Кіріспе
Жазбаша деректерге негізделген тарихи баяндама Жазбаша тарих немесе жазба тарих - тарихи әдісті қолдана отырып, кейіннен тарихшылар бағалайтын, жазбаша түрде немесе басқа да құжатталған қарым-қатынаста жазылған тарихи оқиғаларды сипаттайды. Әлем тарихының кеңінен қарастыратынымыздай, жазба тарих б.з.д. Кейбір географиялық аймақтарда немесе мәдениеттерде жазба жазбалардың шектеулі қолданылуынан жазба тарих адамзаттың тарихындағы салыстырмалы түрде соңғы кезеңмен шектеледі. Сонымен қатар, адам мәдениеттері кейінірек тарихшылар маңызды деп санайтын барлық ақпаратты, мысалы, табиғи апаттардың толық әсерін немесе жеке тұлғалардың есімдерін әрдайым тіркемейді. Сондықтан, белгілі бір ақпарат түрлері үшін сақталған тарих сақталған жазбалардың түріне байланысты шектеулі. Осыған байланысты әртүрлі контексттегі жазылған тарих тақырыпқа байланысты әртүрлі уақыт аралықтарына сілтеме жасай алады. Жазбаланған тарихын түсіндіру көбінесе тарихи әдіске немесе тарихшылар алғашқы көздерді және басқа да дәлелдерді зерттеу үшін, содан кейін өткенді жазу үшін қолданатын әдістер мен нұсқаулардың жиынтығына негізделеді. Тарихты не құрайды және жазылған тарихын түсіндірудің тиімді әдісі бар ма деген сұрақ тарих философиясында эпистемология мәселесі ретінде көтеріледі. Тарихи әдістерді зерттеуді тарихшылық деп атайды, ол жазба тарихты әртүрлі түсіндірушілердің тарихи дәлелдемелердің әртүрлі түсіндірулерін қалай жасағанын қарауға бағытталған.
Recorded history or written history describes the historical events that have been recorded in a written form or other documented communication which are subsequently evaluated by historians using the historical method. For broader world history, recorded history begins with the accounts of the ancient world around the 4th millennium BC, and it coincides with the invention of writing. For some geographic regions or cultures, written history is limited to a relatively recent period in human history because of the limited use of written records. Moreover, human cultures do not always record all of the information which is considered relevant by later historians, such as the full impact of natural disasters or the names of individuals. Recorded history for particular types of information is therefore limited based on the types of records kept. Because of this, recorded history in different contexts may refer to different periods of time depending on the topic. The interpretation of recorded history often relies on historical method, or the set of techniques and guidelines by which historians use primary sources and other evidence to research and then to write accounts of the past. The question of what constitutes history, and whether there is an effective method for interpreting recorded history, is raised in the philosophy of history as a question of epistemology. The study of different historical methods is known as historiography, which focuses on examining how different interpreters of recorded history create different interpretations of historical evidence.
Тарихқа дейінгі дәуір
Тарихқа дейінгі кезең - жазбалы тарихқа дейінгі уақыт аралығы, жазу жүйесінің пайда болуымен аяқталады. Тарихқа дейінгі кезең - жазба жазбалар жоқ немесе мәдениеттің жазуы түсініксіз аймақтағы өткен кезең. Протохистория - қоғамда сауаттылық пайда болғаннан кейін, бірақ алғашқы тарихшылардың жазбаларынан бұрын, тарихқа дейінгі кезең. Протохистория сонымен қатар мәдениет немесе өркениет әлі жазбаны дамытқан емес, бірақ басқа мәдениеттер өз жазбаларында оның бар екенін атап өткен кезеңді білдіруі мүмкін. Алдыңғы жазба жүйелері толықтай жазу жүйесіне айналды. Бұған ертедегі мысалдар: Цзяху символдары (б.з.д. шамамен 6600 жыл), Винча белгілері (б.з.д. шамамен 5300 жыл), ертедегі Индус жазуы (б.з.д. шамамен 3500 жыл) және Нсибиди жазуы (б.з. 500 жыл алдында). Тарихқа дейінгі кезеңнің қашан тарихқа айналуы және прото-жазудың қашан "нағыз жазуға" айналуы туралы келіспеушіліктер бар. Алайда, алғашқы жазу жүйелерінің пайда болуы шамамен б.з.д. Сумерлік архаикалық сына жазуы мен мысырлық иероглифтер әдетте ең ерте жазу жүйелері болып саналады, екеуі де ата-бабаларының прото-сауатты таңба жүйелерінен 3400-3200 жылдар аралығында пайда болды, ең ерте бірізді мәтіндер шамамен 2600 жылдан бастап болды.
