделенген еді. Адалдықтар шайқалғанда және жергілікті сипатқа ие болғанда, империя кішігірім аумақтарға және жеке сенімге негізделген қарым-қатынастарға ыдырауға бет бұрды.

4 ғасыр

332 жылы Ариарх жеңілгеннен кейін готтармен алғашқы римдік келісім жасалды, бірақ бұл федус болды ма, жоқ па – белгісіз. Франктар 358 жылы император Юлиан оларға солтүстік римдік Галлиядағы, алдыңғы ғасырда халықтан суырылған аймақтарды сақтауға рұқсат берген кезде foederati мәртебесіне ие болды. Римдік әскерлер Рейнді қорғады және Рейннің оңтүстігінде және батысында 161 километр (100 миль) қашықтықта ірі әскерлер орналасқан. Франк қоныстанғандар римдіктердің солтүстігінде және шығысында орналасып, барлау мәліметтерін ұсынып және қорғаныс шебін құру арқылы римдік қорғанысқа көмектесті. 406 және 407 жылдардың суық қысында Рейн шекарасының бұзылуы Рейн бойындағы римдік үстемдіктің аяқталуына әкелді, себебі римдіктер де, одақтас франктар да вандалдар мен аландардың кең ауқымды тайпалық қоныс аударуымен жеңіліске ұшырады. 376 жылы готтардың бір бөлігі император Валентке Дунай өзенінің оң жағалауына қоныстануға рұқсат беруді сұрады және олар империяға foederati ретінде қабылданды. Кейіннен сол готтар зұлымдыққа қарсы наразылық білдіріп, 378 жылы Адрианополь шайқасында римдіктерді жеңді. Осыдан кейін әскери күштердің күрт азаюы империяны foederati жасақтарына көбірек сүйенуге мәжбүр етті. Тайпалар мен олардың басшыларының адалдығы күмәнді болды, және 395 жылы Аларик басқаратын вестготтар тағы да көтеріліс жасады. Римнің ең күшті генералдарының бірі Стилихонның әкесі foederati қатарынан өсіп шықты.

V ғасыр

406 жылы Фаэсула шайқасында Стилихон гот патшасы Радагайсаны және оның вандалдар мен готтар әскерін тек гот әміршісі Сарус пен хунн билеушісі Ульдиннің қолдауымен жеңді. 423 жылы генерал Флавий Этий узурпатор Иоаннның қызметіне *кура палаций* ретінде кіріп, Иоанннан гунндардан көмек сұрауға жіберілді. Иоанн жоғары дәрежелі офицер еді, бірақ оның күшті әскері болмады. Көп ұзамай Этий гунндардың үлкен әскерімен Италияға оралып, батыстағы биліктің Валентиан III пен оның анасы Галла Плацидияның қолында екенін білді. Аспардың әскерімен шайқасқаннан кейін, Этий Галла Плацидиямен келісімге келді. Ол гунндар әскерін кері қайтарып, оның орнына Галлиядағы Рим армиясының бас қолбасшысы *comes et magister militum per Gallias* деген атаққа ие болды. 418 (немесе 426) жылдары алан патшасы Аттасис Испанияда Римнің одақтастары болған вестготтармен шайқаста жеңіліп, қалған аландардың көпшілігі Гундерикке жүгінді. Олардың өтінішін Гундерик қабыл алып, вандалдар мен аландардың патшасы болды. Гундериктің билігінің соңында вандалдар да визиготтармен жиі ұрысып, көбінесе жеңіске ұшырады, өйткені визиготтар саны жағынан әлдеқайда көп болды. 428 жылдың басында Гундерик қайтыс болғаннан кейін вандалдар оның туғаннан туған ағасы Гензерикті мұрагер етіп сайлады, ал Гензерик Рим Африкасына басып кіру үшін Иберияны вестготтарға қалдырды. V ғасырда кәсіби әскерді төлеуге және жаттықтыруға қажетті байлық болмағандықтан, Батыс Рим империясының әскери күші толығымен дерлік *foederati* бөлімшелеріне байланысты болды. 451 жылы Атилла Гунн тек қана *foederati*-тардың көмегімен жеңілді, олардың қатарына вестготтар, франктар, аландар және сакстар кірді. *Foederati* 476 жылы өлі жатқан номиналды Батыс Рим империясына өлім жазасын тартты, олардың қолбасшысы Одоакр батыс императоры Ромул Августулды биліктен құлатты және императорлық белгілерді 81 жыл бұрынғы империяның батыс-шығыс бөлінісін жою туралы Сенаттың өтінішімен Константинополге қайтарып жіберді. Батыс Рим империясының құлдырауынан бұрын, 476 жылы, бірнеше патшалықтар *foederati* статусымен толық тәуелсіздікке қол жеткізді, ол ресми түрде танылды Батыс Рим империясы, мысалы вандалдар 442 жылы олардың патшасы Гензерик пен Валентиан III арасында жасалған бейбіт келісімде және вестготтар 475 жылы олардың патшасы Еврик пен Юлий Непос арасында жасалған бейбіт келісім арқылы. Хун империясы құлағаннан кейін, остготтар Шығыс Рим империясымен қарым-қатынасқа кіріп, Византияның *foederati*-тары болу үшін Паннонияға қоныстанды. V ғасырдың соңғы жартысында Византиямен Остготтар қарым-қатынасы достықтан жаулыққа айналды, дәл солай, олардың алдындағы вестготтар сияқты, және Остготтар патшасы Теодорих Ұлы жиі шығыс Рим империясының провинцияларын қиратып, ақырында Константинопольдің өзіне қауіп төндірген әскерлерді басқарды. Ақырында Теодорих пен император Зенон екі жаққа да тиімді келісім жасады. Теодорих Одоакр патшалығына басып кірді және ақырында Италияны жаулап алды.

VI ғасыр

Фодерати (грек тілінде Φοιδερᾶτοι немесе Σύμμαχοι деп аударылады) 6 ғасырда Шығыс Рим армиясында әлі де кездесетін. Белисарий мен Нарсестің жеңісті әскерлерінде көптеген фодерати болды, бірақ сол кезде грек тіліндегі бұл термин бұрын көптеген римдік емес адамдарды қамтыған, алайда римдіктердің құрамына енген, кәсіби, тұрақты әскер бөлімдерін білдірді. Бұл әскерлерге хун садақшылары және геруль жалдамалылары сияқты римдік емес элементтер де кірді, олар дәстүрлі фодератиге ұқсас болғанмен, енді симмахой деп аталды. Тагина шайқасында Византия армиясының ірі бөлігі ломбардтар, гепидтер және болгарлардан тұрды. Шығыста фодерати бірнеше араб тайпаларынан құрылып, парсылық одақтас араб Лахмидтерінен және Арабия түбегіндегі тайпалардан қорғану үшін пайдаланылды. Олардың арасында Танухидтер, Бану Джудхам, Бану Амела және Гассанидтер болды. Бұл термин Маврикий билігіне дейін Шығыс Рим армияларында қолданылып келді. VI ғасырдағыдай маңызды болмаса да, IX ғасырда Анатоликон византиялық темасында фодерати бөлімі кездеседі.