Кіріспе
1986 2014 жылы Чадта француз әскери қатысуы Эпервье операциясы - 1986 жылдан 2014 жылға дейін Чадта француз әскери қатысуы.
Operation Épervier was the French military presence in Chad from 1986 until 2014.
Ливияны қамтитын
Эпервье операциясы 1986 жылдың 13-14 ақпан түнінде Франция мен Чад арасындағы қорғаныс келісімінің негізінде басталды және Нджаменада Чад президенті Хиссен Хабре мен Франция қорғаныс министрі Пол Куильестің кездесуі кезінде дайындалды. Оның мақсаты 16-шы параллельдің солтүстігіндегі барлық Чад аумағын жоғалтуға әкелген және астанаға қауіп төндірген Ливияның басып кіруін болды. Ливияның көшбасшысы Муамар Каддафи 10 ақпанда француз реакциясы болмайды деген сеніммен жаңа шабуылды бастады. Француз әуе күштері бірінші болып соққы берді: 16 ақпанда Уади-Думға жасалған әуе шабуылы Уади-Дум әуе базасына, Ливия ұшақтары Нджаменаға шабуыл жасап, әскерлердің орналасуына кедергі келтіретін Чадтағы стратегиялық әуе базасына қатты зақым келтірді. 1986 жылы 17 ақпанда Уади-Дум әуе шабуылға жауап ретінде LARAF Tu 22B Нджамена әуежайына шабуыл жасады. Бомбалаушы ұшақ кері қайту жолында техникалық қиындықтарға тап болды. Суданда орналасқан АҚШ-тың барлау ұшақтары Ту-22 ұшқышының жіберген апат шақыруларын бақылады, ол Аузудағы базаға жетпей тұрып құлаған болуы мүмкін (Нджамена әуежайында атылған қос түтікшелер соққыға ұшыраған болуы мүмкін). 18 ақпанда 200 француз коммандосы Нджамена маңындағы Дубут лагерін басып алды, ол бұрын Манта операциясы кезінде (1983-1984 жж.) Командостар әуе күштері үшін лагерьді қамтамасыз етті. Әуе күштері 18-ші күні түнде келді және алты Мираж F1, төрт Ягуар ұшақтары мен төменгі биіктіктегі (ұшаққа қарсы) Crotale зымырандары батареясынан құралған. Елорданы және лагерьді биік биіктіктегі әуе шабуылына қарсы қорғау үшін 3 наурызда француз армиясының әуе қорғанысы MIM 23 Hawk зымыранының батареясы келді, ал көп ұзамай Муссорода 150 француз әскері қорғаған радар орналастырылды. Осылайша елдегі әскерлердің жалпы саны 900-ге жетті. Айлар бойы әскерлер негізінен әрекетсіз болды, ал әуе күштері 16-шы параллельден өтпеуге абай болып, Чад армиясының барлау миссияларымен шектелді. Бірақ қазан айында ГУНТ-тың басшысы Гукуни Уэддей Каддафиге қарсы көтеріліп, Тибетиде оның Халықтық Қарулы Күштері ополчиялары (1500-2000 адам) мен Ливия армиясының арасында қатал шайқас басталғанда, жағдай өзгерді. Жоғары күштердің үстемдігімен Гүкунидің әскерлері қауіп-қатерге ұшырады; бұл Францияның Тибесті көтерілісшілеріне көмек көрсету миссиясын жоспарлауға әкелді. 16 мен 17 қыркүйек аралығында екі Transall көлік ұшағы 6000 литр бензин, оқ-дәрі, азық-түлік, танкіге қарсы және ұшаққа қарсы ракеталарды Тибетиге құлатқан. Сондай-ақ, Le Monde басылымы Goukouni-дің адамдарын қолдау үшін француз сарбаздарының аз саны жасырын түрде Tibesti-ге кіргенін хабарлады. 