Кіріспе
Ұйқы кезінде жоғалған сүт тісін сыйлықпен алмастыратын балалық шақтағы қиял персонажы. Тіс феясы – батыс және батыс мәдениетіне ықпал еткен елдердегі ерте балалық шақтағы қиял персонажы. Халық аңызына сәйкес, балалар сүт тісін жоғалтқанда, оны жастық астына немесе төсек басына қояды; Тіс феясы олар ұйықтағанда келіп, жоғалған тісінің орнына шағын сыйлық қалдырады.
The Tooth Fairy is a fantasy figure of early childhood in Western and Western influenced cultures. The folklore states that when children lose one of their baby teeth, they should place it underneath their pillow or on their bedside table; the Tooth Fairy will visit while they sleep, replacing the lost tooth with a small payment.
Сыртқы келбеті
Санта-Клаустан және, шамалы дәрежеде, Пасха қоянынан өзгеше, мифтің әртүрлі нұсқаларында Тіс феясының сыртқы түріне қатысты тұрақты ешқандай мәліметтер жоқ. 1984 жылы Розмари Уэллс жүргізген зерттеуде сауалнамаға қатысқандардың көпшілігі, яғни 74 пайызы, Тіс феясының әйел екеніне сенді, ал 12 пайызы Тіс феясының еркек те, әйел де емес екеніне, ал 8 пайызы Тіс феясының еркек немесе әйел болуы мүмкін екеніне сенді. Тіс феясының сыртқы келбетіне қатысты оның зерттеулері туралы сұрағанда, Уэллс былай түсіндірді: "Сізде қанаттары, сияқтысы бар, Тінкербелл сияқты классикалық Тіс феясы бар, сәл үлкенірек және т.б. Содан кейін кейбіреулер тіс феясын ер адам, қоян немесе тышқан деп ойлайды". Жарияланған балалар кітаптары мен танымал суреттерге жасалған бір шолуда Тіс феясы қанатты бала, жұлдыз, айдаһар, көк ана бейнесі, ұшқан балерина, екі кішкентай ересек ер адам, тіс гигиенисі, сигарета шегетін, ісінген қарны бар ұшқан адам, жартарғақ, аю және басқалар ретінде бейнеленгені анықталды. Санта-Клаустың жақсы орныққан бейнесінен өзгеше, Тіс феясының бейнесіндегі айырмашылықтар балаларды қынжырлатпайды. 2020 жылы Австралия Корольдік Монетасы "Тіс феясы жиынтықтарын" шығара бастады, олардың құрамында 2 долларлық ескерткіш монеталар болды.
Сыйлық
Баланың ата-анасы қай елде тұрғанына, отбасының экономикалық жағдайына, баланың құрбылары қанша ақша алғанын және басқа да факторларға байланысты, тіс үшін берілетін сыйлықтың мөлшері әртүрлі болады. Visa Inc. компаниясының 2013 жылғы сауалнамасы бойынша, американдық балалар бір тісі үшін орташа есеппен 3,70 доллар алады. Сол сауалнамаға сәйкес, балалардың тек 3%-ы 1 доллар немесе одан аз ақша табады, ал 8%-ы төсеніш астынан 5 доллар немесе одан көп ақша табады. Сыйлықтың мөлшеріне инфляция әсер етеді. Delta Dental компаниясы АҚШ-та алғашқы тіс шыққан үшін, басқа тістерге қарағанда жоғары сыйақы берілетінін анықтады. Ата-аналар бұл әңгімені баланың тіс шығарғанда көңіл көтеру үшін пайдаланады деп санайды. Әсіресе аналар баланың сенімін, оның әлі де бала екенін және "тыз өспейтінін" көрсететін белгі ретінде бағалайды. Автор Вики Лански ата-аналарға балаларына тіс перисі шіріген тіске қарағанда, сау тіске көбірек ақша төлейтінін ертерек айтуға кеңес береді. Ланскидің сөзінше, кейбір отбасылар төлеммен бірге балаға жақсы тіс күтімі үшін мақтау жазылған хат қалдырады. Зерттеулер баланың Тіс перисіне (және басқа да фантастикалық кейіпкерлерге) сенуі мен жалған естелік синдромы арасындағы байланыс мүмкіндігін көрсетеді.