Тарихи деректер
Ең ертедегі хронологиялар ежелгі Мысыр, Месопотамия және шумерлердің ертедегі династиялық кезеңінің алғашқы өркениеттеріне жатады, олар шамамен б.з.б. Ежелгі Мысырлықтар сақтаған ежелгі жазбалардағы оқиғалар сапасы мен сенімділігі жағынан әртүрлі болған, бірақ олардың барлығы перғауындар мен олардың билік етуі туралы. Ежелгі жазба тарихтың көп бөлігі археологиялық қазбалар нәтижесінде салыстырмалы түрде жақында ашылды. Әлемнің әртүрлі жерлерінде осы ежелгі жазбаларды түсіндіруге қатысты түрлі дәстүрлер қалыптасты.
Еуропа
Дионисий Халикарнассскийге Геродоттан бұрын өмір сүрген жеті адам туралы, соның ішінде Лесбостағы Гелланик, Лидиядағы Ксант және Милеттегі Геккатей туралы белгілі. Ол олардың шығармаларын өздерінің және басқа да грек немесе шетелдік қалалар мен халықтар туралы қарапайым, әшекейленбеген мәліметтер ретінде сипаттады, соның ішінде кең тараған аңыздар. Геродот (б.з.д. 484 - 425 жж.) жалпы алғанда "тарихтың атасы" деп танылды, ол өзінің "Тарихтарын" 450-жылдан 420-жылға дейін жазды. Алайда, оның замандасы Фукидид (б.з.д. 460 ж. - б.з.д. 400 ж.) өзінің "Пелопоннес соғысының тарихы" атты еңбегінде тарихтағы жақсы дамыған әдіспен алғаш рет қараған. Гердоттың пікірінше, тарих адамның таңдауы мен әрекеті нәтижесінде пайда болған, әрі ол Құдайдың араласуының нәтижесі емес, себеп пен әсерді қарастырған. Джон Тоштың айтуынша, "Жоғары орта ғасырдан бастап (шамамен 1000-1300 жылдар) жазба сөз Батыс тарихындағы кез келген басқа дереккөзге қарағанда әлдеқайда көп сақталған". Батыс тарихшылары 17-18 ғасырларда, әсіресе Франция мен Германияда, қазіргі заманғы тарихшылық зерттеулерге ұқсас әдістерді дамытты, онда олар өздерінің өткенінің тарихын жазу үшін осы бастапқы материалдарды зерттей бастады. Бұл тарихтардың көбі тарихи баяндамаларымен қатты идеологиялық және саяси байланыста болды. 20 ғасырда академиялық тарихшылар эпикалық ұлтшылдық әңгімелерге көбінесе ұлт немесе ұлы адамдарды даңқтауға бейімделген, әлеуметтік және интеллектуалдық күштердің объективті және күрделі талдауларын жасауға тырысқан. 20 ғасырдағы тарихи әдістеменің негізгі бағыты дәстүрлі түрде болған өнерге қарағанда тарихқа әлеуметтік ғылым ретінде қарау үрдісі болды. Аналь мектебінің француз тарихшылары жалпы адамдардың өмірін бақылау үшін шикі деректерді пайдаланып, сандық тарихты енгізді және мәдени тарихты құруда маңызды рөл атқарды.
