Кіріспе
Иран хандығы (1747-1828) Ериван хандығы (خانات ایروان), сондай-ақ курсивті = жоқ деп аталады, 18-ғасырда Афшарид Иранында құрылған хандық (яғни, провинция). Ол шамамен 19,500 км2 аумақты алып, қазіргі Орталық Арменияның көп бөлігіне, қазіргі Түркиядағы Игдыр провинциясына және Карс провинциясының Кагизман ауданына, қазіргі Әзірбайжанның Нахичеван Автономиялық Республикасының Шарур және Садарак аудандарына сәйкес келді. 1747 жылы Надир-шахтың өлімінен кейін Арас өзенінің солтүстігіндегі аумақтардағы Иран билігі қатты әлсіреп, Ериван хандығы Грузияның королі Геракли II-нің қонысына айналды. Бұл келісім Кәрім хан Занд Иранның Оңтүстік Кавказдағы билігін қайта қалпына келтіргеннен кейін де сақталды. Грузин патшасы ханның алым-салық төлеуден қашуға тырысқан кезде бірнеше рет ханға шабуыл жасады. Кейбір басқа Кавказ хандары сияқты, Ереванның Мұхаммед хан 1783 жылдан кейін Ресеймен байланыс орнатуға тырысты, ол кезде Грузия Ресейдің протектораты болды. 1794-95 жылдары Ага Мохаммад Хан Қажар аймақта орталық билікті қалпына келтіру үшін науқан жүргізді және Ереван ханның бағынысын алды. Ериван провинциялық астанасы 19-ғасырдағы орыс-иран соғыстары кезінде Кавказдағы Иран қорғанысының орталығы болды. Соңғы орыс-иран соғысындағы ирандық жеңілістің нәтижесінде оны 1827 жылы орыс әскерлері басып алды, содан кейін 1828 жылы Түрікменшай келісім-шартына сәйкес Ресей империясына берілді. Осыдан кейін бұрынғы Ериван хандығы мен көршілес Нахчыван хандығы Ресей империясының Армения облысын құру үшін біріктірілді.
The Erivan Khanate (خانات ایروان), also known as italic=no, was a khanate (i. e., province) that was established in Afsharid Iran in the 18th century. It covered an area of roughly 19,500 km2, and corresponded to most of present day central Armenia, the Iğdır Province and the Kars Province's Kağızman district in present day Turkey and the Sharur and Sadarak districts of the Nakhchivan Autonomous Republic of present day Azerbaijan. Following the death of Nader Shah in 1747, Iranian authority over the territories north of the Aras River was greatly weakened, and the Erivan Khanate became a tributary of King Heraclius II of Georgia. This arrangement persisted after Karim Khan Zand nominally restored Iranian authority in the South Caucasus. The Georgian king attacked the khanate multiple times when the khan attempted to avoid paying tribute. Like some of the other khans of the Caucasus, Mohammad Khan of Erivan sought to make contact with Russia after 1783, when Georgia became a Russian protectorate. In 1794–95, Agha Mohammad Khan Qajar campaigned to restore central authority in the region and received the submission of the khan of Erivan. The provincial capital of Erivan was a center of the Iranian defenses in the Caucasus during the Russo Iranian Wars of the 19th century. As a result of the Iranian defeat in the last Russo Iranian War, it was occupied by Russian troops in 1827 and then ceded to the Russian Empire in 1828 in accordance with the Treaty of Turkmenchay. Immediately following this, the territories of the former Erivan Khanate and the neighboring Nakhchivan Khanate were merged to form the Armenian Oblast of the Russian Empire.
