Кіріспе

Ирландиялық католик дін қызметкері Джеймс Арчер (1550-1620) - Иса қоғамының ирландиялық католик дін қызметкері. Ол Тоғыз жылдық соғыста да, Тюдорлар әулетінің Ирландиядағы католик шіркеуін діни қуғын-сүргінге қарсы тұруында да, сондай-ақ, Гельдік Ирландия мен ирландиялық кландарға қарсы елизаветалық соғыста да айтарлықтай даулы рөл атқарды. Королева Елизавета I билігінің соңғы онжылдығында Арчер ағылшын үкіметінің католиктерге қарсы үгіт-насихаттауындағы жеккөрушіліктің жетекші тұлғасына айналды, бірақ оның ең ұзаққа созылған жетістігі - Контрреформация кезінде католик Еуропадағы ирланд колледждерін құру мен нығайтудағы рөлі.

Ерте өмір

Арчер Килкенни графтығындағы англо-нормандық отбасынан шыққан. Ол 1555 жылы Оксфорд университетінің профессоры Питер Уайт бастаған Килкенни колледжінде оқыған болуы мүмкін. Бұл кезеңде Ирландиядағы папалық нунсио Дэвид Вулф оңтүстік Лайнстерде евангелизмді уағыздады, бірақ Арчермен байланысқа түскендігі туралы ешқандай дәлел жоқ. Арчер 1564 жылы Лувендегі семинария колледжіне оқуға түседі, сол кезде Николас Сандерс жетекшілік еткен. Ол ерте жаста бойлы, қара түсті, ұзын, жұқа бетпен сипатталған.

Ирландия миссиясы

Арчер Магистр дәрежесін алып, 1577 жылы наурыз айында Ирландияға оралды. Сол жылы Уотерфорд пен Клонмельдегі оның бар екендігі туралы королеваның хатшысы Фрэнсис Уолсингхэмге Мюнстер президенті Уильям Дрюри хабарлады. Бұл мақалада Арчер "басты діни қызметкер" және "Құдай Сөзінің жек көрінішті жауы" деп аталады. Сондай-ақ, Дрюридің айтуынша, Ирландияға бара жатқанда Арчер "Рай мен Бристоль арасындағы [Англиядағы] жол бойы біздің дінімізге қарсы уағыз айтып, кейбіреулерді үмітсіз қалдырған". 1579 жылы көтерілісші Джеймс Фицморис Фицджеральд Николас Сандерс компаниясында қазіргі Керри графтығындағы Смервикке папалық басқыншы күшін түсірді. Фицморис Килмаллок арқылы Типперри округінің Холи-Кросына барды, ал жақын маңдағы Арчер оның күштеріне қосылған болуы мүмкін. Фицморис осы сапар барысында қаза тапты. Осы уақытқа таман Арчер Ирландияның католик шейітінің бірі, Блаженді Конн О'Руркке Килмаллокта бас көтеріліс үшін өлім жазасына кесілген кешке қатысты. Тағы бір дереккөз Арчердің кейінірек Вестминстерде тұтқындалғанын айтады, бірақ бұған дәлел жоқ.

Иезуит

1581 жылы Арчер Исаның қоғамына жаңадан қосылған. Содан кейін екі жарым жыл бойы Рим колледжінде логика, физика, моральдық және қарама-қайшылықты теологияны зерттеді. 1584 жылы иезуит генералға берген баяндамада ол физикалық жағынан күшті, бірақ холериялық және меланхолиялық мінез-құлықпен сипатталды; ол оқуларында өзін ерекшеленбеген және "ия мойындауды тыңдауға жарамды" деп есептелген. 1585 жылы Арчер Понт-а-Муссон университетіне жіберілді, онда шотландтық-ирландтық ортақ үлкен семинария құрылды. Ол екі жыл бойы теологияны оқыды, сонымен қатар студенттерге қызмет етті және мойындауды тыңдады. 1587 жылы берілген "билий" деп сипатталған ынтасыз баяндамада оның туған елінде уағыздаушы болуға лайық екендігі айтылды.

