Кіріспе
Яһуди батасы Яһуди дінінде, berakhah, bracha, brokho, brokhe (; pl. Бְּרָכוֹת, berakhot, brokhoys; "бәрәкәт", "бәрәкәт") - бата немесе алғыс айту формуласы, ол көпшілік алдында немесе жеке орындалады, әдетте, бұйрықты орындамас бұрын, немесе тамақтың немесе хош иістің ләззатын алу алдында және әр түрлі жағдайларда мадақтау. Анакханың міндеті - Құдайды барлық баталардың қайнар көзі деп тану. Бұл Құдайға тәуелділік білдірумен қатар, Құдайға және оның сыйларына деген ризашылықты білдіру де болуы мүмкін. Берахоттың тағы бір тәрбиелік қызметі бар. Олар күнделікті іс-әрекеттер мен оқиғаларды әрқашан Құдай туралы түсінікті арттыру үшін жасалған діни тәжірибелерге айналдырады. Бұл мақсатта Талмудта айтылған дана раввин Меир әрбір яһудидің күн сайын жүз рет ораза ұстауды міндет тұтқанын жариялады. Берахот трактатының Мишнасында және екі Талмудтағы гемарада баталарды оқудың заңдары мен тәжірибесі негізделген берахот туралы егжей-тегжейлі раввиндік талқылаулар бар. Әр түрлі тағамдарды жеу алдында батаның алты түрі бар: Ха Моцзи / Хамойтси Мезонот / Мезойнс Ха гефен / Хагофен Ха `етц / хо ейтц Ха адама / Хо адомо және Ше ха кол. Сонымен қатар, әр түрлі тағамдарды жегеннен кейін айтылатын 5 бата бар: Біркат Хамазон, Әл Хамихия, Әл Хагефен, Әл Хасет және Борей Нефашот. Алайда, бұл баталар белгілі бір алдын ала белгіленген мөлшерде (қатты тағам үшін Кезайт, сұйық үшін Ревиит) алдын ала белгіленген мерзімде (қатты және сұйық үшін әртүрлі) тұтынылса ғана қажет.
In Judaism, a berakhah, bracha, brokho, brokhe (; pl. בְּרָכוֹת, berakhot, brokhoys; "benediction," "blessing") is a formula of blessing or thanksgiving, recited in public or private, usually before the performance of a commandment, or the enjoyment of food or fragrance, and in praise on various occasions. The function of a berakhah is to acknowledge God as the source of all blessing. It can be both a declaration of dependence and an expression of gratitude for God and his gifts. Berakhot also have an educational function to transform a variety of everyday actions and occurrences into religious experiences designed to increase awareness of God at all times. For this purpose, the Talmudic sage, Rabbi Meir, declared that it was the duty of every Jew to recite one hundred berakhot every day. The Mishnah of tractate Berakhot, and the gemara in both Talmuds contain detailed rabbinical discussions of berakhot, upon which the laws and practice of reciting blessings are founded. There are six types of blessings said before eating different foods: Ha Motzi/Hamoytsi Mezonot/Mezoynes Ha gefen/Hagofen Ha `etz/ho eytz Ha ’adama/Ho adomo and She ha kol. Additionally, there are 5 blessings said after eating different foods: Birkat Hamazon, Al Hamihya, Al Hagefen, Al Ha’etz and Borei Nefashot. These blessings, however, are only required if a certain
predefined amount (Ke'zayit for a solid food, and Revi'it for a liquid) is consumed within a predefined time period (different for solids and liquids).
