Кіріспе
1986 жылы түсірілген Константин Лопушанскийдің фильмі Өлі адамның хаттары (Письма мертвого человека), сондай-ақ өлі адамның хаттары деп те аталады, 1986 жылы түсірілген советтік апокалиптикалық драмалық фильм, режиссері және сценарийін Константин Лопушанский жазған. Ол оны Вячеслав Рыбаков пен Борис Стругацкиймен бірге жазды. Бұл оның режиссерлік дебюті. Фильм 1987 жылы Канн кинофестивалінің Халықаралық сыншылар апталығы секциясында көрсетілді және 35-ші Халықаралық Мангейм Хайдельберг кинофестивалінде FIPRESCI сыйлығын алды. Ядролық апаттан кейін бір топ адам жер астындағы бункерлерде тұруға мәжбүр болады. Олар қорғаныш киімдері мен газ маскаларын кимейінше үйден шыға алмайды. Олар жаңа әлемде үміт табуға тырысады. Олардың арасында жоғалған ұлына хат арқылы хабарласуға тырысқан тарих мұғалімі бар.
Dead Man's Letters (Письма мёртвого человека), also known as Letters from a Dead Man, is a 1986 Soviet post apocalyptic drama film directed and written by Konstantin Lopushansky. He wrote it along with Vyacheslav Rybakov and Boris Strugatsky. It marks his directorial debut. The film was screened at the International Critics' Week section of the Cannes Film Festival in 1987
and received the FIPRESCI prize at the 35th International Filmfestival Mannheim Heidelberg. In the aftermath of nuclear apocalypse, a group of people are forced to live underground in bunkers. They cannot go outside their dwellings without wearing protective clothing and gas masks. They try to find hope in the disturbing new world. Among these people is a history teacher who tries to contact via letters his missing son.
Сюжет
Фильм ядролық соғыс аяқталғаннан кейін қалада орын алады; қала қиратылған және радиоактивті элементтермен ластанған. Басты кейіпкер, профессор Ларсен, Ролан Быков ойнайды, физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты, ауру әйелімен және мұражайда жұмыс істеген бірнеше адаммен бірге музейдің жертөлесінде тұрады. Ол ұлы Эрике жиі хат жазады, бірақ онымен байланысуға еш мүмкіндігі жоқ. Ларсен соғыс аяқталды деп санайды және орталық бункерден тыс жерде тірі қалған адамдар бар деп санайды, бірақ оның теориясына ешкім сенбейді. Ларсен жетімдер үйіне барады, онда аман қалған балалардың қазіргі қамқоршысы орталық бункерге көшіп кетуді ойлап жатқанын түсіндіреді, бірақ балаларды артта қалдыруға тура келеді, өйткені олар Ларсеннің мазасыздығына қарамастан, ауру болғандықтан, оларға кіруге рұқсат етілмейді. Ларсенге жасы ұлғайғандықтан орталық бункерге кіруден бас тартылуы мүмкін екендігі туралы хабарланады. Әйелі денсаулығы нашарлай бастағаннан кейін, Ларсен бірнеше солдаттардан жасырын өтіп, әйеліне дәрі іздеп, әскери рейдтен қашып кетеді. Алайда ол мұражайдың жертөлесіне келгенде, әйелі қайтыс болғанын көреді. Мұражай қызметкерлері оның денесін жерлейді. Эрике жазған хатында Ларсен ядролық соғыстың алдын алуда қандай адам сәтсіз болғанын қарақылды әзілмен баяндап береді. Оның айтуынша, электроника орталығының операторы алғашқы зымыранды ұшыруды тоқтатуға мүмкіндік алды (бұл компьютерлік қатеге байланысты болды), бірақ ол компьютерге жетіп, ұшыруды тоқтата алмады, өйткені ол қолында кофе тостағанынан баяулады. Оператор өз-өзіне қол жұмсаған. Ларсен Эрикті табу үшін орталық бункерге сапар шегеді. Медициналық мекемеге жасырын кіргеннен кейін ол балалар бөліміне кіреді, тек ауру, жарақаттанған және азаптан айқайлап жатқан балаларды тауып алады, бұл Ларсенді қатты қорқытады. Музейдің жертөлесіне оралғаннан кейін, ол мұражай қызметкері өз өмірін алмақшы, өйткені ол адамзат тарихы аяқталды деп санайды және адамзат ең басында сотталды деп санайды. Содан кейін ол топтан шығып, қабірге жатады да, өзін атып өлтіреді, бұл оның ұлын қорқытады. Кейіннен, су батып кеткен кітапханадан кітаптарды алып жатқанда, Ларсен адамзат үшін үміт бар деген теориясымен келіспейтін адаммен сөйлеседі, Исаның адамзатқа үкім шығарғанын айтады. Ларсен жетімдер үйіне барып, балалар орталық бункерге кіруден бас тартылғанын біледі. Үй шаруасындағылар балаларды Ларсенге қалдырады, ол орталық бункерге көшіп барады. Мұражайдың қалған қызметкерлері де орталық бункерге көшіріледі, бірақ Ларсен балаларды күтіп-бағу үшін қалады (олар қалада қалған жалғыз адамдар деп есептеледі). Рождество күні Ларсен таяқ пен шамнан уақытша Рождестволық ағаш жасайды, ал балалар оны әшекейлеу үшін Рождестволық әшекейлерді жасайды. Эрике жазған соңғы хатында Ларсен өмірдің мәнін тапқанын және ұлының оны жалғыз қалдырмағанын үміттенетінін айтады. Соңғы көріністі Ларсен күтіп жүрген балалардың бірі айтып береді, ол Ларсеннің біраз уақыттан кейін қайтыс болғанын түсіндіреді. Өлім аузында жатып, ол балаларына мұражайдан шығып, күш-қуаттары барша басқа жаққа кетуге, әрі басқа жерде өмір бар екеніне сенуге кеңес берді. Фильмнің соңында балалар апокалиптикалық пейзаж арқылы бірге жүріп, олардың тағдыры белгісіз.
