Кіріспе
Бөгер шашкасы (сонымен қатар алмасу шашкасы, сиам шашкасы (тай шашкасымен шатастырмау керек), тандем шашкасы, трансфер шашкасы, қос бөгерхаус, қос шашка, кросс шашка, алмастыру шашкасы немесе жай ғана бөгерхаус, багси немесе баг деп те аталады) – екі шахмат тақтасында төрт ойыншыдан екі ойыншылық командалар ойнайтын танымал шахматтың түрі. Қалыпты шахмат ережелері қолданылады, бірақ бір тақтада алынған кейіпкерлер екінші тақтадағы әріптесіне жіберіледі, ол оларды өз тақтасына қоюға құқылы. Ойын көбінесе жылдам уақыт бақылаумен ойналады. Кейіпкерлерді беру және қою мүмкіндігінің арқасында, ойын сырттан қарағанда хаостық көрінеді, сондықтан оны "бөгерхаус" деп атайды, бұл сөз психиатриялық аурухананы білдіретін сленг. Жыл сайын ұлттық және халықаралық деңгейде бірнеше бөгерхаус турнирлері ұйымдастырылады. ТОК
Bughouse chess (also known as exchange chess, Siamese chess (but not to be confused with Thai chess), tandem chess, transfer chess, double bughouse, doubles chess, cross chess, swap chess or simply bughouse, bugsy, or bug) is a popular chess variant played on two chessboards by four players in teams of two. Normal chess rules apply, except that captured pieces on one board are passed on to the teammate on the other board, who then has the option of putting these pieces on their board. The game is usually played at a fast time control. Together with the passing and dropping of pieces, this can make the game look chaotic to the casual onlooker, hence the name bughouse, which is slang for mental hospital. Yearly, several dedicated bughouse tournaments are organized on a national and an international level. TOC
Тарих
Bughouse шахматының нақты төркіні қазірге дейін белгісіз, бірақ ол 1960 жылдары шахмат шеңберлерінде кеңінен танымал болды. 1820 жылдарға дейінгі неміс шахмат мақалаларында екі доскада төрт ойыншымен ойналатын шахматқа сілтемелер кездеседі, бірақ тікелей байланыс жоқ. 1930 жылдары Бугхаус сияқты ойынға қатысты мәліметтер бар, бұл, мүмкін, Жапонияға сапарлап, шоги ойынымен танысқан Алехин сияқты шахматшылардың әсерінен пайда болған.
Ережелер
Bughouse – екі шахмат тақтасында төрт ойыншыдан, екі адамнан тұратын командалар ойнайтын шахматтың бір түрі. Әр команда мүшесі қарсы команданың бір ойыншысына қарсы ойнайды. Ойыншылар бір-біріне жақын отырады, және әр команданың бір ойыншысы қара, ал екіншісі ақ фигуралармен ойнайды. Әр ойыншы стандартты шахмат ойыны сияқты қарсыласына қарсы ойнайды, төменде көрсетілген ережелерден басқа.
Ұсталған бөлшектер
Ойыншы бір фигураны ұстағанда, оны бірден өзінің серігіне береді. Серік бұл фигураларды өз резервінде сақтайды және өз кезегінде, қалыпты жүріс жасамай, осы фигуралардың біреуін тақтаға қоя алады (шоги мен crazyhouse-тағыдай), бұл фигураны тастау деп аталады. Резервтегі фигураларды кез келген бос қалған шаршыға қоюға болады, тіпті фигура шах немесе мат беретін шаршыларға да; алайда, пілдерді бірінші немесе соңғы қатарға тастауға болмайды (бір нұсқа тасталған пілдер шах беруіне рұқсат етпейді). Тасталған пілдерді жоғарылатуға болады, бірақ барлық жоғарылатылған пілдер ұсталғанда қайтадан пілге айналады. Ойын кезінде жоғарылатылған пілді оның жанына тігіп қою арқылы жоғарылатуды көрсетуге болады. Екінші қатарға қойылған піл алғашқы жүрісінде екі шаршыға жылжуға болады және егер ол тікелей қарсы пілдің қасына түсіп қалса, en passant бойынша ұсталады. