Кіріспе
Францияда хиджаб киюге қатысты қоғамдық, саяси және құқықтық пікірталастар жүріп жатыр. Бұл даудың мәдени негізін Францияның Солтүстік Африкадағы отарлау тарихынан табуға болады, бірақ 1989 жылы үш қыз шапанды шешуге қарсылық білдіргені үшін мектептен шығарылғанда, ол маңызды қоғамдық пікірталасқа айналды. 1989 жылдан бастап, талқылау қоғамдық жағажайларда, спортпен айналысқанда және саясаткерлер тарапынан исламдық жамылғы киюді қамтиды. Бірнеше зерттеушілердің айтуынша, 2004 жылы басынан жамылғы киюге тыйым салынған "мусульман қыздарының орта білім алу деңгейін төмендетеді және олардың еңбек нарығындағы және отбасылық құрамдағы ұзақ мерзімді дамуына әсер етеді".
In France, there is an ongoing social, political, and legal debate concerning the wearing of the hijab and other forms of Islamic coverings in public. The cultural framework of the controversy can be traced to France's history of colonization in North Africa, but escalated into a significant public debate in 1989 when three girls were suspended from school for refusing to remove their headscarves. Since 1989, the debate has grown to include the wearing of Islamic coverings on public beaches, when playing sports, and by politicians. According to several researchers, the 2004 headscarf ban "reduces the secondary educational attainment of Muslim girls and affects their trajectory in the labor market and family composition in the long run."
Тарих
Алғашқы "Фулар" ісі 1989 жылы 18 қыркүйекте, Крейлдегі Колледж Габриэль Хавестің (орта мектеп) сыныптарында бас киімдерін шешуге бас тартқан үш марокколық студент қыздар оқудан шығарылғанда басталды. 1989 жылы 9 қазанда оқушылар мектеппен келісімге келді. 1989 жылдың 10 қазанында қыздар сабақта шапандарын шешуге тағы да бас тартты. 1994 жылдың қыркүйегінде "Франсуа Байру туралы меморандум" деп аталатын жаңа меморандум шығарылды, онда сыныптарға әкелінетін "дискретті" діни рәміздер мен қоғамдық орындарға тыйым салынатын "көңіл көтеретін" діни рәміздер (оның ішінде хиджаб) арасындағы айырмашылық көрсетілді. Джоан Скотт оңшыл партиялар (оның ішінде Жан-Мари Ле Пеннің Ұлттық фронты) солтүстік африкалық иммигранттарды ислам фундаментализмімен араластыру үшін дауларды пайдаланғанын айтты. Мысыр мен Түркияда, мысалы, кейбір кәсіби жағдайларда шарф киюге тыйым салынады.
Феминисттік аргументтер
Кейбір феминисттік топтар мен кейбір адам құқықтары жөніндегі топтар шапанды кию әйелдің еркектерге бағынғанын білдіреді деп санайды. Мектептерде парда киюге рұқсат беру мұсылман әлемінде бар басқа да әдет-ғұрыптарға жол ашады деп қорқады. Хиджабты тыйым салу еркіндікті шектейді деген пікір жиі айтылады. Керісінше, кейбір феминисттердің дәлелі хиджаб еркін таңдау емес, әлеуметтік қысымның нәтижесі (яғни, егер заң хиджаб киюді тыйым салмаса, әлеуметтік қысым оны міндетті етуі мүмкін). Бұл пікірді кейбір ислам феминисттері де қолдайды. Осылайша, "Ни пут ни соумиз" ұйымының бұрынғы президенті Фадела Амара: "Бас киім - әйелдерді бағындырудың көрнекті символы, сондықтан ол Францияның мемлекеттік мектеп жүйесінің аралас, зайырлы кеңістіктерінде орын алмайды", - деп мәлімдеді. Франкофондық мұсылман, қоғамдық қамқорлық жөніндегі жұмысына ықпал ететін vertical align=sup, осы ислам феминисттерінің көзқарасына қосылып, Тунистегі жұмыс орындарында парданы қолдануға тыйым салуды қолдағанын білдірді: "Егер бүгін біз бас киімін қабылдасақ, ертең біз әйелдердің жұмыс істеу, дауыс беру және білім алу құқығының тыйым салынуын қабылдаймыз және олар тек ұрпақ алу және үй шаруасына арналған құрал ретінде көрінеді".