Тақырыптар
Солтүстік Америка мен Ресей арасындағы суық соғыстың оқиғалары кезінде болған қызу ауа райынан кейін көптеген сыншылар Dead Man's Letters американдық фильмдерге жауап деп санайды. TBS Dead Man's Letters-ті көрсету құқығын сатып алып, оны Америкамен бірге эфирге шығаруға шешім қабылдады, ол АҚШ-тың кеңестік сателлит мемлекеті ретінде қандай болатыны туралы он екі сағаттық ABC мини-сериалы. Соғыс, белгісіздік және қайғы сияқты тақырыптарға, сондай-ақ соғысқа қатысқан американдықтарға қатты сүйену Елена Амшинская мен Виктор Ивановтың өндіріс дизайны арқылы өзара байланысты. Фильмде қорғаныс техникасы, соның ішінде газ маскалары мен баспана жабдықтары қолданылғандықтан, ядролық қарудан кейінгі жағдайды бейнелеу Кеңес бағдарламасының қорқынышты айна бейнесі болып табылады.
Өндіріс
Фильмнің түсірілуі басталған кезде, Сталиннің өлімінен кейін Ресейде қатаң цензура саясаты жүргізілгені жалпыға мәлім болды. Нәтижесінде Лопушанский мен экипаж үш жыл күтті, бұл Вячеслав Рыбаковтың антисовет әдебиеттеріне араласқаны және КГБ-мен байланысқа түскендігіне байланысты болуы мүмкін. Алайда, 80-жылдардың ортасынан аяғына дейін Ресей тарихындағы қазіргі немесе бұрынғы оқиғаларға қатысты сезімтал тақырыптарды талқылау үшін цензура жеңілдеу басталды, сондықтан продюсерлер мен киностудиялар кинотеатрларда көрсетілетін нәрселерге мейірімді болды. Горбачев бұрын сезімтал саяси мәселелерді ашық талқылауға мүмкіндік беретін саясатты орнатты, бұл жақсы байланыстағы азаматтық қорғаныс скептиктеріне өз көзқарастарын танымал етуге мүмкіндік берді. Тарихшы, КСРО Ғылым академиясының мүшесі, Кеңес Одағының сыртқы істер министрі Андрей Громыконың ұлы Анатолий Громыконың қамқорлығы 1986 жылы Ленфильмге ядролық соғыстың соңынан кейінгі совет киносындағы алғашқы суретті түсіруге мүмкіндік берді. Бұл фильмді және оның қысқаша "Соло" фильмін түсіру басталғанға дейін Лопушанский Тарковскийдің шәкірті болып қызмет етті, кейіннен оның 1979 жылғы "Сталкер" фильмі үшін продюсерлік көмекші болып жұмыс істеді. Тарковскийдің ілімі Лопушанскийдің режиссерлік стиліне, сондай-ақ фильмнің көптеген аспектілеріне әсер етті. 2017 жылы "Инди Синема" журналына берген сұхбатында Лопушанский "Мен оның лекциялары белгілі бір кәсіби дағдылар туралы емес, көбірек философиялық, өнердің мәнін, оның мәнін түсіну туралы екенін байқадым" деп мәлімдейді. Бұл фильмнің қатыгез реализмі мен үмітсіздік пен шатасудың тұрақты сезімдері арқылы көрінеді, бұл сезімді әртүрлі топ мүшелері бөлісті. Фильмнің түсірілімінде монохромды бояуды қолдану фильмге жағымсыз атмосфера беру үшін "Сталкер" фильмінің әртүрлі көріністерінде көрінетін жасыл түсті бояумен ұқсастықты береді.
Қабылдау
1989 жылы "Нью-Йорк Таймс" газеті фильмге оң баға берді. Фильмді оның қатыгез реализмі мен таңғажайып сахналық дизайны үшін мақтаған, бірақ фильмнің кейбір көріністерде оның бұрмалануымен біршама жоққа шығарылғанын анықтады. "Техникалық қасиеттеріне қарамастан, шынымен сендіруге, одан да көп қозғалуға аздап шеберлікпен жасалған сияқты. Алайда, Лопушинский мырза соңғы апаттың көрінісін идеологиялық көріктен айыра отырып, супердержавалар арасындағы екі жаққа да ортақ болатын ең қорқынышты оқиғаның елесін беретін мәдени артефакт жасауға қол жеткізді".