Мальта экономикасы: даму жолы мен негізгі көрсеткіштері

Кіріспе

Импорт = $8,384 млрд (2014 ж. естім.) | импорттық тауарлар = минералды отын, майлар және өнімдер, электр машиналарын, ұшақтар мен бөлшектер, машиналар мен механикалық құрылғылар, пластик және басқа да жартылай дайын өнімдер, көлік құралдары мен бөлшектері
| импорттық серіктестер =
| ТШИ = $2,03 млрд (2017)
| жалпы сыртқы қарыз = $5,241 млрд (2013 ж. естім.) | қарыз =
| кредит =
| резервтер = $928 млн (қазан 2020)
| әріптесу =

Мальта экономикасы – жоғары индустрияланған, қызмет көрсетуге негізделген экономика. Халықаралық валюта қоры оны дамыған экономика ретінде жіктесе, Дүниежүзілік банк жоғары табысқа ие ел деп санайды, ал Дүниежүзілік экономикалық форум – инновациялық экономика деп есептейді. Мальта Еуропалық Одақ пен еврозонаның мүшесі, 2008 жылдың 1 қаңтарында евроны ресми түрде қабылдады. Мальта экономикасының артықшылықтары – Жерорта теңізінің ортасында, Еуропа, Солтүстік Африка және Таяу Шығыстың тоғысқан жерінде орналасқан тиімді орны, толық дамыған ашық нарықтық экономикасы, көп тілді халқы (мальталықтардың 88% ағылшын тілін біледі), өнімді еңбек күші, төмен корпоративтік салық және жақсы дамыған қаржы және АКТ кластерлері. Экономикасы сыртқы саудаға, өндіріске (әсіресе электроникаға), туризмге және экономиканың үшінші секторындағы басқа да қызметтерге тәуелді. 2014 жылы аралға 1,7 миллионнан астам турист келді. 2023 жылы сатып алу қабілеті паритетіне сәйкес түзетілген Мальтаның жан басына шаққандағы ЖІӨ 61 939 долларды құрады және сатып алу қабілеті стандарты бойынша ЕО елдерінің тізімінде 15-ші орынға ие болды. 2013 күнтізбелік жылы Мальтада бюджет тапшылығы 2,7% құрады, бұл Маастрихт критерийлері бойынша еуроаймақ елдері үшін белгіленген шекте, ал мемлекеттік жалпы қарызы 69,8% болды. 2015 жылы Мальтадағы жұмыссыздық деңгейі 5,9% құрап, ЕО-да ең төменгі көрсеткіштердің біріне ие болды. Economist Intelligence Unit-тің Демократия индексі бойынша Мальта әлемдегі демократиялық елдердің 33-орында тұр.

Тарих

Наполеон соғыстары (1800–1815) кезінде Мальта экономикасы гүлденіп, маңызды сауда жүйесінің орталығына айналды. 1808 жылы Мальтадан тасылған жүктің үштен екісі Левант және Египетке бағытталды. Кейіннен жүктің жартысы көбінесе Триестке жіберілді. Жүктің көп бөлігі британдық және колониялық өндіріс тауарларынан тұрды. Осы сауда Мальта экономикасын дамытып, тоқымашылар сияқты көптеген шеберлер порт индустриясында жаңа жұмыс таба алды. 1820 жылы Грекияда болған Наварино шайқасы кезінде британдық флот Мальтада орналасқан еді. 1839 жылы «Жарым арал және Шығыс» бу кеме компаниясы мен Шығыс Үндістан компаниялары Мальтаны Египет және Левантқа қатынайтын кемелері үшін тоқтау порты ретінде пайдаланды. 1869 жылы Суэц каналының ашылуы Мальта экономикасына үлкен пайда әкелді, себебі портына кіретін кемелердің саны күрт өсті. Экономика ерекше кезеңге енді. Жерорта теңізі «әлемдік сауда жолына» айналды, және Үнді мұхитына және Таяу Шығысқа жол тартқан көптеген кемелер көмір және түрлі жабдықтар алу үшін Мальтаға тоқтады. 1871 жылдан 1881 жылға дейін Мальта кемежайларында шамамен 8000 жұмысшы жұмысқа орналасты, сондай-ақ Мальтада бірнеше банк ашылды. 1882 жылға қарай Мальта өзінің гүлдену шыңына жетті. Дегенмен, бұл өсім ұзаққа созылмады. 19 ғасырдың соңында экономика төмендеуге бет бұрды, ал 1940 жылдары Мальта экономикасы ауыр дағдарысқа тап болды. Бұл басты себебі, мұнаймен жұмыс істейтін және Мальтаның Үлкен портына жанармай құю үшін тоқтауға қажеттілігі болмаған ірі кемелердің пайда болуы болды. Британ үкіметі кемежайды кеңейтуге мәжбүр болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде Мальтаның стратегиялық маңызы төмендеді. Қазіргі заманғы әуе соғысы технологиясы және атом бомбасының ойдағыдай табылуы әскери базаның маңыздылығын өзгертті. Британдықтар Суэц каналын бақылаудан шығарып, теңіз кемежайынан бас тартып, оны коммерциялық кеме жасау және кеме жөндеу мақсатына бейімдеді.

