Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Трансднестровьедегі румын тілінде оқытатын мектептер 1992 жылдан бері молдавандықтардың молдавандықтармен таныспаған бөлініп шыққан аймағы Трансднестровье үкіметі тарапынан шектеулерге ұшырайды.
Schools teaching in the Romanian language in Transnistria
The Romanian language schools in Transnistria are subject to limitations by the government of Transnistria, an unrecognized breakaway region of Moldova since 1992.
Тарих
Өз тілдерін молдаван тілінде меңгерген румын тіліндегі мектептер алғаш рет 1924 жылы Украинаның Автономиялы Совет Социалистік Республикасы (Молдавия АССР) құрылғаннан кейін Трансднестровьеде құрылды. 1940 жылы бұрынғы Молдавия АССР-і бөлінді; 8 аудан Украина КСР-іне кірді және 6 аудан Бессарабияның бөлігімен жаңа Молдавия Кеңестік Социалистік Республикасына (Молдавия КСР) қосылды. Бұрынғы Молдова АССР-інің украин бөлігінде румын тіліндегі мектептер орыс тіліндегі мектептерге айналды, бірақ Молдованың Кеңес Социалистік Республикасының құрамында қалған 6 ауданда "Молдаван тіліндегі мектептер" желісі сақталды.
Romanian language schools that identified their language as Moldovan were first established in Transnistria after the 1924 formation of the Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic (Moldavian ASSR), which was part of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (Ukrainian SSR). In 1940, the former Moldavian ASSR was split; 8 districts were included in the Ukrainian SSR and 6 districts were joined with part of Bessarabia in the new Soviet Socialist Republic of Moldavia (Moldavian SSR). In the Ukrainian part of the former Moldavian ASSR, Romanian language schools were transformed into Russian language schools, but in the 6 districts that remained part of the Soviet Socialist Republic of Moldova a network of "Moldovan language schools" was kept.
1992 жылдан кейінгі жағдай
Молдованың латын қарпі Молдова Республикасының ресми қарпі ретінде енгізілген 1989 жылғы молдавандық тіл туралы заңды Трансднестровск билігі бойкотқа алды, ал Трансднестровсктегі барлық румын тіліндегі мектептерге кириллицаны сақтауға бұйрық берілді. 1992 жылдың ортасында Трансднестровск соғысы аяқталғаннан кейін жергілікті мектептер Трансднестровск үкіметімен реттеледі. 1989 жылы латын қарпімен жазуды таңдаған мектептер биліктің қысымына ұшырап, көбісі кириллицаға қайта оралуға мәжбүр болды. Тек алты румын тілінде оқытатын мектептерге ғана Транс-Днестр аймағында латын қарпімен жазуға рұқсат берілді. Латын қарпімен оқытатын мектептердің санын көбейтудің барлық әрекеттері қатаң түрде қарсылық көрсетілді. 1996 жылы ата-аналардың латын әліпбиінде білім беруді қолдауын қолдаған Слобозиядағы жалғыз румын тіліндегі мектеп директоры жұмыстан босатылды және аймақтан кетуге мәжбүр болды. 1999 жылы Бендер педагогикалық колледжінің румын тілінің оқытушысы латын графикасын институтта насихаттағаны үшін жұмыстан шығарылды. Бұл жұмыстан босату алдында телефон арқылы қорқытулар мен ол тұратын ғимараттағы шабуыл болды. 1996 жылдың қыркүйегінде Григориополь әкімшілігі румын тіліндегі мектептің қызметін тоқтату үшін казактар мен полиция қызметкерлерін қолданды. 1996 жылы 2 қазанда үш мұғалім тұтқындалып, Тираспольға әкелінді. 1996 жылдың 7 қазанында Молдова Республикасының Президенті мен ЕҚЫҰ миссиясының демаршы нәтижесінде мұғалімдер босатылды. 2002 жылы Григориопольде "ПМР мемлекет қаржыландыратын мектепте" румын тілін жасырын түрде үйретудің тағы бір әрекеті сәтсіз болды. Жергілікті баспасөзде мұғалімдер мен ата-аналар "мемлекеттің жаулары" деп жала жабылды. Оларды бірінен соң бірі "қайта қарауға" шақырып, жұмыссыздық пен тұрғын үйге деген құқығынан айырумен қорқытты. Балалар мен мұғалімдер латын қарпіне неге қол қойғандарын түсіндіріп жазуға мәжбүр болды, ал жергілікті билік өкілдері сабақ "қатесіз" жүргізіліп жатқанын тексеру үшін сабақтарға жиі баратын. Ата-аналар мен мұғалімдер қауымдастығы таратылды, оның басшысы Михай Спеян тұтқындалды. Григориопольдегі румын мектебі Чишиневтің бақылауында болған Дороцкая ауылына көшіруге мәжбүр болды, ал балалар мектепке бару үшін күн сайын 1015 км жүреді.
