Кіріспе
Генрих Сенкевичтің романы Крест сапындағы рыцарлар немесе Тевтондық рыцарлар (Крзижаци) - поляк позитивист жазушысы және 1905 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты Генрих Сенкевич жазған 1900 жылғы тарихи роман. Оның алғашқы ағылшынша аудармасы түпнұсқасымен бір жылы жарық көрді. Тевтондық рыцарлар сол кезден бастап 25 тілге аударылды. Ол 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Польшада басылған алғашқы кітап болды, өйткені оның нацистік Германия Польшаны жойғаннан кейін халықты жаппай көшірудің мән-жайына байланысты. Киноны 1960 жылы Александр Форд түсірген.
The Knights of the Cross or The Teutonic Knights (Krzyżacy) is a 1900 historical novel written by the Polish Positivist writer and the 1905 Nobel laureate, Henryk Sienkiewicz. Its first English translation was published in the same year as the original. The Teutonic Knights had since been translated into 25 languages. It was the first book to be printed in Poland at the end of World War II in 1945, due to its relevance in the context of Nazi German destruction of Poland followed by mass population transfers. The book was made into a film in 1960 by Aleksander Ford.
Тарихи негіздер
Роман Сенкевичтің 1900-жылы жазған, ол кезде Польша мемлекеті, 18-ші ғасырдың аяғында Ресей, Австрия және Германия империяларына бөлінгеннен кейін, жоқ еді, ал поляктердің көпшілігі Висла жері деп аталатын ресейлік оккупациялық аймақта өмір сүрді. Сенкевичтің "Крест сапындағы рыцарлар" атты шығармасын жазудағы мақсаттарының бірі поляктардың басқыншы державаларға қарсы ұлттық сенімділігін нығайту және нығайту болды. Ресей цензурасын айналып өту үшін ол сюжетті Орта ғасырларға, Пруссия мен Тевтон орденінің мемлекетіне орнатқан. Неміс тевтондық рыцарлар орденінің тарихы - бұл оқиғаның фонды. 13 ғасырдан бастап орден 1410 жылы Грунвальд шайқасында Польша мен Литваның Біріккен Корольдігіне ұшырағанға дейін Балтық теңізінің жағалауының үлкен бөлігін басқарады. Роман ортағасырлық Польшаның қалалары мен ауылдарының ортағасырлық өмірі мен әдет-ғұрыптарына кеңінен назар аударады. 1960 жылы роман режиссер Александр Фордтың польшалық киносына айналдырылды, король Владыслав II Ягило ролі Емил Каревичтің қатысуымен түсірілді.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Krzyżacy жас дворянның оқиғасын баяндайды, ол өзінің ағасы Мачкомен бірге жақын маңдағы Литвадағы Орденге (Крест ер азаматтарына) қарсы соғыстан оралады. Бір мейрамханада Збишко Анна герцогиняның сарайымен бірге жүрген сүйікті Данусияға ғашық болады. Ол оған өзінің ерлік антын береді және оған Тевтон ер азаматтарының "үш трофейін" әкелуге уәде береді. Краковтың патшалық қаласына бара жатқанда Збишко Тевтон рыцарларының ресми дипломатиялық делегаты Куно фон Лихтенштейнге шабуыл жасайды. Бұл үшін өлім жазасы тағайындалады. Алайда, эшафудта Данусия оны өлім жазасынан құтқарады, ол көпшіліктің көз алдында платформаға секіріп, оған үйленуге уәде береді, оның басын қолжазбасымен жауып (егер жұп үйленсе, өлім жазасын кейінге қалдыратын ескі поляк дәстүрі). Збишко мен Мачко үйлеріне қайтып, өздерінің үйлерін қайта тұрғызады. Біраз уақыттан кейін Збишко Дунашкаға оралып, оған үйленеді. Алайда, көп ұзамай ол төрт тевтондық салт аттылармен ұрланып, кек алуды қалайды. Оның әкесі Юранд немістерге қарсы шайқасқан. Көп ұзамай олар Юранды тұтқындап, қамап, қатыгездікпен азаптап, мүкіс қылады. Збишко өзінің ұрланған Данусияны табу және құтқару жолын жалғастырады, ақыры оны құтқарады. Алайда, қазір тым кеш. Данута оны ұстап алғандардың қолынан айырылғандықтан, ақырында өлді. Көптен күткен соғыс басталды. Польша мен Литваның біріккен күштері поляк патшасы Ладислав Ягеллоның қолбасшылығымен 1410 жылы Грунвальд шайқасында Тевтон орденін жойды. Бұл шайқас Тевтон орденінің құлдырауының соңғы белгісі.
