Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Риддерх ап Дифнвал (фл. 971) - 971 жылы Альба королі Куйлен мак Илуилбті өлтірген 10-ғасырлық танымал құмбриялық. Риддерх Стратклайдтың патшасы Дифнуал аб Оуэйннің ұлы болуы мүмкін. Риддерх 971 жылы Альба королі Куилэн мак Илуилбті өлтірген деп айтылады. Бұл Риддерхтың қызын ұрлап, зорлаған адам. Куилленнің өлімінен кейін Кумбрияның Стратклайд патшалығы Куилленнің мұрагері Альба патшасы Синаед мак Майл Холуимнің шабуылына ұшырады. Шотландиялық шабуыл Риддерхтің әрекеттеріне қарсы рейд болуы мүмкін және шотландтықтардың Кумбрия патшалығындағы билігін қалпына келтіру аясында жүргізілген болуы мүмкін. Егер Риддерх патша болған болса, онда бұл 973 жылға дейін, Дифнуалдың ұлы Маэль Колюйм патша титулын алғанға дейін болған болуы керек.
Rhydderch ap Dyfnwal (fl. 971) was an eminent tenth century Cumbrian who slew Cuilén mac Illuilb, King of Alba in 971. Rhydderch was possibly a son of Dyfnwal ab Owain, King of Strathclyde, and could have ruled as King of Strathclyde. Rhydderch appears on record in about 971, when he is said to have killed Cuilén mac Illuilb, King of Alba, a man said to have abducted and raped Rhydderch's daughter. Following Cuilén's death, the Cumbrian Kingdom of Strathclyde endured an invasion by Cuilén's successor, Cináed mac Maíl Choluim, King of Alba. This Scottish attack could have been a retaliatory raid for Rhydderch's actions, and may have been undertaken in the context of restoring Scottish authority over the Cumbrian realm. If Rhydderch ever ruled as king it must have been before 973, when Dyfnwal's son, Máel Coluim, is accorded the title king.
Куәлік
Риддерх Альба патшасы Куйлен мак Илуилбтің тұсында өркендеді. Соңғысының Алба королі ретінде даусыз билігі 966 жылдан 971 жылға дейін созылған сияқты және салыстырмалы түрде оқиғасыз болған сияқты. Куйленнің 971 жылы қайтыс болғаны бірнеше дереккөздерде жазылған. Алб патшаларының хроникасы бойынша, ол ағасы Эохайдпен бірге британдар қолынан қаза тапты. Он бесінші - он алтыншы ғасырдағы Ольстер жылнамалары Куйленнің британиялықтармен шайқаста құлап қалғанын, ал он екінші ғасырдағы Хроника Скоторум британиялықтардың оны өртеліп жатқан үйде өлтіргенін айтады. Алба патшаларының жылнамасында Куйленнің "Ибандонияға" құлдырауы туралы жазылған. Бұл Оңтүстік Ланаркширдегі Абингтонға қатысты болса да, 12-ші - 13-ші ғасырлардағы Мельроуз хроникасы арқылы одан да ықтимал орын сақталған болуы мүмкін. Бұл дереккөзде Куйлен "Лоинас" қаласында өлтірілген деп айтылған, бұл жер атауы лотиан немесе Леннокс деп аталады, екеуі де шотландтар мен британдар арасындағы қақтығыстардың басталуы мүмкін. Кез келген жағдайда, Куйленнің өлімі туралы 12-ғасырдағы Берчанның пайғамбарлығы сақталған әңгіме біршама өзгеше. Бұл дереккөзге сәйкес, Куйлен "шетелдік жерді іздеп жүргенде" өз ақырына жетті, бұл оның кумбриялықтардан салық алуды көздегенін білдіруі мүмкін. Алба патшаларының жылнамасында Куйленнің өлтірушісі Риддерх деп аталады, оны Дифнуал есімді адамның ұлы деп сипаттап, әрі қарай Риддерх Куйленді өз қызы үшін өлтіргенін айтады. Он үшінші ғасырдағы "Шыбыралық хроника", "Мелроза хроникасы" және он төртінші ғасырдағы "Chronica gentis Scotorum" да Куйленнің өлтірушісін патша ұрлап алған қызын зорлаған Риддерх деп атайды.