Секуляризм туралы дәлелдер
Кейбір адамдар мен бірлестіктер шашты мұсылман қауымдастығына тиесіліліктің символы деп санайды. Бұл пікірге сәйкес, бетін бүркейтін әйелдер өздерінің діни және қоғамдық атрибуттарын көрсетеді, бұл Франция Республикасының бірлігі мен секуляризміне зиян келтіреді. Француз үкіметінің ұстанымы бойынша мектептердегі секуляризм қандай да болмасын әуесқойлықпен діни бұйымдарды киюге қайшы келеді. Алайда 2003 жылдың желтоқсанында президент Ширак бұл саясатты барлық мемлекеттік орта білім беру мекемелеріне қатыстыра отырып, көп мәдени француз қоғамындағы қауымдастықтар арасындағы шиеленісті күшейту қаупін төндірді. Францияда Батыс Еуропадағы ең үлкен еврей және мұсылман азшылықтары тұрады.
Білім берушілер
2000 жылдардың ортасында француз педагогтарының көпшілігі жалпы және әсіресе сыныптарда пардаға қарсы болды.
Жалпы жұртшылық
2003 жылдың соңғы төрт айында жүргізілген сауалнамаға сәйкес, француздардың көпшілігі мектептерде парданы тыйым салатын заңды қолдайтынын айтты. 2013 жылы i Télé телеарнасының сауалнамасына қатысқандардың 86% -ы балалардың мемлекеттік және жеке мекемелерінде бас киім мен басқа да діни және саяси рәміздерге тыйым салуды жақтады. Сауалнама Кассациялық соттың жеке басының балабақшасы исламдық бас киім киген әйелді жұмыстан босатуға құқығы жоқ деген шешімінен кейін жүргізілді.
Хиджабқа қарсы емес француздардың мотивациясы
Сонымен қатар, кейбір ислам феминисттері кейбір (мусульман емес) феминисттерде кездесетін екіжақты стандарттарға наразылық білдірді. Кейбір феминисттер бас киімін "дәстүр" деп қорғауға кіріскенде, Фадела Амара: "Бұл дәстүр емес, бұл ескірген! Француз феминисттері бір-біріне мүлдем қайшы келеді. Алжир әйелдері бас киімін жауып жүргенде, француз феминисттері оларды қолдады. Бірақ француздық мектептегі жас қызға бұлай болмайды. Олар еркіндік пен теңдікті теріңіздің түсіне қарай анықтайды. Бұл неколониализмнен басқа ештеңе емес". Секулярлық қағидасының бастапқы тұжырымдамасына негізделген үшінші түсіндірмесі заңға сәйкес "барлығы өздерінің діни пікірлерін қоғамдық және жеке түрде көрсетуге және білдіруге тең" екенін және француз мемлекетінің барлық француздарға тегін, мемлекеттік білім алуға қол жеткізуге кепілдік беруі керек екенін еске салады. Тағы бір дәлел - оны заңсыз ету жек көрушілік қылмыстары төзімдірек болуы мүмкін деген хабарды жібереді. Бір қызығы, бұл шапанның қандай түрі жағымсыз деп саналады. Исламның "хиджаб" талабы - шашты және мойынды жабып, тар киім кимеу. Мұсылман әйелдері "хиджаб" ретінде танылатын, бірақ діни емес шапқыр мен шарфты қоса киюі мүмкін.