1-тарау 6-тарау
Роман бай поляктардың Богданецтік Мачко атты ер адаммен Тайнецтегі Жабайы бұқа қонақүйінде сөйлесіп жатқанынан басталады. Ескі ерлік пен оның жас немере інісі Збишко Литва королі Витольд үшін Конрад, Ұлы шебер және оның ағасы, Юнгингеннің Ульрихы, Самбия бургомистрі қолбасшылығындағы крест ерліктеріне қарсы шайқасқаннан кейін туған жеріне оралуда. Мазовиялық ханшайым Анна Дунатаның ертеңі Краковқа бара жатқан қонақүйге келеді және бұл жерде Збишко өзінің қамқоршысы Данусияның сиқырына түседі және оған неміс танауының қауырсындарын қоюға ант береді. Мачко мен Збишко, айтысқаннан кейін, шпиховтық князь Юранға немістерге қарсы қызмет көрсету үшін өтініш беруге шешім қабылдайды, өйткені үлкен соғыс келеді және ханшайым Аннаға еріп жүреді. Жолда олар дұға етіп отырған, әсем қаруланған салт аттыға кездеседі. Оның артында еріп жүретін адам бар, ал Збишко неміс салт аттысын байқайды және оған найзасымен шабуыл жасайды, бірақ бірінші салт атты, Тачевтің Поваласы, оны тоқтатады және ол корольдің қызметінде екенін айтады. Неміс елшісін сүйемелдеу және Збишко қылмыстық қылмыс жасады деп мәлімдейді және оны Краков сотының алдына келу үшін ант береді. Мацко неміс Куно фон Лихтенштейннен кешірім сұрауға тырысады, бірақ ол олардың алдында иіліп тұруға мәжбүрлейді, ал поляк рыцарлары бұл олардың ар-намысына қарсы келеді деп, мұны істеуден бас тартады. Мацко мен Збишко Поваламен бірге оның Сент-Анна көшесіндегі үйінде тұрады. Олар басқа поляк салт аттыларымен соңғы жорықтарын талқылайды және Ягелло мен жүкті Ядвиганың корольдік сарайына барады. Лихтенштейн кешкі асқа Тюнецке бара жатқан жолда оған ерлік жасағанын айтады, ал Повала оны растайды. Патша ашулы; ол поляк ұсынысын қабылдады католиктік дінге айналып, жас королева Ядвигаға үйленуге, Тевтондық рыцарьлардың Литваға қарсы крест жорықтарын тоқтатуға. Ашу-ызаға толы Ягелло өзін қорлаған Збишконың басын кесуге бұйрық береді және оны түрмеге апарады. Сотта өлім жазасын Краков кастелланы шығарады, бірақ Ядвига босанғанға дейін орындалмайды. Бала қайтыс болады, Краковтан кеткен Ягелло қайғыға батып оралады, ал Мацко да Збишконың өмірі үшін кешірім сұрап Ұлы ұстазға барған сапарынан оралады. Жолда ол орманға түскен тұзақтан неміс жебелерімен жараланды. Ашафуд орнатылады және Ханшайым Анна заңдық жол іздеу үшін Ястрембет, Скарбимирдің Отбасы Станислав және басқа да білімді адамдармен кеңес алады. Өлім жазасына кесілген күні Збышконы алып шыққанда, Повала оған Данусяны береді, ол оның басына орамал тастап: "Ол менің! Ол менің! Славян әдет-ғұрыптарына сәйкес, кінәсіз қыз мұны жасаса, бұл оған үйленгісі келетінін білдіреді және ол өлімнен құтқарылады. Немере ағасы мен ағасы Богданецке қайтуға шешім қабылдайды, онда ескі Мацко жебе басын алып тастау үшін аюдың майын ішуі керек. Спайховтың Юраны, Данусияның әкесі, соттың алдына келеді, ал Збишко онымен кездеседі, бірақ оған қызымен үйленуге болмайды деп айтылады, ал әке мен қыз Цехановқа қайтады.