Әкімшілік
Ирандықтардың билігі кезінде патшалар (шахтар) әр түрлі губернаторларды өздерінің аймақтарына басшылық етуге тағайындады, осылайша әкімшілік орталықты құрады. Бұл әкімдер әдетте "хан" немесе "бегларбег" атағын, сондай-ақ сардар (бас) атағын алып жүрді. Хандық құрылғанға дейін ирандықтар шамамен сол аймақты басқару үшін Ериван провинциясын (шулай-ақ Чохур е Сад деп те аталады) қолданған. Сафавид дәуіріндегі провинция, сондай-ақ Занд және Каджар дәуіріндегі әкімшілік бірлік, Chokhur e Sa'd атымен белгілі болды. Қажар дәуірінде патшалық Қажар әулетінің мүшелері 1828 жылы Ресейдің басып алуына дейін Ериван хандығының губернаторы болып тағайындалды. Осылайша, Ериван хандығының провинциялық үкімет басшылары орталық билік құрған әулетпен тікелей байланысты болды. Хандық он бес әкімшілік округке бөлінді, олар махал деп аталды, ал парсы тілі оның ресми тілі болды. Жергілікті бюрократия Тегеранда орналасқан орталық үкіметке ұқсас болды. Нахичеван хандығымен бірге бұл аймақ Иран Армениясының (Персия Армениясы деп те аталады) бір бөлігін құрады. Ереван хандығы Иран Армениясының басым бөлігін құраған. Иран билігі астындағы тарихи Арменияның қалған шеттері Қарабақ және Гянджа хандықтарының, сондай-ақ Картли Кахетия Корольдігінің бөлігі болды.
Орысқа берілген оқиғалар
Надир-шах аймақты төрт хандыққа бөлді: Ериван, Нахчиван (бұрынғы Чохур-э-Сад), Қарабақ және Гянджа. Надирдің 1747 жылы өлтірілуі аймақта он бес жыл бойы тәртіпсіздікке ұшырады, бұл Иран Армениясындағы кейбір түркі тайпаларының өзін-өзі нығайтуға мүмкіндік берді. Қажар тайпасы Ериван, Гянджа және Нахичеван қалаларында нығая түсті, ал Джаваншир тайпасы Қарабақты өз билігіне алды. Грузия патшасы Геракли II мен Карабахтың Джаваншир ханы Панах Али Иран Армениясын өздерінің протектораттарына бөлу үшін одақтасты. 1749 жылы Азад ханның Мұхаммед хан есімді вассалы Ериван хандығына шабуыл жасап, Ериванды қоршап алып, айналадағы аумақты талан-таражға салды. Ереван ханы Кахетияның Геракли мен оның әкесі Картлидің патшасы Теймуразқа өтініш білдіріп, олардың көмегі үшін өздерінің салық төлеушілері болуға ұсыныс жасады. Геракли мен Теймураз Мұхаммед ханды жеңіп, оны Ереван хандығынан қуып шығады. Осыдан кейін Ереван ханы Грузия патшаларына жыл сайын алым-салық төлеуге міндетті болды. Хан бұл міндеттен жиі қашуға тырысты, ал Гераклид бірнеше рет Ериван хандығына қарсы шабуыл жасап, алым-салық төледі. 1753-54 жылдары Ериван хандығы Солтүстік Кавказдан келген лезгий тайпасының шабуылынан қатты зардап шекті. 1762 жылы Кәрім хан Занд Иранды қайта біріктіріп, Кавказ хандарына ирандық үстемдікті қалпына келтіруге қол жеткізді. Кәрим хан хандардың адалдықтарын қамтамасыз ету үшін олардың отбасыларынан тұтқындар алды, бірақ ол Кавказ істеріне араласпады. 1765 және 1769 жылдары Геракли II Хосейн Али ханның алым-салық төлеуді тоқтатуға тырысуына жауап ретінде Ериван хандығына шабуыл жасады. Екі жағдайда да қантөгіс Ереванның армян католикосы Симеонның араласқандығы арқылы болдырмалды, ал Геракли хандықтың салықтық мәртебесін қалпына келтіруді қабылдады. 1779 жылы Кәрім ханның өлімі Иранда тағы бір билік күресін туғызды, бұл да Кавказ билеушілері арасындағы қақтығысқа әкелді. Сол жылы Геракли Ериван хандығына қайтадан шабуыл жасап, елді қиратты, көптеген олжа мен тұтқындарды алды, бірақ Ериван қамалын басып ала алмады. Хосейн Әли хан 1783 жылы қайтыс болды және оның орнын ұлы Ғұлам Әли иеленді, ол көп ұзамай өлтірілді; оның орнын оның кіші інісі Мұхаммед хан иеленді. Кейбір басқа Кавказ хандары сияқты Мұхаммед хан да Георгиевск келісімінен кейін Ресеймен байланыс орнатуға тырысты. 