2004 жылы Францияда бас киімге тыйым салынды
2003 жылдың шілдесінде президент Жак Ширак мектептердегі дінге жатпайтын тәлім мен діни рәміздердің өзара байланысын тексеру үшін комиссия тағайындады. Ширак бұл қорытындыларды "зайырлылық рухында" қабылдады, ал кейде "бұға заң" деп аталатын заң 2004 жылдың наурыз айында француз парламентімен дауыспен қабылданды. Заң бойынша, кішкентай айқыштарды, Дәуіт жұлдыздарын және Фатиманың қолы бейнеленген құлшылық белгілерін қолдануға рұқсат етіледі.
Білім берудегі қолдану
Көптеген жағдайларда заңның нақты қолданылу аясын анықтау қиын, әрі ол одан әрі күрделілікке әкеледі: Мысалы, заң исламдық шашты жауып тұратын жамылғыдан басқа нәрсеге, мысалы, сыртқы түрде діни көзқарасты білдірмейтін банданаға қатысты ма? Ақырында, іс сот арқылы шешілді (төмендегідей). Ұрпақ киген ата-аналар балаларының мектепке кіре ала ма? Бұрынғы білім министрі Франсуа Фийон заңның оқушылардың ата-аналарына мүлдем қолданылмайтынын мәлімдеді. Республиканың медиаторы осы ұстаныммен келісті. Алайда, кейбір қалаларда, мысалы Монтрей, Сен-Дени, мұсылмандардың көпшілігінің интеграциясы өте күрделі мәселе болып табылады, мұнда шапанды киген ата-аналарға жиі кіруден бас тартылады. 2005 жылдың мамыр айында бір оқушының анасына баласының мектепте өтетін фестивалінде стенд қоюға рұқсат берілмеді. Көп жарияланғанынан кейін тыйым салынды. 2007 жылдың 14 мамырында кемсітушілікке қарсы күрес және теңдік үшін жоғары орган (HALDE) шапанды киген ата-аналарға мектеп іс-шараларына қатысуға рұқсат етілу керектігін растады. Жапқышты тыйым салатын заң мемлекеттік қаржыландырылатын бастауыш және орта мектептердегі оқушыларға қатысты болса да, ол университеттерге қатысты емес. Қолданыстағы заңнама оларға қоғамдық тәртіп сақталған жағдайда, сөз бостандығын береді. Алайда, кейде мұқаба киген оқушыларға қатысуға рұқсат берілмейді. 2019 жылы мұсылман әйелінің ұлының мектеп сапарына бара жатқанда орамалдан арылуы туралы айтылғаннан кейін, заңға қатысты дау туындады. Екстремалды оңшыл саясаткерлер студенттер діни бастарын жапқандарға тыйым салуға сәйкес келеді деп, мұндай жағдайларда шарфты тыйым салуды талап етті, сондықтан аналар да осындай ережелерді ұстанулары керек. Франция премьер-министрі Эдуард Филипп әйелдердің хиджаб кию құқығын қорғап, секуляризм халықтың діни бостандығын қорғау дегенді білдіреді деп мәлімдеді. Алайда, Францияның білім министрі Жан Мишель Бланкер әйелдердің өздері қалаған киім кию құқығын мойындағанына қарамастан, аналардың мектеп сапарларында хиджаб кимеуін қалайтынын білдірді. Эммануэль Макронның орталық партиясының басқа мүшелері де мектеп сапарларында хиджабты киюге тыйым салуды қолдағанын білдірді. Партияның ішіндегі басқалары бұл пікірлерге қарсы екендерін білдірді. Қоғамдық қайраткерлер де бұл мәлімдемелерге қарсы шықты. 90 қоғам қайраткері Макронды мұсылман аналарының мектеп сапарларында хиджаб киіп жүруін қолдауға шақырған ашық хатқа қол қойды.
Басқа жағдайларда қолдану
Мемлекеттік ауруханаларда қызметкерлерден дінсіздік қағидасын сақтау талап етіледі. Медбикелік мектептерде, сұхбаттар қабылдаудың ресми талабы болып табылады, оның барысында үміткерлерден шапандарын мүлдем алып тастауға немесе операциялық бөлмелерде киілетіндей бір рет қолданылатын қалпақ киюге дайын екендіктері сұралуы мүмкін. Науқастарға қатысты ереже діни қалауларын құрметтеу болып табылады.