7 14 тараулары
Екі адам Богданецке жақын жердегі Згорзелицеден келген көршілері Зыхты кездестіреді, ол өзінің қызы Ягенкамен аң аулап жүр. Олар ескі үйге қоныстанғаннан кейін Ягенка оларға өзінің жомарт әкесі берген жиһаз бен тамақпен көмектеседі. Олар сондай-ақ оның әкесінен екі жас жігіттің оның махаббатын іздеп жүргенін біледі, олар Брозованың Вилк және Роговтың Стэн. Збишко жақын маңдағы батпақтағы аюды өлтіру үшін орманға барады және онымен жеңіліп қалады, бірақ Ягенка бұранданы жерге қоюға көмектеседі, содан кейін ол оны балтасымен өлтіре алады. Матько жаңа майды ішіп, бірден қалпына келеді, ақырында жебе ұшы шығарылады. Бобёр аулау кезінде Ягенка Збишкодан Данусия туралы сұрайды (әкесінен парда оқиғасы туралы естігеннен кейін). Кейін екеуі алыс туыстарымен, жері ипотекаға берілген абатпен кездеседі және барлығы Кресьнядағы дворяндармен бірге шіркеу қызметіне қатысады. Зыбшко Вилк пен Стэнмен ұрысады, ал абат жауы болғандықтан, Матко одан ақшаға толы қап алады. Алайда, Збишконың Данусияға берген анты абатқа ашу туғызады, ол оны Ягенкаға арнайды, ол оны қатты жақсы көреді және дін қызметкері ашуға бой алдырады.
15 20 тараулары
Збишко мен Мацко тұтқынға алынған түріктерді ертіп, Мазовияға жолға шығады. Збишко Данусияны әкесіне әйелі ретінде талап етеді. Оның соңынан Ягенканың Хлава деген Чех келеді. Олар орманды кездестіреді - Сандерс есімді жалған реликвия сатушы неміс, ол еріп бара жатқан топқа қосылады және Збишкоға Данусияны көргенін айтады. Жолда ол кейбір крест ер азаматтарына кездеседі және Лотарингияның ер азаматы Де Лорхемен кездеседі, онымен күреседі, бірақ поляк еріктісі Йендрек жекпе-жекке тыйым салады. Олар ақырында Курпиде аң аулау экспедициясында жүрген ханзада Януштың Мазовия корольдік сарайына жетеді, онда олар Данусияны ханшайым Аннамен кездестіреді. Аң аулау кезінде жабайы бұқа ханшайымның серігіне шабуыл жасайды, Де Лорче мен Зыбшко оны қорғайды, бірақ екеуі де жарақаттанады, ал оны балтасымен өлтірген Хлава. Данвельд пен Зигфрид фон Лоу, Брат Ротжиер және Брат Готфрид - принц Януштың Юрандты олардың орденіне қарсы жасаған өлім жазасына тартуын сұраған неміс елшілері, бірақ ол бас тартады. Нәтижесінде олар Данусияны ұрлап, оны әкелерін ұстап алу үшін төлем ретінде пайдалану туралы жоспар құрып жатыр. Шекараға оралғанда олармен бірге де Фурси де бар, ол сөз байластығын ұнатпайды және төрт адам оны өлтіреді және оны Збишконың сынағымен жүретін Хлава жасады деп мәлімдейді; Дэнвельдтің пышағынан аулақ болып, Чех шынайы оқиғаны айту үшін аңшылық сарайға оралады.
25 33 тараулары
Ханшайым Анна Данусияның Спайховқа қайтуын сұрап, Даневельд жазған Юрандан жалған хат алады. Ханшайым Анна олардың алдымен үйленуі керек деп шешті және рәсім өтеді, содан кейін Данусия кетеді. Збышко, сауыққаннан кейін, принц Януштың Цехановтағы қамалына барып, Юрандты қатты қарлы дауылда өлімнен құтқаруға көмектеседі; ол сауыққаннан кейін Юрандтың хатты ешқашан жібермегенін біледі және Юранд Крест ер азаматтары оның қызын ұрлап кеткеніне сенімді. Бірде Қауымның қарындасы мен қажы Юрандқа келіп, Қауым алдында өзін кішірейтіп, төлем жасау керектігін айтады. Бірнеше күннен кейін Збишко Юранның адал қызметшісі Толимадан қожайынының кеткенін біледі. Шитнодағы қамалдың қақпасының алдында түн бойы күтуге мәжбүр болған Юрандты көрермендер мазақтайды. Келесі күні таңертең оған кіруге рұқсат етіледі және ол комтур алдында қымыздан жасалған қаппен киініп, тізе бүгуге мәжбүр болады, Дэнвельд. Ақырында олар оған қызыны алып келеді, бірақ ол ақымақ әйел және ашу-ызасына төтеп бермей, ол Денвельді өлтіреді және өзін ауыр жарақаттап, торға түсіп қалмас бұрын, көптеген мазақтаушыларды өлтіреді. Зигфрид билікті қолға алып, Ротжиерді Цехановтағы ханзада Янушка оқиғалардың жалған нұсқасын беру үшін жібереді. Збишко Ротжиерге қарсы шығып, оны жекпе-жекте өлтіреді.