1987 жылы 2 қаңтарда Хабре әскерлері Эннедидің астанасы Фадаға шабуыл жасады; шайқас шадиандықтардың жеңісі болды, ал 781 ливиялық жерде қалды. Францияның, әсіресе танкіге қарсы MILAN зымыранының үлесі өте зор болды. Каддафи 16-шы параллельдің қызыл сызығын бұзып жауап берді; Ливия ұшақтары сызықтан оңтүстікке қарай 110 км жердегі Арадыны және Калайтта құрылған жаңа француз базасына жақын жердегі Ом-Халлубаны бомбалады, дәл 16-шы параллельде, 250 сарбаз. Франция 7 қаңтарда Уади-Дум әуе базасын қайтадан бомбалаумен жауап берді: операцияға қатысқан он төрт ұшақ Ливияның радарлық станциясын жойды, бірақ осымен шектелді. Ливиялық әскерлер 11 қаңтарда Калайттың француздық базасына шабуыл жасады. Бұл француз контингентіне жасалған алғашқы тікелей шабуыл болды, ол ешқандай зардап шекпеді. Сонымен қатар, Каддафи үлкен шабуылға дайындалды: ол Бурку Эннеди Тибестиде орналасқан 8000 адамға 4000-6000 әскер қосты. Осы арада француздар да өз күштерін күшейтті; ақпан айында Эпервье операциясы 2200 адамға жетті және шығыс Чадтағы Бильтин мен Абеше (Кэмп Молл) қаласында екі жаңа база құрды. Хабре өз күштерінің көпшілігін Фадаға жақын жерге жинады. 18 наурызда Ливияның шабуылдары басталғанда, Каддафи үшін апат болды. 1200 ливиялық өлтіріліп, 500 тұтқынға алынды, ал 27 наурызда Чадтағы ливиялықтардың басты бекінісі Фая Ларжо соғыспай-ақ алынды. Солтүстік Чадты қайтадан басып алуда Франция ресми түрде шайқасқа қатыспады, бірақ Уади-Думды басып алуға DGSE (Service Action) арнайы бөлімдері қатысқан деп есептеледі. Мамыр айында француз қорғаныс министрі Ален Жиро Файя Ларжо қаласына келгенде француз әскерлерінің 16-шы параллельді сақтау саясаты қолданылмайды деп жарияланды. Ливияның Чадтан шығарылуы Чад-Ливия қақтығысын аяқтамады: Аузу жолағының кімнің заңды иегері екендігі туралы дау ашық болды, ал Хабре 8 тамызда Аузуды жаулап алғанда, француз ко...
1990 жылдары Чадтың жаңа президенті
Хабре Берлин қабырғасының құлауының жанама құрбаны болды. Африканың француз саясатындағы маңыздылығының төмендеуі Францияны Хабредің адам құқықтары туралы жаман жазбасына көбірек сынға алды. Хабре АҚШ-пен достық қарым-қатынас орнату арқылы француздардың қамқорлығынан құтылуды көздеді. Париж мен Нджамена арасындағы қарым-қатынас төмендеді, француздар 1989 жылдың сәуірінде басталған президент пен оның бұрынғы генералы Идрис Деби арасындағы қақтығыста бейтарап болуға шешім қабылдады. Деби Абешедегі француз базасына шабуыл жасамауға уәде берді және оның астанаға қарай жорығында DGSE офицері Пол Фонбонне еріп барды. Деби 1990 жылы 3 желтоқсанда Чад астанасын басып алды, француздар бейтарап болды. Қаладағы тонаудың көбеюі әскерлердің әрекет етуіне себеп болды: олар қаланың негізгі нүктелерін (аэропорт, елшілік, электр станциясы) қорғады және оның батыс 1250 азаматын көшірді. Деби билікте болғанда, франко-чадтық қатынастар жақсы болғанмен, Ливиямен қарым-қатынастар айтарлықтай нашарлады. Қаддафи Дебиге Ливияға Хафтар күшін дезертирлікке ұшыраған бұрынғы ливиялық әскерлерден құралған депті депортациялау туралы өтініш жіберді. Алайда, әскерлерді Нигерияға