Шығыс Азия
Б.з.б. V ғасырда Цуо Цюминге жатқызылған Цуо Цзюань 722-468 жылдар аралығын баяндайтын түрінде қамтиды. Құжаттар кітабы - Қытай классикалық мәтіндерінің бес классикасының бірі және Қытайдың ең көне баяндамаларының бірі. 722-481 жылдар аралығын қамтитын Лу мемлекетінің ресми хроникасы - Көктем және күз жылнамалары жылнамалық қағидалар бойынша орналастырылған. Бұл дәстүрлі түрде Конфуцийге (б.з.д. 551479) тән. Жан Го Цзе - ежелгі Қытайда б.з.б. 3 - 1 ғасырлар аралығында жинақталған соғысушы мемлекеттер кезеңіндегі материалдарды жинаған атақты тарихи жинақ. Сима Цзянь (б.з.д. 100 жыл) Қытайда алғаш рет кәсіби тарихи жазудың негізін қалады. Оның жазған еңбегі "Ұлы тарихшының жазбалары" болып табылады, бұл әдебиетте өмір бойы қол жеткізген үлкен жетістік. Оның ауқымы б.з.д. 16 ғасырға дейін созылған, онда белгілі бір тақырыптар бойынша көптеген трактаттар мен белгілі адамдардың жеке өмірбаяндары бар, сонымен қатар қазіргі және бұрынғы дәуірлердің қарапайым адамдарының өмірі мен іс-әрекеттерін зерттейді. Оның еңбегі Қытайдағы әрбір кейінгі тарих авторына, соның ішінде Шығыс Хан әулеті дәуіріндегі беделді Бан отбасына әсер етті.
Оңтүстік Азия
Шри-Ланкада ең көне тарихи мәтін - Махавамса (б.з. Анурадхапура Маха Вихараяның буддалық монахтары б. з. б. 3 ғасырдан бастап Шри-Ланка тарихының хроникасын сақтады. Бұл жылнамалар Анурадхапураның Датусенасы Анурадхапура патшалығын билеген кезде, Анурадхапураның Маханамасы 5 ғасырда біріктіріліп, бір құжатқа жинақталды. Ол Сингала тілінде жазылған түсініктемелер болған Аттаката деп аталатын ежелгі жинақтамаларға негізделген. Дипавамса (б.з.д. 4-ғасыр) "Арал жылнамалары" деп аталатын бұрынғы құжат Махавамсаға қарағанда әлдеқайда қарапайым және ақпарат аз, және ол, мүмкін, Махавамсадағы Атттакатаны пайдаланып құрастырылған. Сингал монахтары құрастырған Кулавамса "Кіші жылнамасы" атты қосымша том 4 ғасырдан 1815 жылы Шри-Ланканы британдықтардың басып алуына дейінгі кезеңді қамтиды. Кулавамсаны әр түрлі кезеңдегі бірнеше авторлар құрастырған. Бұл жинақ екі мыңжылдықтан астам уақыт бойы үздіксіз тарихи деректерді қамтиды және әлемдегі ең ұзақ үзілмеген тарихи деректердің бірі болып саналады. Бұл - Ланканың түпкүлкі тұрғындары Нага мен Якка халықтарына қатысты материалдарды қамтитын бірнеше құжаттардың бірі. Сангам әдебиеті ежелгі Оңтүстік Үндістанның мәдениетінің, зайырлы және діни сенімдерінің және халқының кейбір аспектілеріне терезе ашады. Мысалы, Сангам дәуіріндегі Айнкурунуру 202 өлеңінде "брахман балаларының шошқасы" туралы ең алғашқы айтылған сөздердің бірі. Бұл өлеңдерде тарихи оқиғалар, ежелгі тамил патшалары, соғыс отбасы мен жақындарға тигізетін әсері туралы айтылады. Он Идиль тобындағы Паттупалай поэмасында, мысалы, Чола астанасы, патша Карикала, теңіз саудасына арналған кемелері мен тауарлары бар порт қаласындағы өмір, би труппалары, бардтар мен суретшілер, индус құдайы Муруганға табыну және буддизм мен джайнизм монастырлары сипатталған. Indica - грек жазушысы Мегастенің Маури Индия туралы жазған есебі. Алғашқы кітап қазір жоғалып кеткен, бірақ оның үзінділері кейінгі грек және латын тілдеріндегі еңбектерде сақталған. Бұл еңбектердің ең ертелері Диодор Сицилийдің, Страбонның (Geographica), Плинийдің және Арианның (Indica) еңбектері.