Төменгі елдер

1587 жылы Арчер ағылшын-испан соғысы (1585-1604) кезінде Парма герцогының қол астындағы испан әскерлерінің капелланы болып қызмет ету үшін Төменгі елдерге жіберілді. Англияның корольдік билігі астындағы ирландтық жасақтардың полкінің қолбасшысы Уильям Стэнли Бельгияның Девентер қаласын Пармаға тапсырып, өзін және өз адамдарын испан патшасының қызметіне тапсырған болатын. Арчер уақытын ирландтық сарбаздардың мойындауын тыңдап, әкімшілік міндеттермен айналысумен өткізді. Англияға шабуыл жасау күштерінің арасында күтулер жоғары болды, бірақ келесі жылы испан армадасы Голландия жағалауынан айдалғанда жеңілді. Испания Англияға қарсы стратегиялық бастамаларын біртіндеп қалпына келтірген кезде, Арчер 1590 жылы Стэнлидің полкымен бірге жүрді. Келесі жылдың қыркүйек айында ол Брюсселде аурудан айығып жатты. Оның басшылары әлі де оны орташа қабілет деп санайды, ал меланхолия мен ашулану әсері сақталды. Сол кезде Армгам архиепискобы Эдмунд МакГаураннан Ирландияға иезуит миссиясына қатысу туралы өтініш келіп түсті.

Саламаңка

Арчер 1591 жылы төменгі елдерде қалды, содан кейін Испанияға кетер алдында Каледе үш ай өткізді, онда ол Мадридтегі Филипп II сотына барғаннан кейін Саламанкадағы Ирланд колледжінің бірінші ректоры болды. Келесі жылдары ол мекемеге аз қаржы бөлуге тырысып, сотқа жиі баратын болды. Осы уақытқа қарай оның басшылары өздерінің оған деген көзқарастарын өзгертіп, оны жоғарылау үшін дайын деп санады.

Айдамы мен жала

1594 жылы Арчер екі жыл бұрын басқа иезуиттермен және Стэнлимен бірге королева Елизавета І-ге қастандық жасады деп айыпталғанда, дау-дамайға ұшырады. Таңдалған өлтіруші Хью Кэхилл болды, Типперридің адамы, ол Лондонның сотында асылып тұру үшін төленгенін мойындады, королева өзін нысана ретінде танытып, содан кейін оны пышақтай алады. Бұл мойындауды Ричард Топклиф азаптап алды, ал қосымша мәлімет патшайымның хатшысы Роберт Сесилдің агенті арқылы алынды. Осы уақытта Арчер Диппедегі француз және ағылшын кемелерін өртеп жіберу туралы жоспарға да қатысқан. Бұл айыптаулардың мәнін анықтау мүмкін емес, бірақ Арчердің Кэхиллмен таныс болғаны анық. Патшаны өлтіру туралы жоспар оның билігінің соңғы он жылдығында көп адамның сенімін арттырған. Бір күмәнші бұл дәлел тек Роберт Персонс ата өзінің Англияның Тажына келесі мұрагерлік туралы конференциясы туралы жариялағаннан кейін пайда болды деп атап өтті. Бұл кітап Елизаветаның кеңесшілерін үрейлендірген сияқты, сондықтан сол күннен бастап патшайымның өміріне қастандық жасала бастады. 1601 жылы Сесилдің өзі Персонның кітабын оқығандығы негізінде Эссекс графын соттауда опасыздық жасады деп айыпталды, бірақ бұл бұрылыстан аман қалды және екі жылдан кейін королева қайтыс болғаннан кейін Джеймс I-нің мұрагерлігін қамтамасыз етті.