Мицваны орындау кезінде
Мицва (бұйрық) орындалғанға дейін айтылатын баталар "Бізді өз өсиеттері арқылы қасиетті етіп, бізге бұйырған Әлемнің Патшасы, біздің Құдайымыз, Жаратқан Ие, Сізге даңқ" деген формуламен басталады және орындалатын нақты мицваны атайды. Кейде бұл бұйрықты орындау үшін батадан кейін басқа бата беріледі (мысалы, Ханука шамдарын жағып, қосымша "біздің ата - бабаларымыз үшін осы мезгілде кереметтер жасаған" деп оқылады). Мицва алғаш рет орындалған кезде, Шехечеян батасы ("бізді тірі ұстап, сақтап, осы мезгілге жетуге мүмкіндік берген") қосылады. Әдеттегідей, адам батаны өсиет алдында ғана береді, ал оның денесі қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін батаны да, қол жуу рәсімін де кейін айтады. Алғашқы жағдайда мұқтаждықты сезінген кезде батаны айтуға тыйым салынады, сондықтан бата кейінге қалдырылады. Соңғы жағдайда, адам батаны алдын ала айта алмайды, өйткені батаны айту үшін таза қолдар қажет. Адамның қолы таза екеніне сенімді болса да (мысалы, раббилік түрде нан үзу алдында жуу), ол араласпау үшін батаны кейін оқып береді. Сондай-ақ, әдеттегі үлгіге қайшы, баталар Танахтан белгілі бір қоғамдық оқулардан кейін және одан бұрын айтылады. Мысалы, Тораның көпшілік алдында оқылуы, Хафтара деп аталатын пайғамбарлардан оқылуы, Жасұрын жырлар мен Халел жырларын оқу.
Құранның батасы берілмеген мүзһабтар
Кейбір өсиеттерді орындаған үшін бата айтылмайды. Кейбір түсіндірмешілер себепті, ешқандай іс-әрекет жасамайтын (мысалы, егіндіктің бұрышын кедейлерге қалдыру) немесе оны тек қолайсыз жағдайларда ғана (мысалы, ажырасуды немесе ұрланған заттарды қайтару) сақтау мүмкін емес өсиеттерді орындағанға дейін бата айтылмайды деп болжайды. Басқа өсиеттер (мысалы, зедака "жомарттық") туралы түсініктеме берушілер бұл өсиетті сақтаудың нақты мөлшері немесе шегі жоқ деп айтады; алайда, негізгі принциптерге қатысты жалпы келісім жоқ. Дәуіт Абудархам бұл өсиеттердің батаға ие болмауына бірнеше себеп бар екенін жазды. Әбудархам батаны зедаха үшін оқымайды, өйткені алушы сыйлықты қабылдамауы мүмкін, ал баталар мицва орындалатыны белгісіз болған кезде оқылмайды деп ұсынды. Барух Эпштейн батаның адамдар арасындағы мицвоттарда айтылмайтынын айтты, өйткені стандартты бата мәтіні еврейлерді мицва орындамайтын басқа халықтардан ажыратуға қатысты; алайда, яһуди еместер адамдар арасындағы жақсы істерді жасайды. Ехиел Яков Вайнберг адамның арасындағы мiзiн қабылдаушыны сүйгенiнiң және қамқорлығының арқасында, әмір немесе мәжбүрлеуден емес, жақсы орындалады деп ұсынды, сондықтан бұйрыққа қатысты баталар айтылмайды.
Әр түрлі жағдайларда мақтау
Бұл баталардың басты мақсаты - адамдарға Жаратушыны әрдайым еске түсіру. Бұл баталар әр түрлі жағдайларда айтылады, соның ішінде жақсы және жаман хабарларды естігенде; күн күркірі мен найзағай, биік таулар немесе мұхит немесе көкжиек сияқты қорқынышты табиғи құбылыстарды көрген кезде; бұрын, әсіресе Исраил жерінде кереметтер жасалған орынға барған кезде және Біркат ха Гомель, қауіптен құтқарылған кезде. Ha tov ve ha metiv ("Жақсылық пен жақсылық жасаушы бақытты болсын") деген батаны