Қазіргі заманғы экономика

Мальта экономикасы сыртқы саудаға, өндіріске (әсіресе электроника және фармацевтикаға) және туризмге тәуелді. Мальта 2008 жылдың 1 қаңтарында евро валютасын қабылдады. 1987 жылдан бері туристердің келу саны және туризмнен түскен шетел валютасының кірісі тұрақты түрде өсуде. 11 қыркүйектегі теракттардан кейін туристік индустрия уақытша кері соққыға ұшырады. Қолайлы халықаралық экономикалық жағдайлардың, ішкі ресурстардың болуының және шетелдік экспортқа бағытталған инвестицияларды қолдайтын индустриалдық саясаттың арқасында экономика жылдам өсу кезеңін сақтап тұра алды. Жеке және мемлекеттік сектордың кредиттерге деген сұранысының өсуі, пайыздық ставкаларды бақылау аясында, жеке секторға кредит беруді шектеуге және банктердің пайызсыз төлемдерді енгізуіне әкелді. Осы қиындықтарға қарамастан, тұтыну бағаларының инфляциясы төмен деңгейде қалып отыр (2007 жылы Мальта Орталық банкінің мәліметтері бойынша 2,2%), бұл валюта бағамын тұрақтандыру саясатының (евроға 100% қатаң байланыс, валюта алмасуға дайындық) және бағаларды бақылаудың әсерін көрсетеді. Электроника және фармацевтика сияқты жоғары құнды өнімдерді өндіруге берік негіз бар, өңдеу секторында 250-ден астам шетелдік меншіктегі, экспортқа бағытталған кәсіпорын жұмыс істейді. Туризм ЖІӨ-нің шамамен 15%-ын құрайды. Мальтадағы кино өндірісі де қарқынды дамып келе жатқан сала (1997 мен 2011 жылдар аралығында шамамен 35 миллион евро), Шығыс Еуропа мен Солтүстік Африкадағы басқа кино түсіру орындарымен күшті бәсекелестікке қарамастан, Мальта кино комиссиясы шетелдік кинокомпанияларға көркем фильмдер, жарнамалар мен телесериалдар түсіруге көмектеседі. 2001 жылдан 2005 жылға дейін ЖІӨ-нің орташа нақты өсімі 0,4% құрады, себебі Мальта туризм және басқа да салаларда өсімді баяулатты. Жұмыссыздық деңгейі 4,4%-ға төмендеді, бұл соңғы үш жылдағы ең төменгі көрсеткіш. Көптеген бұрын мемлекеттік меншікте болған компаниялар жекешелендірілуде және нарық либералдануда. Бюджеттік саясат мемлекеттік қарыз 1988 жылы теріс көрсеткіштен 1999 жылы 56%-ға, ал 2009 жылы 69,1%-ға дейін өскеннен кейін бюджет тапшылығын азайтуға бағытталған. 2007 жылға қарай, еуроаймаққа қатысу үшін қажетті 3%-дан төмен бюджет тапшылығының ЖІӨ-ге қатынасы жетістікке жетті, бірақ сайлау алдындағы шығындарға байланысты 2008 жылы 4,4%-ға, ал 2009 жылы 3,8%-ға дейін өсті. Мальта электр энергиясының барлық дерлік бөлігін мұнайдан өндіреді және оның 100%-ын импорттайды. Энергия және оның құны, Еуропадағы ең жоғары деңгейде деп есептелетін, 2013 жылғы сайлаудағы маңызды мәселелердің бірі болды.