Rhydderch flourished during the reign of Cuilén mac Illuilb, King of Alba. The latter's undisputed reign as King of Alba seems to have spanned from 966 to 971, and appears to have been relatively uneventful. Cuilén's death in 971 is noted by several sources. According to the ninth to twelfth century Chronicle of the Kings of Alba, he and his brother, Eochaid, were killed by Britons. The fifteenth to sixteenth century Annals of Ulster also reports that Cuilén fell in battle against Britons, whilst the twelfth century Chronicon Scotorum specifies that Britons killed him within a burning house. The Chronicle of the Kings of Alba locates Cuilén's fall to "Ybandonia". Although this might refer to Abington in South Lanarkshire, a more likely location may be preserved by the twelfth to thirteenth century Chronicle of Melrose. This source states that Cuilén was killed at "Loinas", a placename which seems to refer to either Lothian or the Lennox, both plausible locations for an outbreak of hostilities between Scots and Britons. In any event, the account of Cuilén's demise preserved by the twelfth century Prophecy of Berchán is somewhat different. According to this source, Cuilén met his end whilst "seeking a foreign land", which could indicate that he was attempting to lift taxes from the Cumbrians. The Chronicle of the Kings of Alba identifies Cuilén's killer as Rhydderch, describing him as the son of a man named Dyfnwal, and further reports that Rhydderch slew Cuilén for the sake of his own daughter. The thirteenth century Verse Chronicle, the Chronicle of Melrose, and the fourteenth century Chronica gentis Scotorum likewise identify Cuilén's killer as Rhydderch, the father of an abducted daughter raped by the king.
Анықтама және мәнмәтін
Риддерх Стратклид патшасы Дифнуал аб Овейннің ұлы деп күтуге негіз бар. Риддерхтің өзі патша болғанына нақты дәлел болмаса да, Куйленнің өз қызымен араласқаны, оның әскери тобы Куйленді жеңуге жеткілікті күшті болғаны, Риддерхтың беделді адам болғанын көрсетеді. Куйлен қайтыс болған кезде Дифнуалдың немересі жасөспірім немесе жиырма жастағы болуы мүмкін, және бұл жазбадағы оқиғалар Альба королі Стратклид королі сарайына жасаған сапарына қатысты болуы мүмкін. Бұл да Риддерхтың өз залын өртке жіберуіне себеп болғандығын көрсетеді. Әрине, мұндай өлтірулер Исландия мен Ирландия дереккөздерінде белгісіз емес. Лотиандық Уэст-Линтонның жер атауы XII ғасырда Линтун Рудерик ретінде пайда болады. Бұл жердің аты Rhydderch деген адамға қатысты көрінеді, бұл Куйлен мен Эохайдтің ақыры осы жерде болғанын білдіреді. Тағы бір ықтимал сценарий Куилэннің әкесі Эдинбургті басып алу туралы жазбаға қатысты, ол Альба патшаларының хроникасында сақталған, бұл жеңіс кем дегенде Лотианның бір бөлігін қамтыған болар еді. Сондықтан, Куйленнің Лотианға құлдырауы туралы жазбалар, Риддерх қызының ұрлаушысынан кек алу мүмкіндігін пайдаланған кезде, ол осы даулы жердің иелігін жүзеге асырудың ортасында болғанын білдіруі мүмкін. Риддерх тек Куйленнің өлімін сипаттайтын дереккөздерде расталған және ол туралы енді естілмеген. Куйленнің орнын Альпинидтер әулетінің мүшесі Синаед мак Майл Чолуим басқарды. Альба патшасы болған кездегі алғашқы әрекеттерінің бірі - Стратклайд патшалығына шабуыл жасау. Бұл науқан шотландтық билікке британдықтардың наразылығын жою аясында Куйленнің өлтірілуіне қарсы жауап болуы мүмкін еді. Қандай болған күнде де, Синаедтің басып кіруі жеңіліспен аяқталды, бұл Куйленнің өлтірілуімен бірге Кумбрия патшалығының шынымен де есептеуге болатын күш екенін көрсетеді. Алба патшаларының жылнамасына сәйкес, Синаед Форт өзенінде, мүмкін Стирлингке жақын