Кіріспе

Трансднестровьедегі румын тілінде оқытатын мектептер 1992 жылдан бері молдавандықтардың молдавандықтармен таныспаған бөлініп шыққан аймағы Трансднестровье үкіметі тарапынан шектеулерге ұшырайды.

Тарих

Өз тілдерін молдаван тілінде меңгерген румын тіліндегі мектептер алғаш рет 1924 жылы Украинаның Автономиялы Совет Социалистік Республикасы (Молдавия АССР) құрылғаннан кейін Трансднестровьеде құрылды. 1940 жылы бұрынғы Молдавия АССР-і бөлінді; 8 аудан Украина КСР-іне кірді және 6 аудан Бессарабияның бөлігімен жаңа Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасына (Молдавия КСР) қосылды. Бұрынғы Молдова АССР-інің украин бөлігінде румын тіліндегі мектептер орыс тіліндегі мектептерге айналды, бірақ Молдованың Кеңес Социалистік Республикасының құрамында қалған 6 ауданда "Молдаван тіліндегі мектептер" желісі сақталды.

1992 жылдан кейінгі жағдай

Молдованың латын қарпі Молдова Республикасының ресми қарпі ретінде енгізілген 1989 жылғы молдавандық тіл туралы заңды Трансднестровск билігі бойкотқа алды, ал Трансднестровсктегі барлық румын тіліндегі мектептерге кириллицаны сақтауға бұйрық берілді. 1992 жылдың ортасында Трансднестровск соғысы аяқталғаннан кейін жергілікті мектептер Трансднестровск үкіметімен реттеледі. 1989 жылы латын қарпімен жазуды таңдаған мектептер биліктің қысымына ұшырап, көбісі кириллицаға қайта оралуға мәжбүр болды. Тек алты румын тілінде оқытатын мектептерге ғана Транс-Днестр аймағында латын қарпімен жазуға рұқсат берілді. Латын қарпімен оқытатын мектептердің санын көбейтудің барлық әрекеттері қатаң түрде қарсылық көрсетілді. 1996 жылы ата-аналардың латын әліпбиінде білім беруді қолдауын қолдаған Слобозиядағы жалғыз румын тіліндегі мектеп директоры жұмыстан босатылды және аймақтан кетуге мәжбүр болды. 1999 жылы Бендер педагогикалық колледжінің румын тілінің оқытушысы латын графикасын институтта насихаттағаны үшін жұмыстан шығарылды. Бұл жұмыстан босату алдында телефон арқылы қорқытулар мен ол тұратын ғимараттағы шабуыл болды. 1996 жылдың қыркүйегінде Григориополь әкімшілігі румын тіліндегі мектептің қызметін тоқтату үшін казактар мен полиция қызметкерлерін қолданды. 1996 жылы 2 қазанда үш мұғалім тұтқындалып, Тираспольға әкелінді. 1996 жылдың 7 қазанында Молдова Республикасының Президенті мен ЕҚЫҰ миссиясының демаршы нәтижесінде мұғалімдер босатылды. 2002 жылы Григориопольде "ПМР мемлекет қаржыландыратын мектепте" румын тілін жасырын түрде үйретудің тағы бір әрекеті сәтсіз болды. Жергілікті баспасөзде мұғалімдер мен ата-аналар "мемлекеттің жаулары" деп жала жабылды. Оларды бірінен соң бірі "қайта қарауға" шақырып, жұмыссыздық пен тұрғын үйге деген құқығынан айырумен қорқытты. Балалар мен мұғалімдер латын қарпіне неге қол қойғандарын түсіндіріп жазуға мәжбүр болды, ал жергілікті билік өкілдері сабақ "қатесіз" жүргізіліп жатқанын тексеру үшін сабақтарға жиі баратын. Ата-аналар мен мұғалімдер қауымдастығы таратылды, оның басшысы Михай Спеян тұтқындалды. Григориопольдегі румын мектебі Чишиневтің бақылауында болған Дороцкая ауылына көшіруге мәжбүр болды, ал балалар мектепке бару үшін күн сайын 1015 км жүреді.