34-тарау 50
Збишко мен Де Лорше Малбургке еріп, сол жердегі рыцарьларға қарсы шығады және Спайховтағы діни қызметкерден Юранд өзінің барлық жерлерін Данусияға және ол қайтыс болған жағдайда Збишкоға мұра қалдырды деп біледі. Сонымен қатар, ол Мацкоға Хлава арқылы Згорзелицеге хат жібереді. Шитнода Зигфрид өзіне ұлдай жақын Ротжиердің денесін алады және кек алу үшін өзінің мылқау қызметшісі Дидрихке Юранның тілін кесіп, бір көзіне көру қабілетін бермей, оң қолын кесіп тастайды, содан кейін оны жолға шығарады. Мацко Хлавамен ақылдасқаннан кейін, Спайховқа баруды шешеді және жас қызметшіге ұқсатып, Ягенканы өзімен бірге алады. Плоцк қаласында Мацко Лихтенштейнмен дос болып, рыцарь аумағы арқылы қауіпсіз жүріп өту туралы хат алады. Олар Збишко туралы хабар алып, Шитноға баруды шешеді. Жолда олар соқыр Юрандты кездестіреді және оны Спайховқа алып кетуге шешім қабылдап, оны белгілі бір дәрежеде сауықтыра алады. Спайховта олар Қалеп атадан Збишконың, Мальборгта Ұлы ұстаздың ағасының қорғауында болғаннан кейін, князь Витольдтың әскеріне қосылғанын біледі. Мацко Варшаваға кетуге шешім қабылдайды.
51 55 тараулары
Ұлы князь Витольд пен Жоғарғы әскердің арасындағы соғыс басталды. Жмуд ерлерінің басшысы Скирвоиллоның күштері жиналады, ал Мацко мен Хлава Збишкомен қайта қосылады. Скирвоилло қамалға шабуыл жасауды жоспарлайды, ал Збишко мен Мацкоға құтқарушы колоннаға қолдау көрсету үшін қамалдан, Готсвердерден шығатын қоршау күштерін тапсырады. Немістер жойылады, Де Лорше тұтқынға алынады, бірақ Збишко оны босатып жібереді, ал олар тұтқын Сандерстан Данусияның тірі екенін және Зигфрид пен Арнольд фон Баден атқышы оны алып кеткенін біледі. Олар оларды қуып жетіп, немістерді тарбуннерлер шатырларында ұстайды, бірақ Данусия ауырып, ақыл-ойын жоғалтты. Олар өз кезегінде Арнольдтың ағасы Вольфганг басқарған неміс көмекші күштерінің тұтқындарына түседі. Збишко мен Мацко өздерінің тұтқындарымен төлем келіседі, бұл Збишко мен Данусияға Шпиховка тікелей Зигридті алып баруды тапсырған Хлаваның соңынан еруге мүмкіндік береді. Хлава олардың біріншісін алады және Ягенкаға не болғанын айтып береді және тұтқынды Юрандқа апарады, ол Құдайдың рақымымен оны босатады. Толима неміс жігітін шекараға дейін шығарып салады, қарт өзін ағашқа асып қояды, оның барлық жаман істеріне көңілі толады.
56 63 тараулары
Спайховтың жанында Данусия қаза табады. Юранд төсекте қозғала алмай, үнемі күлімсіреп жатыр, Збишко терең ұйқыға түседі. Толима Мацконы Малборгтан босату үшін төлем төлеп, жіберіледі, бірақ ол өзі комтур түрмесінде қамалады. Қалеп ата мен Де Лорше, Данусия үшін дұға етуге келген Спайховқа, Збишконы баруға көндіреді. Олар Рационцте король Ягиелло мен Ұлы ұстаздың кездесуі туралы біледі және Зыбшко Шпиховқа оралған Хлавадан Плоцк епискобына кеткен Ягенка туралы біледі. Плоцкте Ягелло, ханзада Януш пен ханзада Анна Дуната бар. Збышко қазір Плоцк ханшайымы Александраның сарайына келген Ягенканы көріп, ол қатты өзгерді, әдемі және сәнді асыл әйелге айналды. Үлкен той өткізіледі, ал келесі күні ханзада Януш Збишко мен Де Лорхеге аң аулауға қосылуға бұйрық береді. Рационцта Висладағы аралдағы кездесу өтеді және Ұлы шебер Конрад пен орденнің рыцарлары үшін жаман болады. Принц Ямонт арқылы Збишко өзінің ағасының ісі патшаның назарына ұсынылады және ол тұтқындарды алмасу үшін Мальборгқа басқа екі поляк салт аттыларын ертіп барады. Повала мен әсіресе поляк армиясының басшысы Зиндрам, оның үлкен көлеміне және қабырғаларындағы шетелдік ер азаматтарының көптігіне қарамастан, қамалдан әсері жоқ. Збишко мен Мацко ақыры қайта қосылады және қарт адам Данусияның өлімін біледі.