1794-95 жылдары Ага Мохаммад Хан Қажар аймақта орталық билікті қалпына келтіру үшін науқан жүргізді. Ол хандықтардың бағындыруын және Грузияны күшпен бағындыруды қабылдады. Ол Мұхаммед ханды тұтқындатып, өз ағасы Әли Қолы ханды сол лауазымға тағайындады, бірақ Аға Мұхаммед ханның мұрагері Фатх Әли таққа отырғаннан кейін Мұхаммед ханды қайтарып алды. Каджар дәуірінде Ериван қаласы өте өркендеген деп саналған. Орыс Картли Кахетияны басып алып, 1804-1813 жылдардағы орыс-парсы соғысын бастағаннан кейін, Ереван "қайтадан" Кавказдағы Иран қорғанысының орталығы болды. 1804 жылы орыс генералы Павел Цицианов Ереванға шабуыл жасады, бірақ мұрагер ханзада Аббас Мирзаның қолбасшылығындағы "жоғары" ирандық әскер шабуылды теріске шығарды. 1807 жылы Иранның орталық үкіметі Хасан хан Сардарды Ереванның жаңа губернаторы (хан) етіп тағайындады және оны Арас өзенінің солтүстігіндегі Иран әскерлерінің бас қолбасшысы (осыдан, сардар) етті. Хосейн хан Сардар сол кездегі патша Фатх Али Шах Қажардың үкіметіндегі ең маңызды тұлғалардың бірі болды. Оның ұзақ уақыт бойы губернатор болып қызмет еткен кезі өркендеу дәуірі деп саналады, ол хандықты үлгілі провинцияға айналдырды. Оның жергілікті бюрократиясы Тегерандағы орталық үкіметке ұқсас болды, ол тиімді болды және жергілікті армяндардың Иран билігіне деген сенімін қалпына келтірді. Бұл екі ел арасындағы жауыздықтың соңғы кезеңіне: 1826-1828 жылдардағы орыс-парсы соғысына әкелді. Осы соғыстың алғашқы кезеңдерінде ирандықтар 1813 жылы жоғалған көптеген аумақтарды қайтарып алуда сәтті болды; дегенмен, 1827 жылғы орыс шабуылы, онда озық орыс артиллериясы шешуші рөл атқарды, нәтижесінде ирандықтар Аббасабад, Сардарабад және Ериван қалаларында жеңілді. Ериванды 1827 жылы 2 қазанда ресейліктер басып алды. 1828 жылдың ақпан айында Иран Түрікменшай келісімін жасасуға мәжбүр болды, оның нәтижесінде хандық (және Арыс өзенінің солтүстігіндегі қалған басқа аумақтар) ресейліктерге берілді. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Арас өзені Иран мен Армения арасындағы шекараға айналды.
Облыс астанасы
Қажарлар дәуірінде Ериван қаласы "қалай да өркендеген" деп хабарланған. Ол шамамен бір шаршы шақырымды алып жатыр, ал оның тікелей маңы (бақшаларды қоса алғанда) тағы да он сегіз шақырымды қамтиды. Қаланың өзінде үш махал, 1700 - ден астам үй, 850 дүкен, онға жуық мешіт, жеті шіркеу, он моншақ, жеті кервансарай, бес алаң, сондай - ақ екі базар және екі мектеп бар еді. Хосейн хан Сардар билік құрған кезде Ериванның бекіністері бүкіл елдегі ең мықты болды. Оның "биік жерде" орналасқан, қалың қабырғалармен қоршалған, сондай-ақ қазбалар мен оқ-дәрілер салынған үлкен бекінісі біршама уақыт бойы орыстардың алға жылжуына кедергі жасады. Қаланың ең көрнекті екі мешітінің бірі 1687 жылы Сафави дәуірінде салынған, ал қаланың ең үлкен мешіті - Көк мешіт - 18 ғасырда, хандық орнағаннан кейін салынған және сол дәуірдің көрнекті сәулет қалдықтары болып саналады. Хан сарайы мешіттердің бірінің жанында орналасқан. Хосейн хан Сардардың басқаруы кезінде Ериванның халқы тұрақты өсті. Ресей басып алғанға дейін оның халқы 20 мыңға жуық еді. Ал 1897 жылы, Ресей билігі орнағаннан кейін жетпіс жыл өткен соң, әрмендердің қоныс аударуымен, Ереванның шамамен 14 000 тұрғыны болды.