2004 жылғы дағдарыс

2004 жылдың жазында Трансднестровск билігі латын қарпімен румын тілін оқытатын алты мектептің төртеуін жапты. Бұл шара 3400 балаға қатысты, ал мұғалімдер мен ата-аналар алты сағатқа дейін уақытша қамауға алынды. Дағдарыс кезінде Молдова үкіметі даулы аймақты әлемнен оқшаулайтын блокада құруға шешім қабылдады. Блокада Украинаның сол кездегі Леонид Кучма бастаған ынтымақтастығының жоқтығынан тиімсіз болды. Приднестровье Молдовадағы экономикалық жағдайды тұрақсыздандыруға бағытталған бірқатар әрекеттермен жауап берді, атап айтқанда, Совет заманынан бері Приднестровьеде салынған электр станцияларының электр қуатын тоқтату арқылы. Нәтижесінде, бұл дағдарыс Молдованың кейбір аймақтарында электр энергиясын үнемдеуге әкелді. Бұл қақтығыстың басты фигурасы - Транснистрияның білім министрі Елена Васильевна Бомешко. Оның айтуынша, "Трансднестровьияның ресми саясаты" бойынша, латын қарпімен оқытылғанда, бұл тіл "румын" деп аталады, ал кириллица қолданылғанда "молдаван" деп аталады. Трансднестровья румынға қарсы бейімділік туралы айыптауларды жоққа шығарады және түпнұсқа тілді сақтау жолы ретінде румын тіліне кириллицаны артық көретінін қорғап, орта ғасырларда молдавандық Киелі кітаптар әрқашан кириллицада жазылғандығын көрсетеді. Румын тілінде ғасырлар бойы кириллицаны қолданғанмен, ол қазір Румынияда қолданылмайды. Молдованың кейбір жерлерінде кириллица әлі де қолданылуда, бірақ тек бір газет (Транснистрия билігі иелігінде) кіриллицада бірнеше жүз дана басып шығарады. Румынияның жабық мектептері Трансднестровье билігімен жеке мекеме ретінде тіркеліп, қайта ашылды. Еуропалық Одақтың қысымы (Транс-Днестрдің 10 білім беру қызметкеріне сапарға шығуға тыйым салынды) бұл процесті жеделдеткен болар, бірақ олар әлі де "жеке мектептер" мәртебесіне ие және осыған байланысты Транс-Днестр үкіметінен қаржы алмайды. Кириллицамен "молдаван" мектептерінде оқитын көптеген мұғалімдер мен оқушылардың ата-аналары молдавандық Хельсинкидегі адам құқықтары жөніндегі комитетке хабарласып, оқуды румын тілінде (латын қарпімен) өткізуге қолдау сұрады, өйткені кириллица мен кеңестік оқу бағдарламаларына негізделген оқудың перспективасы жоқ және балалар жоғары оқу орнын басқа жерде жалғастыра алмайды. ЕҚЫҰ-ның ұлттық азшылықтар жөніндегі жоғарғы комиссары Трансднестровск билігінің әрекеттерін "тілдік тазалау" деп айыптап отыр.

Қазіргі жағдай

2005 жылдың маусым айында ҰҚШҰ-ның бір баяндамасында былай делінген: "Егер олар [Транснистриядағы молдаван ата-аналар] балаларын молдаван тілінде оқытатын, латын қарпімен оқытатын мектептерге жатқызса, онда олардың жұмысына қауіп төніп, аймақтық қауіпсіздік қызметіне қауіп төндіреді. Алайда балаларды өз ана тілінде, кириллицада оқытатын 33 мектептің біріне жіберудің еш пайдасы жоқ, өйткені мектептерде ескірген оқу бағдарламалары бар, ал совет дәуіріндегі оқулықтар қолданылады". Бұл себепті көптеген молдавандар өз балаларын орыс тіліндегі мектепке жібереді. Приднестровье билігі молдаван мектептерінің латын қарпімен берілген дипломдарын молдавандықтар танымайды, бұл мектептердің түлектерінің Приднестровье жоғары оқу орындарында оқу мүмкіндігін жояды.

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың қатысуы

2006 жылдың қарашасында Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Приднестровьедегі үш молдаван мектебінің (Бендер, Рыбница және Григориополь қалаларынан) олардың білім алу және кемсітушіліксіз жұмыс істеу құқығының бұзылуына қатысты арыздарын қарауға келісті. Үш мектеп өздерінің құқықтарын бұзғаны үшін Ресей мен Молдованы жауапты деп санайды. 2009 жылдың маусым айында Сот үш ұқсас іс бойынша тыңдау өткізді: Caldare және 42 басқалар Молдова мен Ресейге қарсы (No. 8252/05), Catan және 27 басқалары Молдова мен Ресейге қарсы (No. 43370/04), Cervaschi және 98 басқалар Молдова мен Ресейге қарсы (No. 18454/06) бойынша шешім қабылданды. 2010 жылы Сот істі ішінара қарауға болады деп шешті 2012 жылы Сот өтініш берушілердің білім алу құқығын Ресей бұзды, бірақ Молдова бұзған жоқ деп шешті.

Приднестровье билігіне қысым

2006 жылдың қарашасында ЕҚЫҰ-ның Молдовадағы миссиясының басшысы Луис О'Нилл Трансднестровсктің Рибница қаласындағы жергілікті билікті қаладағы румын тіліндегі мектепке тәркіленген ғимаратты қайтаруға шақырды. Ғимаратты Молдова Үкіметі салдырды және 2004 жылы, мектеп дағдарысы кезінде, Трансднестров полициясы оны күшпен алған кезде, ол аяқталуға жақын болды. 2021 жылдың тамызында Приднестровье үкіметі Тираспольдегі Луциан Блага орта мектебін тіркеуден бас тартты және оны 3 айға өз қызметін тоқтатуға мәжбүр етті, бұл мектеп оқушыларының оқу жылына әсер етеді және Бала құқықтары туралы конвенцияның бірнеше баптарын бұзу болып табылады.