Ирландия

1596 жылы Арчер Ирландияға оралды, оңтүстік-шығысқа (Уотерфорд немесе Вексфорд) барып, онда иезуит миссиясын қайта құру және Саламанкадағы колледжге қаражат жинау мақсатында. Қысқа сапар төрт жылға мәжбүрлі түрде тоқтатылды, ал көп ұзамай Римде оны жаңа миссияның жетекшісі етіп тағайындау туралы шешім қабылданды. Оның бар екендігі Ирландияның Лорд-депутаты сэр Уильям Расселлдің назарына түсті, ал үкімет оған күдікпен қарады, сондықтан оны ұстаған үшін сыйақы ұсынылды. 1598 жылдың тамызында Арчер солтүстікке, Ольстерге қашып кеткен көрінеді, онда ол Тоғыз жылдық соғыстың ең белсенді кезеңіне кірген бүлікшілерге қосылды. Сол жылы Сары Форд шайқасында ағылшын жеңілгеннен кейін, ол Хью О'Ниллдің ісіне бел буған. Осы жаңа билікпен ол оңтүстікке, таныс аумаққа оралды. Соғыстың қалған кезеңінде Арчердің ерліктері туралы көптеген хабарлар болды, сондықтан оның есімі құпиялық пен қастерлілік аурасымен байланысты болды, ал үкімет қызметкерлері оны "арх сатқын" және "арх шайтан" деп атады. Алайда, бұл хабарлар тым көп, бірақ ол 1599 жылы Ормонд графын алған кезде болғандығы анық, онда бүлікші О'Морс елдің ең күшті ақсүйектерін Карлоудың шалғай бөлігіндегі келіссөзге шақырып, оны сатқындықпен ұстады. Ирландиядағы ағылшындықтардың қалуы қауіпке ұшыраған кезде, граф ұзақ уақыт қамауда болды, Арчер оған үнемі қатысып отырды. Ормандтың тұтқындалуы, 2 -ші Эсекс графы Роберт Деверэудің Ирландиядан кетіп қалуынан кейін (Қараңыз, Эсекс Ирландияда) Мюнстердің Лорд-президенті сэр Джордж Кару Арчердің ықпалына байланысты болды. Бірнеше айдан кейін Ормондты босату кезінде граф Арчерді "жаман сатқын" деп сипаттады. Мүмкін, Ормондтың өзі бұл әрекетте кінәлі болған шығар, ол ағылшындықтардың жеңіліске ұшырау қаупіне қарсы өзінің күшін қамтамасыз ету үшін ұзақ ойынға қатысқан болуы мүмкін және олардың Ирландиядан ықпалын жоюы мүмкін. Кейінірек бір дереккөзде Ормондтың тұтқында болған кезінде католик дініне кіргені айтылған, ал Арчердің графты испандықтардың араласуы кезінде Ирландияның патшасы етіп тағайындайтынын мәлімдегені айтылады. Бұл оқиға әлі күнге дейін қанағаттанарлық түсініксіз.

Испанияның араласуы

1599 жылдың қазан айында Арчер Ирландиядан Римге кетті, онда ол О'Ниллдің елшісі ретінде әрекет етті. Рим папасы Климент VIII Ирландияға нунций тағайындауды кейінге қалдырды, бірақ Мадридте Испания мен Франция арасындағы бейбітшілік келісімінен кейін Ирландия экспедициясының жоспарларына қайта назар аударылды. 1601 жылдың басында Испанияның Филип III 6000 жасақшыдан тұратын армада жіберді, ал Дублин үкіметі испандықтардың күш-жігерін қарсы алуға дайындықты бастады. 1601 жылдың көктемі мен жазында Карю мен Сесил Испанияға жаңадан келген Арчердің қызметі туралы мәлімет алды. Иезуит нунциосының тағайындалуына қарамастан, Ирландиядағы әскери миссияға қарсы болған бейтарап Арчер Саламанкадағы семинариядағы қызметті кейінге қалдыруға және оның орнына Ирландия экспедициясына қатысты. Ол оңтүстіктегі Мюнстерде қонуды ұсынды, ал экспедицияның командирі Хуан дель Агила Ольстерде тұруға талап етті. О'Нилл мен солтүстік тайпалар келіссөздер жүргізгеннен кейін компромистік шешім қабылдады: Шеннон сағасы мен солтүстікке қарай орналасқан Фойл көлінің аралығында жағалауға шығуды ұсынды. Қыркүйекте Арчер иезуиттік ер бауырлас және болашақ ирландтық католик шейіт Доминик Коллинздің көмегімен 4500 сарбазды қамтитын армадамен бірге Корк портына немесе оның баламасына, Кинсальға жөнелтілді. Екі бағыт аралдың оңтүстігінде орналасқан.