Батыс Азия
Араб тарихшысы және ертедегі қоғамтанушы Ибн Халдун өзінің "Мукаддама" (1377) атты кітабының алғы сөзінде тарихшылар үнемі жасайтын жеті қателік туралы ескертті. Бұл сын кезінде ол өткенді ерекше және түсіндіруді қажет ететін нәрсе ретінде қарастырды. Ибн Халдун "арсыз ырым-жырымдарды және тарихи деректерді сынсыз қабылдауды" жиі сынға алған. Нәтижесінде тарихты зерттеуге ғылыми әдіс енгізді, оны көбінесе өзінің "жаңа ғылымы" деп атады. Оның тарихи әдісі сонымен қатар тарихтағы мемлекет, қарым-қатынас, пропаганда және жүйелі бейімділік рөлін бақылаудың негізін қалады, сондықтан ол "тарихиеттанудың атасы" немесе "тарих философиясының атасы" деп саналады.
Тарихты жазу әдістері
Жазбалар жазудың пайда болуымен басталса да, уақыт өте келе, технологияның дамуымен бірге тарихты жазудың жаңа тәсілдері пайда болды. Тарихты фотосуреттер, аудио және бейнежазбалар арқылы жазуға болады. Жақында Интернет архивтері веб-беттердің көшірмелерін сақтап, Интернет тарихы туралы мәлімет береді. Тарихи ақпаратты жинаудың басқа әдістері де технологияның өзгеруіне ілесіп келді; мысалы, кем дегенде 20 ғасырдан бастап ауызша тарихын жазу арқылы сақтауға тырысулар болды. 2000-жылдарға дейін бұл кассеталар мен катушкалардағы таспалар сияқты аналогты жазу әдістерін қолдану арқылы жүзеге асырылды. Жаңа технологиялардың пайда болуымен қазір цифрлық жазбалар бар, оларды компакт-дискілерге жазуға болады. Дегенмен, тарихи жазбалар мен түсіндіру көбінесе жазба жазбаларға қатты сүйенеді, себебі олар қазіргі тарихи материалдарға үстемдік етеді, ал тарихшылар осы ортада қарым-қатынас жасауға және зерттеуге дағдыланған.
Тарихи әдіс
Тарихи әдіс - тарихшылар алғашқы дереккөздерді және басқа да дәлелдерді зерттеу үшін, содан кейін тарихын жазу үшін қолданатын әдістер мен нұсқауларды қамтиды. Бастапқы көздер - бұл оқиға кезінде болған адамның жасаған тарихының (әдетте, жазбаша, бірақ кейде басқа құралдармен түсірілген) алғашқы дәлелдері. Тарихшылар бұл дереккөздерді зерттеліп жатқан ақпараттың немесе идеяның шығу тегіне ең жақын деп санайды. Бұл көздер зерттеушілерге, Дальтон мен Шарниго айтқандай, "зерттеу объектісі туралы тікелей, тікелей ақпарат" береді. Тарихшылар тарихты түсіну үшін басқа да көздерді қолданады. Екіншілік көздер - алғашқы көздерден алынған деректерге негізделген тарихтағы жазба деректер. Бұл - бастапқы көздерді талдау, сіңіру, бағалау, түсіндіру және / немесе синтездеу жөніндегі есептер, жұмыстар немесе зерттеулер. Үшіншілік көздер - бұл бастапқы және екіншілік көздерге негізделген жинақтар және көбінесе алғашқы екі көз түрінде табылған нақты зерттеулерге негізделген жалпыланған есеп береді.