The Moldovan 1989 language law, that introduced the Latin script as the official script of the Republic of Moldova, was boycotted by the Transnistrian authorities, and all Romanian language schools in Transnistria were ordered to keep the Cyrillic script. After the War of Transnistria ended in mid 1992, the local schools became regulated by the government of Transnistria. The schools that chose to use the Latin script back in 1989 came under pressure of the authorities and most were forced to return to the Cyrillic script. Only six Romanian language schools identifying as such were allowed to keep the Latin script in Transnistria. Attempts to expand the number of schools which use Latin script are met with heavy handed repression. In 1996, the director of the only Romanian language school in Slobozia, who supported the wish of the parents to conduct education in Latin alphabet, was fired and forced to leave the region. In 1999, a lecturer of the Romanian language of the Bender Pedagogical College was dismissed for promoting the Latin script in the institution. This dismissal was preceded by threats on the phone and an aggression in the building where she lived. In September 1996, the administration of Grigoriopol used Cossacks and police members to stop the activity of a Romanian language school. On 2 October 1996 three teachers were arrested and taken to Tiraspol. On 7 October 1996, as a result of a demarche by the President of the Republic of Moldova and the OSCE Mission, the teachers were released. Another attempt to teach Romanian clandestinely in Grigoriopol, in a "PMR state funded school", failed in 2002. Teaching staff and parents were blatantly vilified in the local press as "enemies of the State". One by one, they were invited to "reconsider", threatened with loss of employment and the corresponding entitlement to housing. Children and teachers were forced to write explanations as to why did they use the Latin script and local officials routinely visited classes to check whether tuition was being "properly" conducted. The parent teacher association was abolished and its head, Mihai Speian, was arrested. The Romanian school in Grigoriopol was forced to move to Doroțcaia, a village controlled by Chișinău, and children commute 10–15 km daily to attend the school.
2004 жылғы дағдарыс
2004 жылдың жазында Трансднестровск билігі латын қарпімен румын тілін оқытатын алты мектептің төртеуін жапты. Бұл шара 3400 балаға қатысты, ал мұғалімдер мен ата-аналар алты сағатқа дейін уақытша қамауға алынды. Дағдарыс кезінде Молдова үкіметі даулы аймақты әлемнен оқшаулайтын блокада құруға шешім қабылдады. Блокада Украинаның сол кездегі Леонид Кучма бастаған ынтымақтастығының жоқтығынан тиімсіз болды. Приднестровье Молдовадағы экономикалық жағдайды тұрақсыздандыруға бағытталған бірқатар әрекеттермен жауап берді, атап айтқанда, Совет заманынан бері Приднестровьеде салынған электр станцияларының электр қуатын тоқтату арқылы. Нәтижесінде, бұл дағдарыс Молдованың кейбір аймақтарында электр энергиясын үнемдеуге әкелді. Бұл қақтығыстың басты фигурасы - Транснистрияның білім министрі Елена Васильевна Бомешко. Оның айтуынша, "Трансднестровьияның ресми саясаты" бойынша, латын қарпімен оқытылғанда, бұл тіл "румын" деп аталады, ал кириллица қолданылғанда "молдаван" деп аталады. Трансднестровья румынға қарсы бейімділік туралы айыптауларды жоққа шығарады және түпнұсқа тілді сақтау жолы ретінде румын тіліне кириллицаны артық көретінін қорғап, орта ғасырларда молдавандық Киелі кітаптар әрқашан кириллицада жазылғандығын көрсетеді. Румын тілінде ғасырлар бойы кириллицаны қолданғанмен, ол қазір Румынияда қолданылмайды. Молдованың кейбір жерлерінде кириллица әлі де қолданылуда, бірақ тек бір газет (Транснистрия билігі иелігінде) кіриллицада бірнеше жүз дана басып шығарады. Румынияның жабық мектептері Трансднестровье билігімен жеке мекеме ретінде тіркеліп, қайта ашылды. Еуропалық Одақтың қысымы (Транс-Днестрдің 10 білім беру қызметкеріне сапарға шығуға тыйым