Arthgal ap Dyfnwal

Кіріспе

Артгал ап Дифнуал (872 жылы қайтыс болды) - Алтын Клуттың тоғызыншы ғасырдағы патшасы. Ол Ұлыбританияның Алтын Клут патшалығының билеушілерінің ұзын сызығынан шыққан. Ол немесе оның әкесі, Альт Клуттың патшасы Дифнуал ап Риддерх, британдар 849 жылы Дунбланның пиктілік шіркеуін өртеп жіберген кезде билік құрған болуы мүмкін. 870 жылы Артгалдың ордасы - Альт Клут арал бекінісі - викинг патшалары Амлайб пен Имардың қоршауына түсті. Төрт айдан кейін қамал викингтерге тиді, олар ағылшын, пикттік және ағылшын тұтқындарының үлкен санын Ирландияға әкетті. Алт Клуттың құлауы Артгал патшалығының тарихында маңызды оқиға болды. Кейіннен патшалықтың астанасы Клайд өзенінің бойымен Гован мен Партик маңындағы аймаққа көшіп, Стратклайд патшалығы ретінде танылды. Альт Клуттың құлдырауынан екі жыл өткен соң, Артгал пиктар патшасы Каусантин мак Синеданың бұйрығымен өлтірілген. Артгалдың өліміне байланысты жағдайлар белгісіз. 870 жылы викингтер тұтқындап, тұтқында жүргенде өлтірген болуы мүмкін, бірақ ол қайтыс болған кезде патша болып билік құрған болуы да мүмкін. Артгалдың орнын басқан Рунның Каусантиннің қайын інісі болғаны Артгалдың Рунға жол ашу үшін өлтірілгенін дәлелдей алады. Тағы бір ықтималдық - Альт Клуттың жойылуынан кейін Артгал викингтер кезінде қуыршақ патша ретінде билік жүргізген. Егер солай болса, онда бұл да Каусантиннің әрекеттеріне себеп болуы мүмкін. Екінші жағынан, Каусантин жай ғана оппортунизммен әрекет еткен болуы мүмкін, ал Рун оның көмегінсіз таққа отырды. Кез келген жағдайда Артгал немесе Рун Стратклид патшасы ретінде билік жүргізген алғашқы патшалар болуы мүмкін.

Отбасы

ХХ ғасырдағы Уэльстің генеалогиялық материалдарының жинағында сақталған тегіне сәйкес, Артгал Альт Клуттың ұзақ патшалар сызығынан шыққан. Шежіреде Артгал Альт Клуттың патшасы Дифнуал ап Риддерхтың ұлы екені айтылған. 849 жылы шамамен тоғызыншы - он екінші ғасырдағы Альба патшаларының хроникасында британдықтар пиктілердің оңтүстік шекарасында орналасқан пиктілердің шіркеу орталығы Данбланді өртеп жібергендігі туралы жазылған. Бұл шабуыл пиктер патшасы Синаед мак Айльпиннің тұсында болған, оны Артгал немесе Дифнуал бақылаған болуы мүмкін. Келесі жылы Хроника Скоторум, Ольстер жылнамасы және Ирландияның фрагментарлық жылнамалары Амлайб пен Имар екі жүз кемеден тұратын флотымен және ағылшын, британ және пиктіс деп танылған көптеген тұтқындармен Ирландияға оралғандығын көрсетеді. Бұл адамдардың Ирландияға әкетілуі туралы 9-ғасырлық неміс дереккөзінде "Анналь Ксантенс" деп аталады. Тұтқындар төлем үшін немесе Дублин құлдар нарығына арналған болуы мүмкін. Артегал мен оның отбасы тұтқындалғандардың арасында болуы мүмкін. Шабуылдың себептері белгісіз. Бір жағынан, Alt Clut мақсатқа айналғаны мүмкін, өйткені ол бай мақсат ретінде қарастырылды. Екінші жағынан, қоршаудың елеулі ұзақтығы Артгалдың патшалығын жай ғана тонағаннан гөрі, Амлайб пен Имардың астананы басып алуға тырысқанын және сәттілікке жеткенін білдіруі мүмкін. Мүмкін, Амлаиб пен Имар Альт Клуттың патшаларын теңіз мүдделеріне белсенді қауіп ретінде қарастырған шығар, ал Альт Клуттың бекінісі британиялықтарға Ирландиядағы викингтердің әскери базалары ретінде пайдаланылған лонгфюрт сияқты қызмет еткен. Цитадельдің жойылуы викингтерге Шотландияның орталық бөлігіне шектеусіз кіруге мүмкіндік берген болуы мүмкін. Бір жағынан, викингтердің тұтқындарының этникалық тегі туралы мәліметтерге қарағанда, Альт Клуттың британиялықтарының көптеген ағылшын және пикті құлдары немесе азаматтары болған. Екінші жағынан, жазылған этностар Альт Клуттың құлауы аймақтағы бірқатар викингтік науқандардағы жалғыз тіркелген оқиға болғанына дәлел болуы мүмкін және Амлайб пен Имар Стратклайд британиялықтарына ғана емес, сонымен қатар Лотиан ағылшындарына және бүкіл пиктілік патшалықтарға билік жүргізгенін көрсетеді. Скандинавтардың Дублин мен Йорк арасында байланыс жолы іздегені мүмкін, бірақ Клайд пен Форт бұғаздарын көшеттеп өтетін су жолдары мен қолайлы порттың болмауы бұған қарсы дәлел болуы мүмкін.