адам басқаларға да пайдасы тиетін жақсы хабарды естігенде, мысалы, мұрагерлік туралы хабарды немесе құрғақшылықтан кейін жаңбыр жауғанда айтады. Сондай-ақ, бұл сөз тамақта ішуге арналған шараптан өзгеше шарап ішуге қатысты да қолданылады. Шын мәнінде, "әмин" деп жауап беруден қасақана бас тартуға тыйым салынады. Бұл талап Мұсаның 5 - жазба 32 - тармақтағы: "Жаратқан Иенің есімін жариялаймын, Құдайымызға даңқ әкеліңдер!" - деген сөздерге негізделген. Бұл бұйрық тек Иерусалимдегі ғибадатхананың ауласында белгілі бір уақытта айтылатын тетраграмматонды атауға қатысты. Құдайдың осы ерекше есімінің айтылғанын естіген әркім "Барұх шем квод малхуто л'олам ва'ед" (ברוך שם כבוד מלכותו לעולם ועד, "Оның салтанатты патшалығының есімі мәңгілік мадақталсын") деп жауап беруге мәжбүр болды. 70 жылы ғибадатхананың қирауынан кейін тетраграмматонды айтуға тыйым салынды және оны Адонай деген сөзбен ауыстырды. Бұл термин маңызды қасиеттілікпен (әлі де Құдайдың жеті есімінің бірі) байланысты және оны мақсатсыз айтуға болмайды, бірақ дұғада және баталарда орынды болған кезде айтылуы мүмкін. Алайда, тетраграмматонды атап айтқанда, жоғарыда айтылғандай жауап беру, адам Адонайды естігенде, орынсыз. Сондықтан хазалдар (талмудисттік даналар) киелі ғибадатханада қолданылатын барух шемеге ұқсас ғибадатханадан тыс батаның аяқталуында амин деп жауап беру керек деп бұйырған. Алайда "барух-шем" деген мақтау мен құрмет білдірсе, "әмин" деген сенімді нығайту дегенді білдіреді. Талмудта Амин сөзі אל מלך נאמן (El melekh neeman, "Құдай, сенімді Патша") деген сөздің қысқартылған түрі деп үйретіледі. Амин сөзінің өзі еврей сөзінің эмуна (ланг) сөзінен туындайды. Яһуди дінінде амин Құдайдың есімін қамтитын батаға жауап ретінде айтылса да, амин жалпы алғанда кез келген мәлімдемені растау болып табылады. Сондықтан кейбір қауымда әр харахманнан кейін Рахметте тамақтан кейін және мишбеирахтан кейін амин деп жауап беру әдеті бар. Әмин айтқанда, жауаптың батаның өзінен гөрі қатты болмауы маңызды. Алайда басқаларды "әмин" деп жауап беруге талпындыру үшін, біреу дауысын көтере отырып, басқаларды да солай етуге талпындыруы мүмкін. "Әмин" деп жауап беру батаның мазмұнын мақұлдағандықты білдіреді, сондықтан басқаның батасына "әмин" деп жауап беру дұрыс, тіпті егер адам батаны халахтық түрде айта алмаса да. Мысалы, қайырымдылар: "Бізді Һаронның қасиеттілігімен Өзіне бағыштап, Өзіне бағышталған Исраил халқын жарылқайтын болсын деп бұйырды", - деп батасын бергенде, қауымның мүшелері "әмин" деп жауап береді. Сол сияқты басқа ұлт адамы да яһудидің батасына "әмин" деп жауап бере алады, тіпті батасында "Ол бізді Өзінің өсиеттерімен қасиетті етті және бізге бұйырды", - деген мәтін болса да, өйткені "әмин" деп жауап беру арқылы басқа ұлт адамы яһудидің орындалатын өсиетпен қасиетті болғанына келіседі. Сондай-ақ, тамақ пен иіс үшін бата беруде де осылай болады. Бір адам екіншісі үшін бата айтса, екіншісі "әмин" десе, бұл екінші адамның батасын қайталау ретінде қарастырылады. Осылайша, адам тамақ ішер алдында батасын беріп, "әмин" деген сөзді айтпай, кидуш айту міндетін орындай алады.