Эль Ратон Перес (Испания және Латын Америкасы)
Испания және испандық Америкада El Ratoncito Pérez немесе Ratón Pérez (Perez кішкентай тышқан немесе Perez тышқаны) тіс перисімен тең. Ол алғаш рет 1894 жылы Луис Коломның сегіз жасында сүт тісін жоғалтқан король Альфонсо XIII үшін жазған әңгімесінде пайда болды. Басқа мәдениеттердегідей, бала тісін жоғалтқанда, бала оны жастық астына қояды, сонда El Ratoncito Pérez оны шағын сыйлыққа немесе құрметті сыйлыққа алмастырады. Бұл дәстүр испан мәдениетінде, шағын айырмашылықтармен, кең таралған. Ол көбінесе "El Ratoncito Pérez" деп аталады, бірақ Мексика, Перу және Чилидің кейбір аймақтарында оны "El Ratón de los Dientes" (Тіс тышқаны) деп атайды, ал Аргентина, Венесуэла, Уругвай және Колумбияда оны жай ғана "El Ratón Pérez" деп біледі. Ол Венесуэла мен Испанияда Colgate компаниясының жарнамалық кампанияларында қолданылды.
Еуропаның басқа жерлері
Италияда Тіс перисін (Fatina dei denti) көбінесе Тополино есімді кішкентай тышқанмен алмастырады. Кейбір аймақтарда осы рөлді Венетодағы Санта-Полония деп аталатын Әулие Аполлония атқарады. (Әулие Аполлонияның аңыздағы шейіт болуы оның тістерінің сындырылуымен байланысты; ол көбінесе тіс ұстап тұрған күйде бейнеленеді және тіс дәрігерлерінің, тіс ауруы мен тіс проблемалары бар адамдардың қасиетті қамқоршысы саналады.) Франция мен француз тілінде сөйлейтін Бельгияда бұл кейіпкерді La Petite Souris (Кішкентай тышқан) деп атайды. Төменгі Шотландияның кейбір аймақтарында тышқанға ұқсас дәстүр бар: ақ түсті періште тышқан балалардың тістерін монетаға сатып алады. Каталонияда ең танымал Els Angelets (кішкентай періштелер) және "Les animetes" (кішкентай жандар) болып табылады, сондай-ақ басқа елдердегідей, тіс монета немесе кішкентай сыйлық үшін жастық астына салынады. Баск елінде, әсіресе Бискайда, Мари Тейлатукоа ("Шатырдан келген Мария") бар, ол басерридің шатырында тұрып, балалар лақтырған тістерді ұстап алады. Кантабрияда ол L’Esquilu de los dientis ("тісті белгіш") деп аталады.
Азия және Африка
Жапонияда басқаша дәстүр бойынша жоғалған жоғарғы тістер жерге, ал төменгі тістер тікелей аспанға лақтырылады; мұндағы ой – жаңа тістер тура өседі. Кореяда жоғары және төменгі тістерді шатырға лақтыру кең таралған. Бұл әдет Кореяның ұлттық құсы – көгершінмен байланысты. Көгершін үйдің төбесінде тіс тапса, ол бақыт әкеледі делінеді. Кейбір ғалымдар бұл мифті «жаңа тістерге» ұқсас дыбыстайтын орта корей сөзі – 까치 (Ka chi) сөзінен туындағанын айтады, немесе корей мифологиясында құдайлар мен адамдар арасындағы хабаршы ретінде сойқылардың маңыздылығынан деп санайды. Таяу Шығыс елдерінде (Ирак, Иордания, Египет және Судан) бала тісін аспанға, күнге немесе Аллаға лақтыру дәстүрі бар. Бұл дәстүр исламнан бұрынғы, 13 ғасырға дейінгі құрбандықтардан бастау алған болуы мүмкін. Бұл туралы 13 ғасырда Изз ибн Хибат Алла әл-Хадид та айтқан. Малиде балалар ертесіне тауық алу үшін сүт тістерін тауық үйіне лақтырады. Оңтүстік Африкада африкаанс тілінде сөйлейтін отбасыларда балалар тістерін аяқ киімге салып қояды, сонда Тіс тышқаны (Tandemuis) тістердің орнына ақша береді.