Парсылықтар
Парсылар аймақтағы ең жоғарғы дәрежелі адамдар еді және олар тұрақты халықтың бір бөлігі болды. Бұл жерде "парсы" термині хандықтың билеуші иерархиясына қатысты, ал топтың этникалық құрамын білдірмейді. Осылайша хандықтың билік еткен "парсы" элитасының арасында этникалық "парсылар" мен "түріктер" болды. Бұл билік құрамына әміршінің үй ішіндегілер, оның жақын адамдары, офицерлер корпусы, жергілікті парсы бюрократиясының мүшелері және кейбір бай саудагерлер кірді. Парсы билеуші элитасы хандықтағы мұсылмандар арасында азшылықты құраған. 1826-1828 жылдардағы соғыста, Ресейдің басып алуына әкелген, парсы билеушілерінің бір бөлігі қаза тапты; қалған саны, негізінен, ресейліктер провинцияны үзілді-кесілді басып алғаннан кейін "тото" Иранға көшіп кетті.
Түркілер
Түркілер хандықтағы ең ірі топ болды, бірақ олар үш саладан құралған: отырықшы, жартылай отырықшы және көшпелі. Парсы билеуші элитасына ұқсас, олардың көпшілігі 1826-1828 жылдары ресейліктерге қарсы соғыста қаза тапты. Хандықта тұрып жатқан негізгі түркі топтары - Баят, Кангарлу, Айрумлу, Ак Коюнлу, Кара Коюнлу, Каджарлар, сондай-ақ "түркілендірілген қаззақтар" (яғни Карапапахтар). Түркі топтарының көпшілігі, шамамен 35 мың адам, көшпелілер еді. Түркі топтарының кейбіреулері курдтар сияқты жаз мен қыста көшіп-қону үшін белгілі бір аймақтарға ие болды. Түркі көшпелілері жергілікті парсы губернаторлары үшін мал шаруашылығы, қолөнер және ат әскерін қамтамасыз еткен жылқылары үшін маңызды болды. Түркілер ауыл шаруашылығы саласының жұмысшыларының көп бөлігін құрады. Түркі топтары күрдтермен бірге хандықтың жартысына жуық аумағын мал бағу үшін пайдаланған. Түркі топтарының арасында бәсекелестік болды. Түркі топтарының көбі көшпелі болғандықтан, олар көптеген аудандарда орналасқан. Олар хандықтың орталық және солтүстік бөліктерінде мол болды, онда олар "шекаралық жайылымдарды басқаратын". Түркі көшпелілері мен күрдтер арасында дәстүрлі түрде жаулық бар еді. Қарапапахтар мен Айрумлулар ең ірі түркілік көшпелі топтар болды; олардың көпшілігі 1828 жылдан кейін Әббас Мирзаның көмегімен Әзірбайжанға (тарихи Әзірбайжан, сондай-ақ Иран Әзірбайжаны деп те аталады) қоныс аударды.