Кинсаль шайқасы

1601 жылдың қыркүйегінде Мюнстерге келген Арчер мен Хуан дель Агила провинцияның Мюнстердің Лорд-Президенті сэр Джордж Карудың билігі мен бақылауында екенін анықтады. Бұл негізінен Финггин мак Донча мак Картайг Мор мен Десмонд граф Суганның жақында тұтқындалуы мен түрмеге қамалуына байланысты болды. Бұл арада Арчер жергілікті ирландтық клан басшысы Донал Кэм О'Салливан Беар үшін дель Агиламен кепілдік берді, ол өз кланын көтеруді және Лорд Маунтджойдың басшылығымен Корольдіктің негізгі әскерінің жорығын тоқтатуды ұсынды, бірақ дель Агила бас тартты. Испандықтар оның орнына қабырғалы Кинсаль қаласын басып алды, оны Лорд Маунтджой үш айға созылатын қоршауда бірден қоршап алды. Хуан дель Агиланың күштерін құтқару және қоршауды бұзуға тырысқан Ольстердің ирландтық тайпаларының Аод Мор О Неилл мен Қызыл Хью О'Доннеллдің басшылығымен Тюдорларға қарсы коалициясы Ирландияның бүкіл ұзындығы бойынша өте қатал қысқы жағдайларға тап болды, бірақ желтоқсанда Kinsale шайқасында ағылшын ат әскерімен апатты жеңілді. Содан кейін Хуан дель Агила Кинсальді шарт бойынша тапсырып, өз әскерлерімен Испанияға кетті. Испаниялықтардың қосымша күш-жігерін іздеуге бел буған Арчер Кинсальдан кетіп, Донал Кэм О'Салливан Биардың күштеріне қосылды, олар әлі де жағалаудан әрі қарай Дунбой қамалынан испандықтардың қолдауымен ұсталып тұрды. Хуан дель Агиланың ашуына орай, Арчер жергілікті испан командирін жоққа шығарды және Кинсальда келісілген берілу шарттарын бұза отырып, Дунбой қамалы берілмейтінін, бірақ О'Салливан кланы оны Испания королі Филипп III атынан ұстайтынын мәлімдеді. Бұл оқиға Хуан дель Агиланы қатты ашулантып, ол ағылшындарға қаланы өз қолымен басып алуға көмектесуді ұсынды. Ирландиялық тарихшы Проинсиас О Фионагайнның айтуынша, Мюнстердің лорд-президенті Роберт Сесилге жазған хатында сэр Джордж Кареу "Арчерден қорқатынын білдіруден аулақ бола алмады". Кейру былай деп түсіндірді: "Арчер діни қызметкер жағымсыз ауа райын шақырады, оған ішінара сенемін, өйткені қарттар мамыр айында мұндайды ешқашан көрген емес. Егер ол Дунбойда қалса, оның басын шанаққа салып, сыйласам деп үміттенемін. Оның қасында Доминик Коллинз деген дін қызметкері бар. Ол жас кезінде ғалым болған, өткен жылы Югалдың мэрі болған. Сол опасыз діни қызметкер оларға апта сайын құтқарылу рәсіміне қатысады. Патша Филипп III сотында тағы бір экспедиция туралы ойланып жатты, және Арчер 1602 жылы 6 шілдеде Испанияға (Данбойды қоршаудан және Доминик Коллинз бауырласты тұтқындап, оны асып өлтіруден бұрын) Ирландияның жағдайы туралы баяндау үшін кемеге мініп кетті. Испанияның сотында Арчер Хуан дель Агиланы жамандады. Ол испандық қолбасшыны жергілікті ирланд тайпаларының кеңесін қабылдамаудан және қиын кезеңде Ольстер одақтастарымен кездесуден бас тартудан бас тартқан қорқыныш, екіжүзділік және міндетін орындаудан бас тартуда айыптап отырды. Арчер: "Ол басқа жерлерде батыл сарбаз ретінде танымал, бірақ [Айрландияда] қорқынышты және қорқынышты болды", - деп түйді. Өз кезегінде, командир ирландтық кландарға одан әрі көмек көрсетуден бас тартты және корольге сэр Джордж Кереудің Арчерден келгенін айтып, оған жіберген жалған хатты ұсынды, онда діни қызметкер Елизаветадан толық кешірім сұрады деп болжанады. Аргументтер созылып кетті, бірақ 1603 жылдың наурызына қарай Арчер ақталған сияқты, ал дель Агила корольдің үй қамауына алынды. Арчердің көмекке деген үміті жалғасты, бірақ 1603 жылдың наурыз айында королева қайтыс болғаннан кейін Аод Мор О Неилл Лорд Маунтджойдан берілу шарттарын қабылдады. Мамыр айында король Джеймс I Англия тағына отырғанда, жаңа диспенсация орнады, ал келесі жылы ағылшын және испан үкіметтері арасында бейбітшілік жасалды. Ақырында Хуан дель Агилаға қайтадан ризашылық білдірілді, ал Ирландияда сэр Джордж Кареу барлық рим-католик діни қызметкерлеріне патшалықтан кетуді бұйырды. Арчер бірнеше рет Ирландияға қайтуға тырысты, ал бірнеше жылдар бойы оның жақын арада келуі ағылшын үкіметі католиктерге қарсы пропагандада айтылды, бірақ оның қалған өмірі католик Еуропасында сүргінші болып өтті.

