Жарылғыш заттар: АМФО (Аммиак селитрасы және май отыны)

Кіріспе

Жарылғыш

АНФО (/æ//n//f//oʊ/ ANfoh) (немесе АН/FO, аммоний нитраты/отын майы) – кеңінен қолданылатын көлемдік өнеркәсіптік жарылғыш зат. Ол 94% кеуекті гранулалы аммоний нитратынан (NH4NO3) (АН) және 6% No 2 отын майынан (FO) тұрады. Аммоний нитраты тотықтырғыш ретінде және отынды сіңіруге арналған зат ретінде әрекет етеді. АНФО қолданылысы 1950 жылдарда басталған. Солтүстік Америкада жыл сайын қолданылатын жарылғыш заттардың шамамен 90%-ы АНФО құрайды. Ол көмір шахталарында, карьерлерде, металл кенін өндіруде және азаматтық құрылыста кеңінен қолданылады, мұнда оның төмен құны мен пайдаланудың қарапайымдығы басқа жарылғыш заттардың артықшылықтарынан – мысалы, суға төзімділік, оттегі тепе-теңдігі, жоғары детонация жылдамдығы немесе кішкентай диаметрлі колонналардағы тиімділік – басым болып табылады. АНФО қар көшкінінен қорғану шараларында да кеңінен қолданылады.

Химия

ANFO-ның жарылыс химиясы – аммоний нитратының ұзын тізбекті алканмен (CnH2n+2) реакциясы болып табылады, нәтижесінде азот, көміртегі диоксиді және су пайда болады. Идеалды стехиометриялық теңгерімделген реакцияда ANFO салмағы бойынша шамамен 94,5% аммоний нитраты (AN) және 5,5% отын майы (FO) құрайды. Іс жүзінде, майға сәл артық мөлшерде май қосылады, себебі жеткіліксіз мөлшерде қосылса, тиімділік төмендейді, ал артық мөлшерде қосылса, жарылыстан кейін көбірек түтін пайда болады.

Жарылыс қасиеттері

ANFO өте сезімтал емес, оны үшінші деңгейдегі жарылғыш зат (немесе "жарылыс агенті") жасайды. Сенсибилизатор болмаса, оны типтік (мысалы, No. 8) жарылыс қаптамасының ішіндегі аз мөлшердегі бастауыш жарылғыш заттармен детонациялау мүмкін емес. Бастауыш немесе күшейткіш деп аталатын екінші деңгейдегі жарылғыш заттың үлкен мөлшерін пайдалану қажет. Бұрын бір немесе екі динамит таяқшасы қолданылатын, қазіргі кезде Товекс немесе пентолиттен (TNT/PETN немесе ұқсас құрамы) құйылған күшейткіштер қолданылады. ANFO техникалық тұрғыдан жоғары жарылғыш зат болып саналады, себебі ол материалдағы дыбыс жылдамдығынан жоғары жылдамдықпен детонация арқылы ыдырайды, бірақ төмен сезімталдығына байланысты, әдетте оны реттеуге жатпайды. ANFO басқа өнеркәсіптік жарылғыш заттармен салыстырғанда орташа жылдамдыққа ие, бұл көрсеткіш қоршаған орта температурасында диаметрі бойынша 3200 м/с құрайды.