Күрдтер
Курдтар туралы "Камерал'ное Описание" 10-нан астам тұрғындарды (түрлі тайпалардан) тізімдейді және Ресейдің аннексиясынан кейін 15 мыңдай адам көшіп кеткенін атап өтті. Осылайша, жалпы күрд халқының саны (соғыс алдындағы) 25000-нан асады. Курдтар дәстүр бойынша көшпелі болды, көптеген түркі топтарына ұқсас. Түркі көшпелі топтарымен бірге күрдтер хандықтың жартысына жуық аумағын мал бағу үшін пайдаланған. Курдтар негізінен үш діни топқа жататын: сунниттер, шииттер және езидтер. Курдтар мен түркі көшпелілері арасында дәстүрлі түрде жаулық бар еді.
Армяндықтар
Христиандық армяндар хандықта азшылықты құраған, олар халықтың 20 пайызын құраған, ал махалдардың (аумақтардың) ешқайсысында көпшілік құраған жоқ. Армяндардың басым көпшілігі, олардың жалпы санының 80% -ы, Кирк-Булах, Карби-Басар, Сурмалу және Сардарабад аудандарында (махал) орналасқан. Батыс Азиядағы басқа азшылықтар сияқты, олар да "діндік және әкімшілік орталықтарына" жақын тұратын. Арменияның астанасы Ериван қаласында да армяндар болды. Шарур мен Садлу аудандарында армяндар болмаған, ал Гарни-Басар, Гөкча, Апаран, Таллин, Сайидли Ахсахли және Веди-Басар аудандарында армяндар "өте аз" болған. Көптеген оқиғалар армян халқының осы аймақтан жойылуына әкелді. Он төртінші ғасырдың ортасына дейін Шығыс Арменияда әрмендер көпшілікті құраған. XIV ғасырдың соңында Тимурдың жорықтарынан кейін ислам діні басым дінге айналды, ал армяндар Шығыс Арменияда азшылыққа айналды. Шах Аббас І-нің 1605 жылы Армения биіктігіндегі халықтың көп бөлігін жер аударуы кейінгі оқиғалардың бірі болды, онда 250 мыңға жуық армян аймақтан шығарылды. Өзінің патшалығының шекаралық аймағын қайта тұрғызу үшін Шах Аббас II (16421666) түркілік Кангарлу тайпасына оралуға рұқсат берді. Надир Шахтың (1736-1747 жж.) тұсында әрмендер салық салудың және басқа да жазалардың ауырлығына ұшыраған кезде, көбісі, әсіресе Үндістанға көшіп кетті. Мұсылмандар да, армяндар да әр түрлі кәсіптермен айналысатынына қарамастан, хандықтағы сауда мен кәсіптерде армяндар басым болды. Осылайша олар Иран әкімшілігі үшін үлкен экономикалық маңызға ие болды. Армяндықтар христиандық орыстарға жанашырлық танытса да, олар оларға мүлдем мән бермеді; дереу қамқорлық, ауылдағы және қалалық армяндықтар, әлеуметтік-экономикалық "әлеуметтік-экономикалық" қанағаттандырумен шектелген. Хандықта өмір сүру жағдайлары қолайлы деп саналғанша, әрмендердің көпшілігі ешқандай іс-әрекет жасауға ынталанбады. Бұған мысал ретінде 1808 жылы көрінуі мүмкін; сол жылы орыстар екінші рет қаланы ирандықтардан алуға тырысқанда, әрмәндер "жалпы бейтараптықты" көрсетті.