The Maltese economy is dependent on foreign trade, manufacturing (especially electronics and pharmaceuticals), and tourism. Malta adopted the Euro currency on 1 January 2008. Tourist arrivals and foreign exchange earnings derived from tourism have steadily increased since 1987. Following the September 11 attacks, the tourist industry suffered a temporary setback. With the help of a favorable international economic climate, the availability of domestic resources, and industrial policies that support foreign export oriented investment, the economy has been able to sustain a period of rapid growth. Growing public and private sector demand for credit has led — in the context of interest rate controls — to credit rationing to the private sector and the introduction of non interest charges by banks. Despite these pressures, consumer price inflation has remained low (2.2% according to the Central Bank of Malta in 2007), reflecting the impact of a fixed exchange rate policy (100% hard peg to the euro, in preparation for currency changeover) and lingering price controls. There is a strong manufacturing base for high value added products like electronics and pharmaceuticals, and the manufacturing sector has more than 250 foreign owned, export oriented enterprises. Tourism generates around 15% of GDP. Film production in Malta is another growing industry (approx. 35 million euros between 1997 and 2011), despite stiff competition from other film locations in Eastern Europe and North Africa, with the Malta Film Commission providing support services to foreign film companies for the production of feature cinema, commercials and television series. From 2001 to 2005 the mean GDP real growth was 0.4% due to Malta losing pace in tourism and other industries. Unemployment was down to 4.4%, its lowest level in 3 years. Many formerly state owned companies are being privatised—and the market liberalised. Fiscal policy has been directed toward bringing down the budget deficit after public debt grew from a negative figure in 1988 to 56% in 1999 and 69.1% in 2009. By 2007, the deficit to GDP ratio was comfortably below 3% as required for eurozone membership, but due to pre election spending has gone up to 4.4% in 2008 and 3.8% in 2009. Malta produces almost all its electricity from oil, importing 100% of it. Energy and the cost of energy, which is oft quoted as the highest in Europe, was a key issue in the 2013 election.

Өнеркәсіп

+Өңдеуші өнеркәсіптегі орташа жылдық жұмыспен қамту және орташа жылдық табыс (2007) СалаЖылдық орташа жұмыспен қамтуАдам басына шаққандағы орташа жылдық табыс евроТамақ және сусындар; темекі2,87313,441Текстиль және тоқыма өнімдері42215,512Киім және киім-кешек73311,698Дері және дері өнімдері1859,308Ағаш және ағаш өнімдері7812,000Қағаз және қағаз өнімдері26515,698Баспа және полиграфия1,66917,615Химия және химия өнімдері1,03819,052Резеңке және пластик өнімдері1,57815,254Басқа металл емес минералды өнімдер76611,928Металлдан жасалған өнімдер59614,451Машиналар және жабдықтар (классификацияланбаған)44613,518Электр машиналарын және аппаратура1,40916,515Радио, теледидар және байланыс жабдықтары3,16818,673Медициналық, дәлдік және оптикалық құралдар87715,582Автокөліктер, тіркемелер және жартылай тіркемелер5010,220Басқа көлік құралдары25820,938Жылжымайтын мүлік және классификацияланбаған өндіріс1,59715,753Барлығы18,00815,812