әкелу үшін құпия бірлескен операцияны ЦРУ және Эпервье операциясының құрамдас бөліктері ұйымдастырды. Осы сәтсіздікке қарамастан, Чад пен Ливия арасындағы қарым-қатынас жақсы болды, ал екі ел арасындағы соңғы мәселелерді 1994 жылы Гаагадағы Халықаралық сот шешті, ол Аузу белдеуін Чадқа берді. Операцияның басты рөлі - Чад армиясын қайта құру мен қысқартуда логистикалық қолдау болды, ол 40 000-нан 25 000 адамға дейін қысқартылды және 1996 жылғы президенттік сайлауды жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Бұған ұқсас әрекеттер француз билігіне өздерінің елдегі болуын ақтауға көмектесті: 1996 жылдың сәуірінде Amnesty International оларды осы тұрақты болу туралы сұрағанда, ресми жауап "Операция Эпервье" Чадтағы демократиялық процеске көмек көрсету үшін, сондай-ақ ішкі және сыртқы қорқыту ретінде пайдаланылып жатқаны болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, бастапқыда Ливия экспансионизмін ұстап тұру үшін құрылған Эпервье операциясы екі ел арасындағы барлық мәселелерді шешумен аяқталуы керек еді; бірақ Чадты "Шөлдегі француз авианосегі" ретінде қарастыруға тура келді, ол бес елдің бірі ретінде стратегиялық маңызды (басқалары Джибути, Пил Сүйеті жағалауы, Сенегал, Габон) 2002 жылдың тамызында француз әскери қатысуын жалғастырды. Сол кезеңде Эпервье операциясы 951 адамға ие болды, олар Нджамена маңындағы Хаджи Коссей базасында және Абеше маңындағы Крочи базасында орналасты.
Жаңа судандық қауіп, 2000-шы жылдар
Судан мен оның өкілеттілері төндірген қауіп француз күштерін өздерінің бірліктерін 1200 сарбазға дейін көбейтуге мәжбүр етті. Олар Нджамена маңында орналасқан, шади президенті Идрис Дебидің әкімшілігін, егер Демократиялық өзгерістер үшін біріккен майдан бүлікшілері үлкен шабуыл жасаса немесе олардың басты тактикалық және қаржылық қолдаушылары, Судан әскерлері шабуыл жасаса, қорғау үшін. 2006 жылдың сәуірінде 300 әскери қызметшіге көбейтілген француз қатысуы Чад пен Судан арасындағы қақтығысты одан әрі қиындатады. Бұл кезде әуе көмегін алты "Мираж" F1 истребительінен, үш тактикалық көлік ұшағынан, екі "Брегут" барлау ұшағынан және үш "Пума" тікұшағынан құраған. Нджамена шайқасынан бұрын және кейін француз ұшақтары Суданның қатысу көлемін анықтау үшін барлау миссиясына қатысты. Француз әскерлері Нджамена шайқасында да кішігірім, бірақ маңызды рөл атқарды, онда олар үкіметті логистикалық қолдау көрсетті, бірақ соғыста жақтаспады. Сонымен қатар олар Чад армиясына жау қозғалысы туралы барлау мәліметтерін берді және көтерілісшілердің бағанасына жақын жерде ескерту оқын атып жіберді. 2006 жылы президент Деби тұрақтылықтың төмендеуіне жауап ретінде Суданның 200 мың Фур босқынның елден шығарылатынын айтып қорқытты: "Егер маусымнан кейін біз өз азаматтарымыз бен босқындардың қауіпсіздігіне кепілдік бере алмасақ, онда халықаралық қоғамдастыққа осы босқындарды баспана ететін басқа ел табу керек". 2014 жылдың 1 тамызында Эпервье операциясы Бархан операциясымен ауыстырылды.