салынды) бұл процесті жеделдеткен болар, бірақ олар әлі де "жеке мектептер" мәртебесіне ие және осыған байланысты Транс-Днестр үкіметінен қаржы алмайды. Кириллицамен "молдаван" мектептерінде оқитын көптеген мұғалімдер мен оқушылардың ата-аналары молдавандық Хельсинкидегі адам құқықтары жөніндегі комитетке хабарласып, оқуды румын тілінде (латын қарпімен) өткізуге қолдау сұрады, өйткені кириллица мен кеңестік оқу бағдарламаларына негізделген оқудың перспективасы жоқ және балалар жоғары оқу орнын басқа жерде жалғастыра алмайды. ЕҚЫҰ-ның ұлттық азшылықтар жөніндегі жоғарғы комиссары Трансднестровск билігінің әрекеттерін "тілдік тазалау" деп айыптап отыр.
In the summer of 2004, the Transnistrian authorities closed four of the six schools in the region that taught Romanian using the Latin script. Some of the 3,400 enrolled children were affected by this measure and the teachers and parents who opposed the closures were temporarily arrested for up to six hours. During the crisis, the Moldovan government decided to create a blockade that would isolate the disputed region from the rest of the world. The blockade was ineffective because of a lack of cooperation from Ukraine, led at the time by Leonid Kuchma. Transnistria retaliated with a series of actions meant to destabilize the economic situation in Moldova, in particular, by cutting the power supply from the power plants that were built in Transnistria in Soviet times. As a result, this crisis generated power outages in parts of Moldova. A leading figure in the conflict was Elena Vasilievna Bomeshko, the Minister of Education for Transnistria. According to her and "official Transnistrian policy" as she said it, the language is referred to as "Romanian" when it is taught in Latin script and referred to as "Moldovan" when the Cyrillic script is used. Transnistria rejects accusations of anti Romanian bias and defends its preference of Cyrillic for Romanian as a way to maintain the original language, pointing to the fact as far back as the Middle Ages, Moldovan Bibles were always written in Cyrillic. While the Romanian language used the Cyrillic alphabet for centuries, it is no longer used in Romania. Cyrillic script is still used in some parts of Moldova, but only one newspaper (state owned by the Transnistrian authorities) prints a few hundred copies in Cyrillic. The closed Romanian schools were reopened, after registering as private institutions with the Transnistrian authorities. Pressure from the European Union (a travel ban was introduced to 10 Transnistrian education officials) probably sped up the process, but they still have the status of "private schools" and consequently do not receive funding from the Transnistrian government. Many teachers and parents of students studying at "Moldovan" schools with Cyrillic script had contacted the Moldovan Helsinki Committee for Human Rights to ask for support to turn education in Romanian (Latin script), as the studies based on the Cyrillic script and Soviet curricula do not have any perspective and the children are unable to pursue higher studies anywhere. The OSCE High Commissioner on National Minorities has condemned the actions of Transnistrian authorities as a "linguistic cleansing".
Қазіргі жағдай
2005 жылдың маусым айында ҰҚШҰ-ның бір баяндамасында былай делінген: "Егер олар [Транснистриядағы молдаван ата-аналар] балаларын молдаван тілінде оқытатын, латын қарпімен оқытатын мектептерге жатқызса, онда олардың жұмысына қауіп төніп, аймақтық қауіпсіздік қызметіне қауіп төндіреді. Алайда балаларды өз ана тілінде, кириллицада оқытатын 33 мектептің біріне жіберудің еш пайдасы жоқ, өйткені мектептерде ескірген оқу бағдарламалары бар, ал совет дәуіріндегі оқулықтар қолданылады". Бұл себепті көптеген молдавандар өз балаларын орыс тіліндегі мектепке жібереді. Приднестровье билігі молдаван мектептерінің латын қарпімен берілген дипломдарын молдавандықтар танымайды, бұл мектептердің түлектерінің Приднестровье жоғары оқу орындарында оқу мүмкіндігін жояды.