Банктік қызмет

Мальтадағы ең ірі банктер, 2022ЖылОрнатылған күніНарық үлесі %1Валетта банкі197444,67 %2HSBC Bank Malta p. l. c.199920,48 %3APS BANK P. L. C.19108,41 %4MeDirect Bank (Malta) plc20046,87 %5FIMBank plc19955,70 %6Lombard Bank Malta plc19553,85 %7BNF Bank plc20083,13 %

Компаниялар

HitHorizons мәліметтері бойынша, Мальтада тіркелген компаниялар жылына 88 255 174 701 евро көлемінде сату түсімдеріне ие. Ең көп сату көлеміне ие компания – ALKAGESTA LTD, 2,075 миллиард евро, одан кейін HC TRADING MALTA LIMITED және ADVAITA TRADE PRIVATE LIMITED компаниялары тиісінше 1,346 миллиард евро және 1,253 миллиард евро сату көлемін құрайды.

Кедейлік

Кедейлік пен әлеуметтік оқшаулану Мальтадағы маңызды мәселелер болып табылады. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, Мальта азаматтарының 15 пайызы кедейлік шегінен төмен деңгейде өмір сүрді, бұл сол кездегі ЕО-ның орташа көрсеткіші 17 пайызға қарағанда сәл жақсырақ болды. Кедейлік мәселесін шешу мақсатында 2014 жылғы 24 желтоқсанда Мальта әлеуметтік қызметтер, денсаулық сақтау және қоршаған орта, мәдениет, табыс және әлеуметтік төлемдер, білім беру және жұмыспен қамту салаларында кедейлікті азайту және әлеуметтік интеграцияны нығайту жөніндегі Ұлттық стратегиялық саясатын ұсынды; бұл саясат 2014 жылдан 2024 жылға дейін қолданыста болады. Аталған саясат шеңберінде Мальтада тұратын отбасылардың қиындықтарын азайту жолдары туралы пікірталасқа мүдделі тараптар тартылады.

Жұмыссыздық жүйесі

Жұмыссыздыққа байланысты төлемдер жарналы және жарнасыз схемалар негізінде жүзеге асырылады. Жарналы схемалар үлескен мерзімнен кейін 50 апта ішінде жұмыссыздық төлемдерін таратады. Жарнасыз схемалар бойынша, әлеуметтік жұмыссыздық төлемі шаруашылық жағдайын тексеруден кейін беріледі. Жұмыссыздық төлемдерін алу үшін адам жұмыс істеуге қабілетті болуы және жұмыссыз ретінде тіркелуі керек. Мальтадағы жұмыссыздық тіркелімінде үш санат бар. Ешқашан жұмыс істемеген адамдар бірінші санатқа жатады. Жұмыстан өз еркімен кеткен немесе жұмыстан босатылғандар екінші санатқа жатады. Қазіргі уақытта жұмыс істеп жүрген, бірақ басқа жұмыс мүмкіндіктерін іздеп жүрген адамдар үшін үшінші санат қарастырылған. Жұмыссыздыққа байланысты төлемдер 156 күнге дейін төленеді, одан кейін адам мұқтаждылық деңгейін тексеруден өткеннен кейін жұмыссыздыққа көмекақы алуға құқылы болуы мүмкін. Жұмыссыздық төлемдеріне 16 және одан жоғары жастағы Мальта азаматтары, жұмысқа орналасуға бағытталған оқу бағдарламаларына тіркелгендер және Мальтадан тыс жерде шетелдік ұйымдарда жұмыс істейтін азаматтар құқылы. Кейбір ғалымдар Мальтаның жұмыссыздық жүйесі жүйеден берілетін төлемдерге тәуелділікті қалыптастырғанын атап өтті. 1992 жылдан 2005 жылға дейін қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді төлемдерді алған адамдардың саны артты. Осы себептерге байланысты саясаткерлер жұмыссыздық жүйесін азайту және қайта құру бойынша бастама көтерді. 2013 жылы Лейбористтік партия сайланғаннан кейін жұмыссыздық төлемдерін алатын адамдардың саны 75%-ға төмендеді. Осы үкімет "жұмыста" төлемін енгізді, ол ең нашар және мұқтаж жағдайдағы адамдарға көмектесе отырып, көбірек адамдарды жұмысқа тартуға бағытталған. 2016 жылы "жұмыста" төлемі тек бір ата-анасы жұмыс істейтін отбасыларға, яғни қосымша 3700 отбасыға таратылды. Егер ерлі-зайыптылардың тек бір ата-анасы жұмыспен қамтылған болса және олардың табысы 6600 евродан жоғары, бірақ 16500 евродан төмен болса, олар баласына жылына 350 евроға дейін төленеді. 2017 жылы Мальтада әйелдердің еңбекке қатысу деңгейі 42,3% құрады. Мальталық әйелдердің жартысынан астамы еңбек нарығынан толығымен шығып қалғандықтан, олар тікелей жұмыссыздық төлемдерін алмайды. Керісінше, жұмыссыздық төлемдерінің көп бөлігі ер адамдарға беріледі, өйткені жұмыссыздық төлемін алу үшін алдымен жұмыс істеу қажет.