Құқықтық даулар
Кейбір соттық шешімдер әлі де ашық емес мәселелерді анықтайды. Бұл шешімдерді Франциядағы ең жоғары әкімшілік сот, Conseil d'Etat және Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот шығарды. Conseil d'État 2007 жылғы 5 желтоқсанда тыйым салуды діни емес киім элементтеріне де қолдануға болатынын растады, бірақ студенттің мінез-құлқына байланысты діни көзқараспен байланысты. Осы шешім арқылы сот сикх кескиі мен бандана киген студенттерді мектептен шығаруды қолдады. 2008 жылдың 4 желтоқсанында Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот (АЕҚС) бұл тыйымның заңдылығын растады. 2004 жылғы заңға дейін қолданылған болса да, Соттың негіздері заңға сәйкес келді: ЕҚАҚ ұлттық билік органдары оқушылардың мектеп ғимаратында діни сенімдерін білдіруі қысым мен алалаудың көзі бола алатын көрнекі әрекет болып табылмауы үшін үлкен қамқорлық жасауға міндетті деп тапты. 2012 жылы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитеті 2004 жылғы заңға сәйкес мектептен сикхті шығару кезінде ICCPR-ді бұзу туралы шешім қабылдады.
Заңдық тыйым салу туралы даулар
2016 жылдың 12 тамызында Францияның оңтүстігіндегі Канн қаласының мэрі жағажайда "буркини" деп аталатын толық денелі суға түсу костюмін қолдануға тыйым салды. Көп ұзамай Ницца жағалауында қарулы төрт полиция қызметкері мұсылман әйелін буркинисін шешуге мәжбүрледі. Бұл оқиғаның суреті тез таралып, тыйым салуды сынға алды. Бұл әйелге буркини кигені үшін 38 евро айыппұл салынды, ал тағы төрт әйел Канн жағажайда буркини кигені үшін 38 евро айыппұл салынды. 2016 жылдың 25 тамызында Адам құқықтары лигасы мен исламофобияға қарсы топтар бұл тыйым салуды негізгі бостандықтарға, әсіресе сенім мен дін бостандығына қауіпті және заңсыз қауіп деп сипаттады. БҰҰ, Испания, Италия, Германия және Канада Францияның буркиниге тыйым салуын сынға алып, оны адам құқықтарын айқын бұзу деп айыптады және мұсылман әйелдерінің қадір-қасиеті мен ұстамдылығын құрметтемейді деп мәлімдеді. Франциядағы кем дегенде екі басқа қалада да осындай тыйым салулар болды, ал осы заңдардың бірі Conseil d'Etat-қа шағымданды, ол тыйым салуларды жоққа шығарды.
Алма мен Лила Леви
Алма мен Лила Леви - 2003 жылы мектептен шығарылған кезде француздықтардың жамылғыны жамылғаны туралы дау-дамайдың ортасында танымал болған әйел бауырлар. Леви әпке-қарындастарының Париждің Аубервильер маңындағы Анри Валон лицейінен шығарылуы халықаралық пікірталасты тудырды. Леви секілді әйелдер хиджаб кигендері үшін мектептен шығарылды. Қыздардың әкесі, француздық заңгер-иудей Лоран Леви, өзінің ұлтына байланысты бұқаралық ақпарат құралдарының антисемиттік шатастығын тез атап өтті: "Мен Виши ережесі бойынша евреймін". Ол BBC-ге берген сұхбатында бұрынғы әйелі, қыздарының анасы, Алжирдің Кабиле аймағынан келген мұсылман екенін түсіндірді. Апалар өздерінің басынан өткен оқиғалары туралы кітап жазды.
Жеңіл атлетика
ФИФА әйелдерге хиджаб киіп ойнауға рұқсат берсе де, Француз футбол федерациясы әйелдерге бәсекелі матчтарда хиджаб киюге тыйым салды. 2022 жылы француз Сенаты бұл тыйым салуды заңдастыратын заң қабылдады, бірақ ол Ұлттық Ассамблеяда сәтсіз аяқталды. Мұсылман футболшыларының ұжымы Les Hijabeuses заң жобасына наразылық білдіріп, қазір FFF-тің тыйым салуына қарсылық білдіруде.