Арменияның ішінара автономиясы
Хандық аймағындағы армяндар Ереван мелигінің тікелей қарамағында болды, бұл лауазым Мелик Агамлян отбасының мүшелері иеленді. Ереван мелигі хандықтағы армяндарға билік жүргізу құқығына тек қана шаһтың рұқсатымен ие болды. Ериван меликитінің құрылуы 1639 жылы Османлы-Сафавид соғысы аяқталғаннан кейін ғана пайда болды және ұзақ уақыт соғыс пен басқыншылықтан кейін Иран Армениясында жалпы әкімшілік қайта ұйымдастырудың бір бөлігі болды. Отбасының алғашқы белгілі мүшесі Мелик Гилан, бірақ "Ериван мелигі" атағының алғашқы белгілі иесі Мелик Агамәл болды, және үй өзінің тегін алған болуы мүмкін. Оның мұрагерлерінің бірі Мелик Хакоб Жан 1736 жылы Муган жазығында Надер-шахтың таққа отырғызу рәсіміне қатысты. Ереван мелигінің астында хандықтағы басқа да меликтер болды, әрмендер мекендеген әрбір махалдың өзіндік мелигі болды. Ереван меликтері, әсіресе соңғысы Мелик Сахак II, хандықтағы ең маңызды, ықпалды және құрметке ие адамдардың қатарында болды. Христиандар да, мұсылмандар да олардың ақыл-кеңесін, қорғанысын және арашалығын іздеді. Олар тек ханның өзінен кейін екінші орынды иеленген, Ереван армяндарының арасында тек қана оларға Ирандықтардың киімін киюге рұқсат етілді. Ереван мелигі тек ханға ғана өлім жазасын тағайындауға рұқсат етілген өлім жазасына дейін әрмендерге қатысты толық әкімшілік, заңнамалық және сот билігіне ие болды. Мелик әскери функцияны да атқарды, өйткені ол немесе оның тағайындауымен хан әскеріндегі армян жаяу әскерлері жасағына қолбасшылық етті. Қағандықтың барлық басқа меликтері мен ауыл басшылары Ериван мелигіне бағынышты болды және қағандықтың барлық армян ауылдары оған жыл сайын салық төлеуге міндетті болды.
Әзірбайжан тарихнамасында
2000-жылдардың ортасынан бастап "Батыс Әзірбайжан" ұғымы, бастапқыда кейбір азербайжан босқындары Совет Одағының Армения КСР-іне сілтеме жасау үшін қолданған тілдік термин, Кавказ хандықтарының жаңа қызығушылығына қосылды, тарихшы және саясаттанушы Лоренс Брёерс Ереван хандығын "тарихи түрде азербайжандық тұлға" ретінде "кең көлемді фетишизация" деп түсіндіреді. Әзірбайжандық тарихнамада Ериван хандығы "әзірбайжан мемлекеті" ретінде қарастырылады, онда автохтондық әзербайжандық түркілер өмір сүрді, ал оның топырағы, Бруэрс айтқандай, "түрік пантеонындағы жартылай мифологиялық тұлғалардың жерлеу орны ретінде" қасиетті болып саналады. Тарихи теріске шығарушылықты қолдану барысында, ол Әзірбайжан тарихнамасында Кавказ Албаниясының тарихи тұлғасы сияқты өзгеріске ұшырады. Әзірбайжан тарихнамасында "Әзірбайжан түркісі" және "мұсылман" терминдері Ереван хандығымен айналысқан кезде бір-бірін алмастыра қолданылады, тіпті қазіргі демографиялық зерттеулер "мұсылман" дегенді парсы, шиит және суннит күрдтері мен түркі тайпаларына бөліп көрсеткенмен. Брёерс бұл құбылысты Әзірбайжандағы "Көпшіл Әзірбайжандықтың" бөлігі деп санайды, бұл геосаяси конфект "элек бағындырылған екі географияның кездесу нүктесінде пайда болды, ол егемендік пен Армения мен Әзірбайжан арасындағы жанжал" арқылы өзекті болды. Брёерстің айтуынша, "жоғалған азербайжан мұрасының" каталогтарында әрмендегі барлық ескерткіштер мен діни орындардың астында түрік тіліндегі палимпсестер бар. Сонымен қатар, 2007 жылдан бастап Әзірбайжанның стандартты карталарында түркілік топонимдер қызыл түсте әрмендіктердің астында көрсетіле бастады. Брёерс айтып өткендей, реторика тұрғысынан алғанда, Арменияның астындағы Әзербайжан палимпсесті "болашаққа ұмтылатын аумақтық талап ретінде жетеді". Арменияның астанасы Ереван осы оқиғаның басты тақырыбы болып табылады; Ериван бекінісі мен Сардар сарайы, оларды қала құрылысы кезінде кеңестер қиратып тастады, олар "жоғалған азербайжан мұрасының фетишистік контурларын еске түсіретін кең таралған рәміздеріне" айналды.