An OSCE report from June 2005 states: "If they [Moldovan parents in Transnistria] enroll their children in one of these schools that offer a Moldovan curriculum using a Latin script, they risk being threatened by the regional security service, and seeing their jobs put in jeopardy. Sending their children in one of the 33 Transdniestrian schools they teach in their native language in Cyrillic is, however, hardly an appealing alternative, as the schools follow an out dated curriculum and use textbooks from the Soviet period". This is the reason why many Moldovans from Transnistria send their children in harassment free Russian language schools. Transnistrian authorities do not recognize the diplomas issued by Moldovan schools using Latin script, making impossible for graduates of those schools to study on Transnistrian higher educational institutions.
Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық соттың қатысуы
2006 жылдың қарашасында Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот Приднестровьедегі үш молдаван мектебінің (Бендер, Рыбница және Григориополь қалаларынан) олардың білім алу және кемсітушіліксіз жұмыс істеу құқығының бұзылуына қатысты арыздарын қарауға келісті. Үш мектеп өздерінің құқықтарын бұзғаны үшін Ресей мен Молдованы жауапты деп санайды. 2009 жылдың маусым айында Сот үш ұқсас іс бойынша тыңдау өткізді: Caldare және 42 басқалар Молдова мен Ресейге қарсы (No. 8252/05), Catan және 27 басқалары Молдова мен Ресейге қарсы (No. 43370/04), Cervaschi және 98 басқалар Молдова мен Ресейге қарсы (No. 18454/06) бойынша шешім қабылданды. 2010 жылы Сот істі ішінара қарауға болады деп шешті 2012 жылы Сот өтініш берушілердің білім алу құқығын Ресей бұзды, бірақ Молдова бұзған жоқ деп шешті.
In November 2006, the European Court of Human Rights accepted to examine the claims submitted by three Moldovan schools in Transnistria (from Bender, Rîbnița and Grigoriopol) regarding the violation of their right to education and right to work in conditions of non discrimination. The three schools concerned regard Russia and Moldova as responsible for violation of their rights. In June 2009, the Court conducted hearings on three similar cases: Caldare and 42 Others v. Moldova and Russia (no. 8252/05), Catan and 27 Others v. Moldova and Russia (no. 43370/04), Cervaschi and 98 Others v. Moldova and Russia (no. 18454/06). In 2010, the Court has decided the case to be partly admissible In 2012, the Court decided that the right to education of the applicants was violated by Russia, but not by Moldova.
Приднестровье билігіне қысым
2006 жылдың қарашасында ЕҚЫҰ-ның Молдовадағы миссиясының басшысы Луис О'Нилл Трансднестровсктің Рибница қаласындағы жергілікті билікті қаладағы румын тіліндегі мектепке тәркіленген ғимаратты қайтаруға шақырды. Ғимаратты Молдова Үкіметі салдырды және 2004 жылы, мектеп дағдарысы кезінде, Трансднестров полициясы оны күшпен алған кезде, ол аяқталуға жақын болды. 2021 жылдың тамызында Приднестровье үкіметі Тираспольдегі Луциан Блага орта мектебін тіркеуден бас тартты және оны 3 айға өз қызметін тоқтатуға мәжбүр етті, бұл мектеп оқушыларының оқу жылына әсер етеді және Бала құқықтары туралы конвенцияның бірнеше баптарын бұзу болып табылады.
In November 2006, Louis O'Neill, head of the OSCE mission to Moldova, urged local authorities in the Transnistrian city of Rîbnița to return a confiscated building to the Romanian language school located in the city. The building was built by the Government of Moldova and was almost finished in 2004, when Transnistrian police took it by force, during the school crisis. In August 2021, the Transnistrian government refused to register the Lucian Blaga High School at Tiraspol and forced it to cease its activities for 3 months, which will affect the school year of the students of the school and constitutes a violation of several articles of the Convention on the Rights of the Child.