Өнеркәсіптік пайдалану

Тау-кен өнеркәсібінде ANFO термині қатты аммоний нитраты түйіршіктері мен дизель отынының қоспасын нақты сипаттайды. ANFO химиясына негізделген басқа да жарылғыш заттар бар; ең көп қолданылатыны – эмульсиялар. Олар ANFO-дан реакцияға қатысушы заттардың физикалық күйімен ерекшеленеді. Эмульсиялардың ең маңызды қасиеттері – суға төзімділік және жоғары көлемдік тығыздық. Таза кристалдық аммоний нитратының тығыздығы 1700 кг/м³ болса, жарылғыш сападағы АН түйіршіктерінің тығыздығы шамамен 1300 кг/м³ құрайды. Олардың тығыздығының төмен болуының себебі – әрбір түйіршедегі кішкентай шар тәрізді ауа қуысының болуы: осы айырмашылық арқасында жарылыс жұмыстарына сатылатын АН мен ауыл шаруашылығына сатылатын АН ерекшеленеді. Бұл қуыстар ANFO-ны сезімтал етуге қажет, себебі олар "қызу ошақтар" деп аталатын жерлерді құрайды. ANFO-ға ұсақ ұнтақталған алюминий қосылуы сезімталдық пен энергиясын арттырады; бірақ ол жоғары қуатты жарылғыш емес. Аммоний нитраты ауыл шаруашылығында тыңайтқыш ретінде кеңінен қолданылады. Ол сондай-ақ жылдам салқындататын пакеттерде де кездеседі. Көптеген елдерде оны сатып алу және пайдалану тиісті лицензия алған сатып алушылармен шектеледі.

Жарымәскери мақсаттарда

ANFO 1970 жылы Висконсин университетінің студенттерінің наразылықтары зорлыққа ұласқанда қолданылды. Олар ANFO-ны жасау және пайдалану жолын Висконсин консервация департаментінің «Жабайы табиғат үшін шұңқырларды жарылу арқылы жасау» атты кітапшасынан білген. Корсиканың Ұлттық Азаттық фронты (FLNC) ANFO-ны F15 жарылғышпен бірге кеңінен пайдаланған. 1987 жылдың 28 ақпанында Бастиядағы салық кеңсесінің ғимаратын жарылу арқылы бұзу үшін әрқайсысынан бес контейнер қолданылды. 1972 жылы Уақытша ИРА ANFO автомобиль бомбасын қабылдады, ал 1973 жылға қарай, «Соғыс» кезеңінде бомбалардың көп бөлігі аммоний нитратымен жасалған. 1974 жылғы мамырдағы Дублин мен Монахан қалаларындағы жарылыстарда, 34 адамның қаза болуына және шамамен 300 адамның жаралануына себеп болған Ulster Volunteer Force (UVF) де ANFO бомбаларын пайдаланды, көбінесе оны күшейту үшін гелигнитпен араластырды. Дублинде ANFO автомобиль бомбалары қолданылды. Бұл затты Колумбияның Революциялық қарулы күштері және ETA сияқты ұйымдар да қолданған. 1992 жылы «Шайнинг Пэт» Перудың Лима қаласында Тартадағы жарылысты жасау үшін екі ANFO жүк көлігі бомбасын қолданды. 1995 жылы Оклахома қаласындағы жарылыста ANFO-ның күрделі түрі (нитрометанды отын ретінде пайдаланатын аммоний нитраты, ANNM деп аталады) қолданылды. Шицзячжуандағы жарылыс (қытай тілінде: 靳如超爆炸案 немесе 石家庄"3·16"特大爆炸案) 2001 жылдың 16 наурызында Қытайдың Шицзячжуан қаласында болды. Ұзақ уақыт өтпей, төрт тұрғын үйдің жанында бірнеше ANFO бомбалары жарылып, нәтижесінде 108 адам қаза тауып, 38 адам жараланды. 2009 жылдың қараша айында Пәкістанның Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциясының (NWFP) үкіметі, осы химиялық заттарды жауынгерлер жарылғыш заттар жасау үшін қолданғаны туралы хабарлар тарағаннан кейін, Жоғарғы Дир, Төменгі Дир, Сват, Читрал және Малаканд аудандарында аммоний сульфаты, аммоний нитраты және кальций аммоний нитраты тыңайтқыштарына тыйым салды. 2010 жылдың сәуір айында Грекия полициясы Афинаның Кареас ауданындағы жасырын сақтау орнынан 180 кг ANFO және басқа да байланысты материалдарды тәркіледі. Бұл материалдың «Революциялық күрес» террористік тобының бұрын жасаған шабуылдарымен байланысты болуы мүмкін деп есептеледі. 2010 жылдың қаңтарында Ауғанстан президенті Хамид Карзай аммоний нитратын пайдалануға, өндіруге, сақтауға, сатып алуға немесе сатуға тыйым салатын жарлық шығарды, себебі жүргізілген тергеулер талибандардың көтерілісіндегі шабуылдарында осы зат қолданылғанын көрсетті. 2011 жылдың 22 шілдесінде Ослодағы жарылыста 950 кг (150 кг алюминий ұнтағы) құрамындағы ANNM жарылғыш материалы қолданылды, бұл қарапайым ANFO-ға қарағанда бұзу күшін 10-30%-ға арттырды. 2016 жылдың 13 сәуірінде Дублинде екі күдікті ИРА мүшесі 67 кг ANFO көлігімен ұсталды. 2018 жылдың 6 наурызында Грекияның Афина қаласында иммигранттар мен белсенділерге жасалған бірнеше шабуылға қатысқан деген айыппен өте оңшыл неонацистік «Combat 18» тобының 8 мүшесі тұтқындалды. Олардың иелігінде 50 кг ANFO болды.