According to a pedigree preserved within a collection of tenth century Welsh genealogical material known as the Harleian genealogies, Arthgal descended from a long line of kings of Alt Clut. The genealogy specifies that Arthgal was the son of Dyfnwal ap Rhydderch, King of Alt Clut, an otherwise unknown ruler. In about 849, the ninth to twelfth century Chronicle of the Kings of Alba reports that Britons burned Dunblane, a Pictish ecclesiastical centre seated on the southern Pictish border. This attack took place during the reign of Cináed mac Ailpín, King of the Picts, and may have been overseen by either Arthgal or Dyfnwal. The following year, the twelfth century Chronicon Scotorum, the Annals of Ulster, and the Fragmentary Annals of Ireland reveal that Amlaíb and Ímar returned to Ireland with a fleet of two hundred ships, and a mass of captives identified as English, British, and Pictish. The exportation of these people to Ireland is also attested by Annales Xantenses, a ninth century German source. The captives could have been meant for ransom, or may have been intended for the Dublin slave market. It is possible that Arthgal and his family were amongst those imprisoned. The reasons behind the attack are uncertain. On one hand, it is possible that Alt Clut was targeted because it was regarded as a rich target. On the other hand, the remarkable duration of the siege could indicate that, instead of merely plundering Arthgal's realm, Amlaíb and Ímar specifically sought and succeeded in capturing the capital. It could be that Amlaíb and Ímar regarded the kings of Alt Clut as an active threat to their maritime interests, and that the fortress of Alt Clut served the Britons much like how longphuirt were utilised as naval bases by the Vikings in Ireland. The destruction of the citadel may have allowed the Vikings to gain unrestricted access into central Scotland. On one hand, the recorded ethnicity of the Vikings' captives could reveal that the Britons of Alt Clut possessed many English and Pictish slaves or subjects. On the other hand, the recorded ethnicities may be evidence that Alt Clut's fall was the only recorded incident in what may have been a series of coeval Viking campaigns in the region, and may indicate that Amlaíb and Ímar not only established overlordship over the Strathclyde British, but that they also asserted power over the English of Lothian and throughout the Pictish realm. Although it is possible that the Scandinavians sought a connecting route between Dublin and York, the fact that there are no waterways or suitable portages that bridge the Firth of Clyde and the Firth of Forth may well be evidence against this.