Ирландиялық колледж

Арчерді иезуит ата-генералы Клаудио Аквавива Ирландияның Ибериядағы ирланд колледждерінің жұмысын үйлестіру міндетімен тағайындады. Саламанкадағы ирланд колледжінде иезуиттер ағылшын тажына адал Ирландияның сол бөліктерінен келген көне ағылшын студенттерінің пайдасына галлдарды кемсітіп отыр деген айыптар туындады. Патшалық тергеуден кейін испан ректоры тағайындалды, бірақ Арчер араласып, гаелтахталық студенттер үшін үлкен қорғаныс іздеді және король оның тілегін орындады. 1610 жылы Саламанкадағы ирланд колледжі Корольдік колледж дәрежесіне көтерілді. Арчер соттың көп уақытын өткізді, ал оның жауапкершіліктеріне деген көзқарасы семинарияларды басқару арқылы берілген мүмкіндікке қатысты келесі сөзбен қорытындыланады: "егер біз оны пайдаланбасақ, біз ешбір ерлік немесе ерекше нәрсе жасамаймыз".

Өлу және қайтыс болу

1608 жылы Арчер денсаулығы нашарлай бастады, ал 1613 жылға дейін ол туралы аз мәлімет бар, ол семинария ісімен екі ай Бордода тұрды. Ол өзінің құлшынысты діни мейрамына құрметпен қарауды талап еткен көрінеді. 1615 жылы Арчер тағы да Ирландияға қайтуға тырысты, бірақ оның өтініші иезуиттердің жаңа бас діни қызметкері Мутиус Вителлескиден қабылданбады. Өмірінің соңғы жылдарын ол Сантьяго-де-Компостеллада семинариялықтардың рухани атасы ретінде өткізді. 1620 жылы 15 ақпанда ол сол жердегі ирланд колледжінде қайтыс болды.

Мұра

Арчер тоғыз жылдық соғыс кезінде ирланд кландарының көтерілісіне қосқан үлесімен танымал болды. Алайда, оның ең үлкен жетістігі - діни қызметкерлерге арналған студенттерді даярлау үшін ирланд колледждерін құруы, бұл кейінгі ғасырларда күшейіп, қарсы реформацияға үлкен үлес қосты. Дес Экиннің айтуынша, "Бұл автордың кездестірген бір қызықты, бірақ дәлелсіз теориясы - бұл Фр. Арчер шынымен де патшаның тыңшысының орнына қойылған құпия агенттік. Арчер, ең соңында, ежелгі ағылшындық ескі қалыптасқан ортадан шыққан, ирландты "варвар" деп жасырын жек көретін адам еді. Бұл теория бойынша, Елизаветаны өлтіру туралы бүкіл заговор - Арчердің куәлігін анықтауға және ирландтық заговоршыларды шыбындауға арналған королеваның тыңшыларының ойлап тапқан ісі. Ал ағылшындар оны өте тез әрекет ететін, табиғаттан тыс күш ретінде суреттеген, бұл оның өте ыңғайлы, тар қашып кетуін түсіндіруге тырысу еді. Арчер кез келген жерде, сары Фордтан, Кинсальдан бастап Данбойға дейін пайда болады, бірақ әрдайым қашып кетеді. Естеріңізде болса, Арчер испандарды Агиланың ағылшындықтардың айла-шарғысына жауап ретінде Кинсальдан шығып кетуді шақырған. Бұл қызықты болжам, бірақ оны растайтын нақты дәлел жоқ сияқты".

Фольклорлық

Тарихшы және фольклоршы Тони Нюгенттің айтуынша, Джеймс Арчер мен Доминик Коллинз жергілікті ирланд фольклорында Кенмар, Керри округі мен Бантри, Корк округі арасындағы тау асуында орналасқан жартасқа байланысты. Мунстер ирланд тілінде Леим ан Схайт ("Көпірдің секіруі") деп аталатын жартас, Арчер, Коллинз немесе кейбір деректерде екеуі де Елизавета әскерлерінің қуғындалуынан құтылу үшін атпен орасан зор қашықтықты секіріп өткен деп айтылады. Енді сол жерді металлдан жасалған крест белгілейді.