64 69 тараулары
Спайховқа оралғанда Юранд қайтыс болады. Хлаваны Ягенканың сүйікті қызметшісі Анулкамен бірге Спайховтың басқаруына қалдыру туралы шешім қабылданады, өйткені Мацко мен Ягенка ақша мен құндылықтардың үлкен қорын алып Богданецке оралады. Олардың көпшілігі соғыста немістерден Юранд басып алған. Збишко князь Витольдтың әскеріне қосылуға кетеді. Көп айлар өтіп, олар Збишконың оралуын күтеді және Мацко немере інісіне сарай салуды шешеді.
70 75 тараулары
Мацко мен ескі Вилк неміс қасабасына шабуыл жасаған соңғысының ұлының өліміне байланысты қайта қосылады. Збишко Богданецке оралады, бірақ төсекте ауырып жатыр, ал Мацко ақырында Ягенканы жақсы көретінін, бірақ оған қалай айтуды білмейтінін түсінеді. Ақырында, төсегінен тұрып, Ягенка шашын кесуді өз мойнына алады және екеуі бірігеді. Ерлі-зайыптылар Мочидолыда тұрады, ал Богданецте оларға арналған сарай салынып жатыр. Ягенка егіздер - Мацко мен Ясконы дүниеге әкеледі. Олар бесінші жылы сарайға көшіп келгеннен кейін аймақта танымал бола бастайды.
76 81 тараулары
Сол жылы соғысқа аттанды. Мацко Спайховқа кетіп, алты айға кетеді. Қайтып оралғанда Збишко Лихтенштейнге дуэльге қарсы күресу үшін Мальборгқа барғандығын біледі, бірақ Лихтенштейн үлкен комтур болып тағайындалғандықтан, ол сәтсіз болды және ол сол жерде болмағандықтан, оның орнына Лихтенштейннің сол есімді туысымен күресіп, өлтірді. Польша мен Жоғарғы Лига арасындағы дау Дрезденконың қамалы туралы айтылады. Дрезденконың қалмағы иеленушілердің қалауы бойынша қайтарылмайды. Ягиелло әскерге құрғақ ет жеткізу үшін үлкен аңшылықтарға бұйрық береді және көптеген мазовиялықтар Жоғарғы салт әскерінің темір билігінен құтылу үшін Пруссиядан қашады. Витольд дауды қайта қарау үшін тағайындалады және оны поляктарға береді, ал Жмуд қайтадан көтеріліс жасайды. Литва мен Польша әскерлері Мазовия полктарымен бірге немістерге қарсы Свит лагерінде бірікті. Жалпы ұрыс басталып, неміс қамалы Дэмброваны жаулап алғаннан кейін, әскер қоныстанды және келесі күні таңертең әскерлер демалуға тоқтаған Грунвальд даласына жетті. Ягелло екінші мессасын бастау алдында, барлаушылар немістердің келгенін растайды. Қанды шайқас кезінде Ұлы ұстаз Ульрихті литвалық сарбаздар өлтіреді, ал Батыс орденінің көптеген атақты салт аттылары тұтқынға алынады. Мацко Куно Лихтенштейнді іздеп, оны тұтқынға алынған тұтқындар арасында тауып алады және оны дуэльге шақырғаннан кейін, оны misericordia арқылы өлтіреді. Роман Мацко мен Збишконың Богданецке оралуымен аяқталады, онда біріншісі төрт немересімен бірге ұзақ өмір сүреді, ал екіншісі Польша воеводасы екінші қақпадан кіргенде, орденнің бас ұстазының көз жасын бір қақпадан тастап, көз жасын көзге түсіріп, Мальборгтан кететінін көреді.