Benefits for unemployment are given out based on contributory and non contributory schemes. Contributory schemes distribute unemployment benefits within 50 weeks of contribution. Non contributory schemes a Social Unemployment Benefit is granted after a means test to the head of a household. In order to qualify for unemployment benefits, a person must be able to do work and have registered as unemployed. There are three categories to the Malta registrar of unemployment. People who have never worked fall into category one. Those who quit or were dismissed from their jobs fall into category two. Category three is for people who are currently employed but are looking for other job prospects. Benefits for unemployment are given for 156 days after which a person may qualify for the means tested unemployment assistance. People eligible for unemployment benefits are Maltese citizens who are aged sixteen years or older, people signed up for eligible work study programs, and citizens outside of Malta who are employed by foreign entities. Some scholars have noted that Malta's unemployment system has created a dependency on the benefits provided by the system. From 1992 to 2005, there was an increase in the number of recipients of both short term and long term benefits. For these reasons, there has been movements from politicians to reduce and reshape the unemployment system. After the election of the Labour Party in 2013, the number of people receiving unemployment benefits dropped by 75%. This same government introduced the "in work" benefit which forces more people to work while helping the most poor and desperate. In 2016, the in work benefit was extended to married couples where only one parent works, extending the benefit to an additional 3,700 families. For a married couple with only one parent gainfully employed whose income is greater than €6,600 and less than €16,500, they are eligible for a maximum payable rate of up to €350 yearly per child. At 42.3% in 2017, female workforce participation rate in Malta is relatively low. For over half of Maltese women who stay out of the workforce altogether, they do not receive direct unemployment benefits. Rather, most unemployment benefits are given to men because to receive unemployment benefits, one must first be employed.

Зейнетақы жүйесі

Мальтада мемлекеттік және жеке зейнетақы жүйелері бар. Мемлекеттік зейнетақы жүйесіне екі түрлі жарна төленеді: бірінші санат және екінші санат. Жұмыс істейтін адамдар бірінші санатқа, ал жеке кәсіпкерлер екінші санатқа жарна салады. 1950-1960 жылдары Мальтада зейнет жасы біртіндеп көтерілді; мысалы, 1953 жылы туған адам зейнетақы алу үшін 62 жасқа толуы керек, ал 1960 жылы туған адам зейнетақы алу үшін 64 жасқа толуы керек. Мальта зейнетақы бағдарламасына қатысу үшін тағы бір талап – адам белгілі бір кезең бойы бағдарламаға жарна төлеп келген болуы керек, әйтпесе ол бағдарламаға қатысуға құқылы болмайды. Мальтада шетелдік зейнеткерлер үшін мемлекеттік «Мальта зейнеткерлік бағдарламасы» бар. Бағдарламаға сәйкес, табысының 75 пайызынан астамы зейнетақы төлемдерінен түсетін шетелдік азамат елде тұруға рұқсат алып, арнайы салық режимімен қамтылуы мүмкін.