Өлім және мұрагерлік

Артгал 872 жылы қайтыс болды. Ол пиктер патшасы Каусантин мак Синаеданың бұйрығымен өлтірілгені туралы Ульстердің жылнамалары мен Хроника Скоторумда айтылған. Артгалдың жалғыз ұлы Рун Артгалға қатысты Харлеялық тұқым тегіне енгізілген соңғы патша. Егер Рун Артгалды алмастырған болса, оның қанша уақыт өмір сүргені белгісіз. Артгалдың өліміне Каусантиннің қатысы болса да, Рунның кейде Каусантиннің әпкесіне үйленгені белгілі. Артгалдың қаза болу жағдайы белгісіз болса да, Каусантин мен Рунның арасындағы туыстық қарым-қатынас Артгалдың өлімі Рунның таққа отыруына мүмкіндік беру үшін ұйымдастырылған болуы мүмкін. Бір ықтималдық - Рун әкесінің патшалығынан қуылған және Амлайб пен Имар жорығын бастаған кезде пикті патша сарайында өмір сүрген. Бұл Каусантиннің британ патшалығына қатысты Рунның кез келген бәсекелесін жою үшін әрекет еткенін білдіруі мүмкін. Егер Рун мен Артгал арасында дау болмаса, Каусантиннің Артгалға қарсы әрекеттері шапқыншылық пен агрессивті көрші жағдайында жүзеге асырылуы мүмкін еді. Бұл ескерткіш "Гован мектебінің" ең көрнекті үлгісі. Саркофаг Артгалдың қарсыласы Каусантиндікі болуы мүмкін. Артгалдың жойылуы Каусантиннің викингтердің шабуылдарынан туындаған саяси ахуалдан пайда табуға тырысуы аясында жүзеге асырылған болуы мүмкін. Алт Клуттың жойылуы - бұл бекіністің он үшінші ғасырға дейін соңғы рет тіркелгені. Британдықтардың жеңілісінен кейін бұл жер викингтердің әскери базасы ретінде қызмет еткен болуы мүмкін, бірақ кейінгі ғасырларға дейін оның иелік ету ордасы ретінде қолданылғанын көрсететін археологиялық дәлелдер жоқ. Мүмкін, бұл сайт беделсіз болып, содан кейін билік құрған әулетке жарамсыз деп саналды. Әрине, британдық астана Клайд өзенінің бойымен Гован мен Партик маңындағы аймаққа көшкен сияқты. Клайд өзенінің солтүстік жағалауындағы бұрынғы жерді Артгалдың сегізінші ғасырдағы алдыңғылары пайдаланған көрінеді, ал оңтүстік жағалаудағы соңғы жерді кем дегенде бір ғасыр бұрын пайдаланған болуы мүмкін. Бұл астананың басқа жерге көшірілуі сақталған дереккөздермен расталған сияқты. Мысалы, Альт Клуттың құлауына дейін патшалықтың билеушілері қамалдан кейін стильде болды. Бұл жерді жоғалтқаннан кейін, Альт Клут патшалығы Клайд өзенінің аңғары Истрат Клут (Стратклайд) бағытына ауысуы салдарынан Стратклайд патшалығы деп аталды. Артгалдың өзі 872 жылы қайтыс болғаннан кейін Стратклайд британдарының патшасы деп аталады. Бұл терминді алғаш рет ирландтық көздер қолданған. Артгалдың Ирландияда викингтер қолынан қаза тапқаны мүмкін, бірақ ол өлгенде берілген атақ оның Strathclyde жаңа патшалығын билегенін дәлелдей алады. Шын мәнінде, ол немесе Рун осы патшалықты басқарған алғашқы монарх болуы мүмкін. Артгалдың өлімі пиктермен болған қақтығыста болған деп күтуге негіз бар. Мысалы, он екінші ғасырдағы Берчанның пайғамбарлығы төрт жеңісті Каусантинге береді, ал төртіншісі Каф Лурес деп сипатталады - бұл Гласгоумен бірдей болуы мүмкін, онда ол "жасыл мантиялы британиялықтардың патшасын" жеңді. Бұл дереккөз Артгалдың өлім жазасына кесілген жазбаларымен бірге, Каусантин Артгалды шайқаста жеңгеннен кейін өлтіргенін немесе өлтіргенін білдіруі мүмкін. Мұндай оқиға Артгалдың өліміне қатысты Каусантиннің рөлі туралы нақты жазбаларды түсіндіре алады. Тағы бір ықтималдық - Альт Клутты жаулап алғаннан кейін Артгал Амлайб пен Имардың қол астында қуыршақ патша ретінде билік жүргізген. Әрине, викингтер Англияның Нортумбрия және Шығыс Англия патшалықтарында патшалық қуыршақтарды қолданған. Артгал мен викингтер арасындағы ұқсас қарым-қатынас Артгалдың жойылуындағы Каусантиннің рөлін түсіндіре алады және Рунның таққа қалай өткенін түсіндіре алады. Сондай-ақ, Рунның билікті өз қолына алуы нәтижесінде Каусантин патшалық үстінен үстемдікке ие болды деп күтуге негіз бар. Қалай болғанда да, Артгалдың Каусантиннің бастамасымен жойылуы пикті көршілес қарсыластан құтқарып, Каусантиннің беделін арттыруға көмектесті.

