Кіріспе

Салыстырмалы экономикалық жүйелер - капитализм, социализм, феодализм және аралас экономика сияқты экономикалық ұйымның әртүрлі жүйелерін салыстырмалы зерттеумен айналысатын экономиканың кіші жіктелуі. Оны негізін экономист Кальвин Брайс Гувер қалаған деп саналады. Осылайша салыстырмалы экономика 1989 жылға дейін негізінен салыстырмалы экономикалық жүйелерді талдаудан тұрды, бірақ оның күш-жігерін социализмнен капитализмге өту тәжірибесінің экономикалық әсерлерін салыстыруға ауыстырды. Бұл экономиканың бір бөлігі, ол өндіріс, тұтыну және байлықты берумен байланысты білім алуды зерттейді. Ол халықтың жалпы қажеттіліктері мен бастапқыда экономикалық жүйе құратын қол жетімді ресурстарға негізделген. Экономикалық жүйенің жұмыс істеуін жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) арқылы өлшеуге болады; яғни ол елдің өсу қарқынын көрсетеді. Нормативтік шешімдер, сондай-ақ, байлық пен табысты бөлудің айырмашылығы мен әлеуметтік әділеттілік туралы сұрақтар қою арқылы қабылдануы мүмкін. Теоретиктер экономикалық жүйенің оң және нормативтік аспектілерін бағалауға тырысады және олар пайдалылықты іздеуді басқаратын ойын ережелері туралы болжамдар жасайды. Экономикалық нәтижелерді болжау салыстырмалы түрде оңай, егер елдің экономикалық жүйесінде толық бәсекелестік немесе толық жоспарлы экономикалық жүйе болса. Экономикалық жүйелердің осындай түрлерімен саясатты басқаруға мүмкіндік береді.

Экономикалық жүйелердегі негізгі рөлдер

Этика, саясат және мәдениет жүйелердің жұмыс істеуін анықтауда маңызды рөл атқарады. Ортақ мәдениеттер жеке адамның қанағаттануына тыйым салуы немесе шектеу қоюы мүмкін, нәтижесінде экономикалық ойынның ережесін өзгертеді, ал екінші жағынан, бәсекелестік қоғамдар экономикалық жүйені теріс пайдалануы мүмкін және өзімшілдікті тым ынталандыруы мүмкін. 1930 жылдардағы марксистік мәдениет нарықтарды еңбекті пайдаланумен байланыстырды, Сталинді әкімшілік командалық жоспарлауды қабылдауға мәжбүр етті және реформаны тосқауылдады, өйткені қырық ғасырдан кейін Хрущевтің тұсында көзқарастар жұмсарады.

Экономикалық жүйелердің артықшылықтары

Экономикалық жүйелердің дұрыс және дұрыс емес екендігіне қатысты біртұтас пікір жоқ. Экономикалық жүйенің әр түрін факторлар жиынтығына негіздеп салыстыруға болады, бірақ әдетте қай экономикалық жүйе басқасына қарағанда дұрыс екендігі туралы жалпы келісім жоқ. Сондықтан экономикалық жүйенің құндылығын сөзсіз бағалайтын бірде-бір стандарт жоқ. Дегенмен, нақты деректерді жинап, модельдерді құрастыру арқылы елдің экономикалық көрсеткіштерін талқылау мүмкін, бірақ бұл кез келген жүйенің ең жақсы екенін дәлелдей алмайды. Дұрыс нұсқаулықпен, адам нормативтік бағалау жасай алады, яғни экономикалық жүйенің әлеуетін, моральдық және этикалық ойлауын өлшей алады. Жүйелерді бәсекелестердің жетістіктерімен салыстыра отырып өлшеуге болады, ал нормативтік бағалаулар өмір сүру деңгейінің статистикасына, табыс пен байлық үлестірудің айырмашылығына және жұмыссыздық деңгейіне негізделуі мүмкін. Салыстырмалы экономиканы модельдеуге мәдени, саяси және этикалық мотивтер ең басым болып табылатын түсініктер, сондай-ақ сұраныс пен ұсыныс жағындағы факторлардың маңыздылығы қатты әсер етеді. Үш түрлі ой-пікірлер бар. Біріншісі - салыстырмалылық, олар экономиканың нарыққа қаншалықты тәуелді екеніне және мемлекеттік араласу деңгейіне сүйенеді. Басқалары ынталандыруға баса назар аударады. Соңында, көбіне өзара әрекеттесуге көңіл бөлінеді.

Салқын соғыс кезінде

Экономикалық жүйелерді салыстырмалы зерттеу суық соғыс кезінде маңызды практикалық және саяси маңызға ие болды, ол кезде экономикалық және саяси ұйымның капиталистік және коммунистік жүйелерінің салыстырмалы артықшылықтары саяси алаңдаушылықтың негізгі тақырыбы болды. Ең маңызды ертеректегі үлестердің бірі Людвиг фон Мизестің орталық жоспарлау жүйесі ешқашан жұмыс істей алмайды деген мәлімдемесі бойынша есептеулер туралы пікірталас болды, өйткені баға жүйесімен құрылған ақпарат ешқашан жоспаршыларға қол жетімді болмайды. Бір жауап - нарықтық социализм жүйелерін қолдау және ішінара іске асыру болды.

Салқын соғыстан кейінгі әлемдік экономика

Экономикалық жағынан өте төмен болғанмен, Германия мен Жапония сияқты елдер Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын толық табысқа жетудің алдында болды. Алайда, аз әскері мен әскери қару-жарақтың жоқтығы соғыстың алғашқы кезеңінде бұрын қол жетімді болған табысқа тосқауыл қойды. Экономикалық жүйелердің негіздері соғыстың екінші кезеңінде күрт өзгерді. Әскери күштер елдің жалпы ішкі өнімінен немесе халқынан маңыздырақ болды. Мықты әскери күштерге ие елдер тәуекелге батып, қателіктердің шығындарын көтере алады және мықты экономикасы бар, бірақ қару-жарағы аз елдерге қарағанда сан жағынан басымдыққа ие болады. Төмендегі кестеде Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі теңгерім көрсетілген. Елдер Халық саны, млн. ЖІӨ, Халықаралық доллар және 1990 жылғы бағалар (жалпы $, млрд.) ЖІӨ, Халықаралық доллар және 1990 жылғы бағалар (адам басына $,) Ұлыбританияның отарлары 23.2 14.4 621 АҚШ-тың отарлары 15.9 23.9 1497 Француз отарлары 24.1 10.9 452 Италияның отарлары 8.5 2.6 304 Қытай 1.2 1.1 917 Оқипациядағы КСРО 62.4 134.2 2150

1989 жылдан кейін

Кеңес Одағының ыдырауымен экономиканың дамуындағы өзгерістерге назар аударылды. Бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, қазіргі кездегі барлық жүйелер капиталистік бағытқа ие, бірақ мемлекеттің маңызды экономикалық рөлі аралас экономика экономикалық ұйымдардың басым түрі ретінде пайда болды деген баламалы көзқарасты қолдайды. Елдер арасындағы елеулі айырмашылықтар болмаған жағдайда да ресурстарды бөлудің экономикалық жүйелерін салыстырмалы зерттеу ресурстарды бөлудің баламалы әдістерінің, соның ішінде нарықтардың, үй шаруашылықтарының, орталықтандырылған бөлудің және әдет-ғұрыптың әсерін көрсетуде айтарлықтай құндылық болып табылады.