Фреу бұғаздарында, қандай да бір бекіністі соқтырған. Бір ықтималдық - бұл инженерлік жоба кумбрийлік шабуылдарды шектеу аясында жүзеге асырылған. Риддерх Куйлен құлаған кезде Дифнуалдың орнын алмастырған болуы мүмкін, бірақ тағы бір ықтималдық - Дифнуал әлі де патша болған және Цинаидтың Кумбрия аумағына шабуыл жасауы Дифнуалдың билігінің соңғы қақтығысы болды. Шын мәнінде, Дифнуалдың ұлы Маэль Колюйм 973 жылы Кумбрия патшалығын қолға алған сияқты, бұл соңғысының сол жылы ағылшын королі Эдгарға мойынсұну актісімен дәлелденген. Бұл Rhydderch шынымен де Дифнуалдың ұлы болса, ол 973 жылы өлген немесе патша бола алмағанын білдіруі мүмкін.
There is reason to suspect that Rhydderch was a son of Dyfnwal ab Owain, King of Strathclyde. Although there is no specific evidence that Rhydderch was himself a king, the fact that Cuilén was involved with his daughter, coupled with the fact that his warband was evidently strong enough to overcome that of Cuilén, suggests that Rhydderch must have been a man of eminent standing. At about the time of Cuilén's demise, a granddaughter of Dyfnwal could well have been in her teens or twenties, and it is possible that the recorded events refer to a visit by the King of Alba to the court of the King of Strathclyde. and could indicate that Rhydderch was compelled to fire his own hall. Certainly, such killings are not unknown in Icelandic and Irish sources. The Lothian placename of West Linton appears as Lyntun Ruderic in the twelfth century. The fact that the place name seems to refer to a man named Rhydderch could indicate that this was the place where Cuilén and Eochaid met their end. Another possible scenario concerns the record of Cuilén's father's seizure of Edinburgh preserved by the Chronicle of the Kings of Alba, a conquest which would have included at least part of Lothian. The records that appear to locate Cuilén's fall to Lothian, therefore, could indicate that he was in the midst of exercising overlordship of this debatable land when Rhydderch seized the chance to exact revenge upon the abductor of his daughter. Rhydderch is only attested in sources outlining Cuilén's demise and is not heard of again. Cuilén was succeeded by Cináed mac Maíl Choluim, a fellow member of the Alpínid dynasty. One of Cináed's first acts as King of Alba was evidently an invasion of the Kingdom of Strathclyde. This campaign could well have been a retaliatory response to Cuilén's killing, carried out in the context of crushing a British affront to Scottish authority. Whatever the case, Cináed's invasion ended in defeat, a fact which coupled with Cuilén's killing reveals that the Cumbrian realm was indeed a power to be reckoned with. According to the Chronicle of the Kings of Alba, Cináed constructed some sort of fortification on the River Forth, perhaps at the strategically located Fords of Frew near Stirling. One possibility is that this engineering project was undertaken in the context of limiting Cumbrian incursions. Whilst it is conceivable that Rhydderch could have succeeded Dyfnwal by the time of Cuilén's fall, another possibility is that Dyfnwal was still the king, and that Cináed's strike into Cumbrian territory was the last conflict of Dyfnwal's reign. In fact, Dyfnwal's son Máel Coluim seems to have taken up the Cumbrian kingship by 973, as evidenced by the latter's act of apparent submission to Edgar, King of the English that year.|group=note This could indicate that, if Rhydderch was indeed a son of Dyfnwal, he was either dead or unable to reign as king by 973. an otherwise unknown name that may be the result of textual corruptions.