Arthgal died in 872. The Annals of Ulster and Chronicon Scotorum reveal that he was slain at the behest of Causantín mac Cináeda, King of the Picts. Rhun, Arthgal's only known son, is the last king to be listed in the Harleian pedigree that pertains to Arthgal. If Rhun succeeded Arthgal—as seems likely—it is uncertain how long he outlived him. Despite Causantín's part in Arthgal's demise, Rhun is otherwise known to have married a sister of Causantín at some point. Although the circumstances surrounding Arthgal's assassination are unknown, the familial relationship between Causantín and Rhun could be evidence that Arthgal's demise was orchestrated to allow Rhun gain the throne. One possibility is that Rhun had been exiled from his father's realm, and had been living at the Pictish royal court when Amlaíb and Ímar commenced their campaign. This could mean that Causantín acted to offset any rival Rhun had in regard to the British kingship. Conversely, if there was no strife between Rhun and Arthgal, Causantín's actions against the latter could have been carried out in the context of an intrusive and aggressive neighbour. This monument is perhaps the finest example of the so called 'Govan School' of sculpture. The sarcophagus could to be that of Arthgal's adversary, Causantín.]] Arthgal's elimination may have been carried out in the context of an attempt by Causantín to capitalise upon the political turmoil wrought by the Viking onslaught. The destruction of Alt Clut marks the last time the fortress appears on record until the thirteenth century. Although the site could have served as a Viking military base following the British defeat, there is no archaeological evidence evincing its use as a seat of lordship until later centuries. Perhaps the site was discredited, and came to be regarded as unsuitable to the ruling dynasty thereafter. Certainly, the British capital appears to have shifted up the River Clyde to the vicinity of Govan and Partick. Whilst the former site—on the north bank of the River Clyde—appears to have been utilised by Arthgal's eighth century predecessors, the latter site—on the south bank—could well have been used at least a century earlier. This relocation of the capital seems to be borne out by surviving documentary sources. Until the fall of Alt Clut, for example, the rulers of the realm were styled after the fortress. After the loss of this site, the Kingdom of Alt Clut came to be known as the Kingdom of Strathclyde in consequence of its reorientation towards Ystrat Clut (Strathclyde), the valley of the River Clyde. Arthgal himself is styled King of the Strathclyde Britons upon his death in 872—the first use of this terminology by Irish sources. Whilst it is possible that Arthgal met his end in Ireland at the hands of his Viking captors, the title accorded to him on his death could be evidence that he had instead been ruling the new Kingdom of Strathclyde. In fact, it is possible that he or Rhun was the first monarch to rule this realm. There is also reason to suspect that Arthgal's death occurred in the context of conflict with the Picts. For example, the twelfth century Prophecy of Berchán attributes four victories to Causantín, with the fourth described as that of Cath Lures—a location possibly identical to Glasgow—where he overcame the "king of the Britons of the green mantles". This source, coupled with Arthgal's obituaries, could indicate that Causantín had Arthgal executed or assassinated after defeating him in battle. Such an event may account for the specific records of Causantín's role in Arthgal's demise. Another possibility is that, following the conquest of Alt Clut, Arthgal ruled as a puppet king under Amlaíb and Ímar. Certainly, the Vikings utilised royal puppets in the conquered English kingdoms of Northumbria and East Anglia. A similar relationship between Arthgal and Viking power could explain Causantín's role in Arthgal's demise, and could explain how Rhun succeeded to the throne. There is also reason to suspect that, as a result of Rhun's assumption of power, Causantín gained overlordship over the kingdom. In any event, Arthgal's apparent elimination at Causantín's instigation would appear to have rid the Picts of a neighbouring adversary, and would have served to increase Causantín's authority and reputation.