Амин деп жауап бергенде дұрыс сөйлеу
Амин деп жауап берген кезде оны халахадағы мәніне сәйкес дұрыс айтылуы керек. Амин деп жауап берудің бірнеше жолдары бар, олар құрметсіздік немесе абайсыздық ретінде ескеріледі. Алептің (а, еврей тіліндегі аминнің бірінші әрпі) айтылуы және оның дұрыс дауысталуы анық болуы керек. Егер каметц дауыстысы шашылып, шваның дауыстысы ретінде дұрыс айтылмаса, онда амин амин шатуфа деп аталады, өйткені шатуфа - шваның синонимі. Амин шатуфаның тағы бір түрі - батаның аяқталуынан бұрын айтылатын бата; бұл еврей сөзі chatuf (חטוף, "қамап алған") сөзінен шыққан. Ал, егер ол осылай істесе, онда ол Алла Тағаланың алдында амин деп жауап береді. Егер монахқа жеткіліксіз күш салынса (נ, еврей тіліндегі аминнің соңғы әрпі) және мем (מ, ортаңғы әріп) оны басып тастаса, бұл амин кетуфа (אמן קטופה, "кескен амин") деп аталады. Сондай-ақ, адам аминді тез айтуы керек емес; адам аминге жеткілікті уақыт бөліп, "Ел мелекх неман" айтуы керек. Амин йетома (אמן יתומה "жетім амин") - дұрыс айтылмаған аминнің бір мысалы. Халахик билік өкілдері арасында жетім амин дегеніміз не дегенге қатысты дау бар. Әмин деген сөз батаның айтылғанын растау үшін айтылғандықтан, кім қандай бата айтылғанын білмесе, оның айтқандарына шын сеніммен сене алмайды. Сондықтан, егер біреу бір жерге келіп, басқалардың белгісіз батаға амин айтқанын естісе, ол олармен бірге амин деп жауап бермеуі мүмкін. Қарсы пікір амн йетоманың әлдеқайда тар анықтамасын сақтайды. Олар бұл сөздің тек біреудің батасын естіп, оған "әмин" деп жауап беруімен байланысты екенін айтады. Мұндай жағдайда тыңдаушы топтың кез келген мүшесі батаның кез-келген сөзін естімесе, бұл сол сөздің ескертуін қалдыруға тең (shomea k'oneh қағидасына сәйкес) және тыңдаушы қандай бата айтылып жатқанын білгенімен, амин деп жауап беруге тыйым салынады. Әмин етоманың тағы бір түрі - батаның аяқталуын естігеннен кейін бірден "әмин" деп жауап бермейтін, бірақ бірнеше секундқа үзіліп отыратын адам (тох к'дей дибур), сонда "әмин" батамен байланысын жоғалтады. Мұндай аминмен жауап беру тыйым салынған. Егер кейбір адамдар әлі де батаға амин деп жауап беріп жатса, онда бұл уақыт аралығы өтіп кеткен болса да, амин деп жауап бере бастауы мүмкін. Бір адам beracha le vatala (ברכה לבטלה, "босқа жасалған бата") амин деп жауап бермеуі мүмкін. Сондықтан, тек қана білім беру мақсатында (яғни оны қалай айту керектігін үйрену үшін) батаны айтып жатқан адам жасаған батаға амин деп жауап бермеу керек. Алайда, балалардың баталарына "әмин" деп жауап беруге шақырылады, тіпті олар баталарды оқуда міндетті болмаса да. Адам өзінің батасын қайталап айтқанынан гөрі, өз батасын растай алмайтындықтан, оның батасына амин деп жауап беру артық және оны жасамауға болады. Егер бата тамаққа айтылса, онда өзінің батасына амин деп жауап беретін адам бірден жауап бере ме, әлде тамақ немесе сусынды жұтып алғаннан кейін күте ме, оған байланысты, ол немесе амин yetoma айта алады. Бұл ережеден ерекше жағдай - адам бірнеше баталарды оқып жатқан жағдайда; мұндай жағдайда кейбір билік өкілдері жеке адамға серияның аяқталғанын көрсету үшін соңғы батаға амин деп жауап беруге рұқсат береді. Ал, оның соңында "әмин" деп айту керек.
" Амин " деп жауап берген кезде тыйым салынған үзіліс болып табылады
Амин деп жауап берген кезде, "Хефсейк" (הפסק, "тыйым салынған" үзіліс) болып табылады, амин деп жауап бермеу керек. Мұндай жағдайдың мысалы яһуди мейрамдарындағы кешкі кидуш кезінде болады, онда кидуш дұғасына шехеиану батасы қосылады. Киддуш дұғасының әрбір батасына мұқият тыңдап, амин деп жауап беріп, қатысушылардың бәрі, тіпті бір адам ғана оны оқып отырса да, киддушты оқу міндетін тиімді орындай алады. Ерлер шейхеяну батасын кидушпен оқыса немесе басқа біреудің айтқандарын тыңдап, өз міндеттерін орындаса, әйелдер, әдетте, шейхеянуларын шам жағу кезінде айтады. Раввин Цви Песах Франк шәмдерді жағып отырған кез келген адам кидуш кезінде шейхеяну батасына амин деп жауап беруден аулақ болуы керектігін атап өтті, өйткені бұл олардың кидуш оқуын орындауға кедергі келтіреді, өйткені олар өздерінің шейхеяну баталарын оқыды.