Іс жүзіндегі салдарлары
Жамылғы туралы дау және оның заңнамалық салдары француз қоғамы мен институттарында ислам дінін ұстанатын адамдармен байланысты проблемаларды (жеке адамдардың интеграциясына қарсы) көрсетті. Француз қоғамының "қауымдастыққа айналуынан" немесе "исламизациялануынан" қорқып, бұл дау Францияда мұсылман қауымының кейбір бөлігінде "мәжбүрлеп ассимиляциялаудан" қорқып, мұсылман дінінің көбірек көріністерін тыйым салуға тырысатын тайғақ жолға түсіп отыр. Алайда, бұл дау француз қоғамында исламның орны туралы мәселені де талқылауға әкелді. Жамылғы жайындағы дау француз мұсылмандарының туған еліндегі исламнан өзгеше француз исламның көрінісін насихаттау үшін орынды пайдаланылды. Француз мұсылман әйелдерінің үш түсті перде киіп, "Мен французмын!" деп айқайлағаны. Париждегі парда киюге тыйым салған заңға қарсы наразылық акцияларында осыған мысал келтірілген. 2004 жылдың қаңтар айында француздық CSA сауалнама ұйымы жүргізген сауалнама француз мұсылмандарының 90% -дан астамы Республиканың маңыздылығы және ерлер мен әйелдердің тең құқықтары сияқты мәдени француз қағидаттарына қосылатынын мәлімдеді. Бұл көрсеткіш шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі керек деген пікірде болғандардың 68% -ына дейін төмендейді. Ал, сауалнамаға қатысқандардың көпшілігі (50-60%) "заңсыздық" заңына қарсы пікір білдірді және әйелдері мен қыздарының бетін бүркемемен жауып жүруіне рұқсат беруді жөн көреді. 2004 жылы, заң қабылданғаннан бір жыл өткен соң, оған қарсы шыққан "15 наурыз және бостандық комитеті" деп аталатын ұйым заңның әсері туралы есеп шығарды. Баяндамада заңның әсеріне ұшыраған 806 оқушының деректері келтірілген. 806 оқушының 533-і заңға сәйкес сабақта бетін бүркемелемейді. Сонымен қатар, осы мәселеге байланысты француз мектептерінен кеткен оқушылардың жағдайы туралы баяндалады. Олардың 67-сі шетелде білім алды. Мектептен шығарылған немесе мектептен шығарылған 806 баланың 73-і оқуын аяқтау үшін үкімет жүргізетін курстарды таңдады. Басқа, мемлекеттік емес хат-хабардан білім алу мектептерін таңдағандардың саны белгісіз. 2005 оқу жылының ашылуы тосын оқиғасыз өтті, ал заңға қарсылық кеңінен қоғамдық пікірге жол берді. Алайда француз орта және жоғары оқу орындарына бетперде киіп бармайтындардың нақты саны белгісіз.
Халық алдында бетін тұтас жабуға тыйым салу
2010 жылы қоғамдық пікірталас туындап, Франция бүкіл бетін жапқан киімдерді, соның ішінде, бірақ бұрқа мен ниғабты, жұрт алдында киюге тыйым салатын заң қабылдады. Заң конституциялық тұрғыдан 2011 жылдың сәуір айында күшіне енген. Бұл талқылау мен тыйым салу жоғарыда талқыланған мемлекеттік мектептердегі хиджаб туралы талқылаудан бөлек, жаңа заң исламдық шапандарға емес, керісінше, өте сирек кездесетін толық бет нұсқаларына, сондай-ақ басқа да толық бет жамылғыларына (мысық пен балаклавалар сияқты) қатысты емес және жаңа заң қоғамдық орындарда барлық азаматтарға, дінге немесе дәстүрге қарамастан (және жынысына қарамастан) қолданылады.