ANFO was used in 1970 when protests by students became violent at the University of Wisconsin–Madison, who learned how to make and use ANFO from a Wisconsin Conservation Department booklet entitled Pothole Blasting for Wildlife, resulting in the Sterling Hall bombing. ANFO used to be widely used by the FLNC (National Liberation Front of Corsica), along with f15 explosive. Five containers of each were used to blow up the Tax Office building in Bastia on 28 February 1987. The ANFO car bomb was adopted by the Provisional IRA in 1972 and, by 1973, the Troubles were consuming of ammonium nitrate for the majority of bombs. The Ulster Volunteer Force (UVF) also made use of ANFO bombs, often mixing in gelignite as a booster, in the Dublin and Monaghan bombings of May 1974 which killed 34 people & injured almost 300, ANFO car bombs were used in Dublin. It has also seen use by groups such as the Revolutionary Armed Forces of Colombia and ETA. In 1992, Shining Path perpetrated the Tarata bombing in Lima, Peru, using two ANFO truck bombs. A more sophisticated variant of ANFO (ammonium nitrate with nitromethane as the fuel, called ANNM) was used in the 1995 Oklahoma City bombing. The Shijiazhuang bombings (Chinese: 靳如超爆炸案 or 石家庄"3·16"特大爆炸案) rocked the city of Shijiazhuang, China, on 16 March 2001. A total of 108 people were killed, and 38 others injured when, within a short time, several ANFO bombs exploded near four apartment buildings. In November 2009, the government of the North West Frontier Province (NWFP) of Pakistan imposed a ban on ammonium sulfate, ammonium nitrate, and calcium ammonium nitrate fertilizers in the Upper Dir, Lower Dir, Swat, Chitral and Malakand districts (the former Malakand Division) following reports that those chemicals were used by militants to make explosives. In April 2010, police in Greece confiscated 180 kg of ANFO and other related material stashed in a hideaway in the Athens suburb of Kareas. The material was believed to be linked to attacks previously carried out by the "Revolutionary Struggle" terrorist group. In January 2010, President Hamid Karzai of Afghanistan also issued a decree banning the use, production, storage, purchase, or sale of ammonium nitrate, after an investigation showed militants in the Taliban insurgency had used the substance in bomb attacks. On 22 July 2011, an aluminium powder enriched ANNM explosive, with total size of 950 kg (150 kg of aluminium powder), increasing demolition power by 10–30% over plain ANFO, was used in the Oslo bombing. On 13 April 2016, two suspected IRA members were stopped in Dublin with 67 kg of ANFO. On 6 March 2018, 8 members of the extreme right neo Nazi group Combat 18 were arrested in Athens, Greece, accused of multiple attacks on immigrants and activists. They had 50 kg of ANFO in their possession.