Танымал мәдениетте
Тіс феялары туралы ертегілер – 1993 жылы алғаш рет көрсетілген британдық балалар телебағдарламасы. 2010 жылғы «Тіс перисі» фильмінде Дуэйн Джонсон осы аттас кейіпкерді сомдайды. 2012 жылғы жалғасында Ларри – кабельдік жігіт рөлінде. 2003 жылғы қорқыныш фильмі «Темір құлауда» кекшіл рух бейнеленген. 2006 жылғы тағы бір қорқыныш фильмі «Тіс перисінде» де зұлым Тіс перисі бар. «Қызыл дракон» романында, Томас Харристің «Ханнибал Лектер» франшизасының бір бөлігінде, «Тіс феясы» лақап атымен танылатын кісі өлтіруші (оның құрбандарына тістеу іздерін қалдыру әдетінен) суреттелген. Ол 1981 жылғы роман мен 1986 және 2002 жылғы фильмде пайда болады. Уильям Джойстің «Балалық шақтың сақшылары» кітаптар сериясында Оңтүстік Азиядағы Киннариге ұқсайтын, жартылай адам-тіс перисі Түтиана бейнеленген. Ол және оның көптеген шағын феялары (кітаптарда өзін кішірек көшірмелерге бөлу қабілеті ретінде, ал фильмде – жеке тұлғалар ретінде көрсетілген) балалардың тістерін жинап, олардың ішіндегі балалық шақ естеліктерін сақтайды. Фильмде Тіс тышқаны да қысқаша көрінеді. 2012 жылғы «Сақшылардың оянуы» фильмінде оның дауысын Исла Фишер сомдайды. 2021 жылғы Netflix-тегі «Бұзықтар» сериалының 2-ші эпизодында Тіс перисі туралы миф сюжеттің маңызды бөлігі болып табылады. П.С. Федерстонның «Туф туралы аңыз» кітабы, алғаш 2006 жылы айтылып, 2021 жылы TF Press баспасында жарық көрген, кішкентай орман шұрайы Туфтың қауіпті оқиғаларын баяндайды. Туф – бала тісін жоғалтқанда және оны қалай табуға болатынын білетін алғашқы Тіс перисі. Осы оқиғада феяларға бала тісі не үшін керек, ол оларды гоблиндерден қалай қорғайды және балалар оларға көмектесуі неліктен қажет екені түсіндіріледі. «Туф туралы аңызда» біз барлық түпнұсқа Тіс феяларын, оған жасырын әлемнің ең жаман жауларын жеңуге көмектесетін екі адам баласын – Колсор, Дикей және Плэк, олардың Дролл әскерін, сондай-ақ Испанияның түпнұсқа Тіс тышқанын, Ратонсито Пересті және оның тарихын кездестіреміз. Туфтың арқасында феялардың жарық жылдамдығымен қалай ұшатынын, олардың балалармен достығының маңыздылығын, сыйлық ретінде қалдыратын ерекше монеталарды қайдан алатынын және Тіс перисі туралы көптеген қызықты мәліметтерді білеміз. 1927 жылы балалар драматургі Эстер Уоткинс Арнольд 8 беттік пьесасында эльф сияқты керемет жаратылысты өмірге әкелді. Ол оны «Тіс перисі» деп атады, бұл мифтік жаратылыс кішкентай балаларды аралап, олардың түскен (сүт) тістерін жинау үшін ұша алатын еді. «Reverse: 1999» видео ойынында Тіс перисі есімді кейіпкер Санкт-Павлов қорындағы тіс дәрігері және дәрігер болып жұмыс істейді. Ол медициналық білімінен және түрлі тістерді жинау хоббисінен басқа, ыдыста жарқырап тұратын тіс феяларын алып жүреді және басқа арканистерді тіс феясының бөліктерімен немесе толығымен тамақтандыру арқылы емдей алады.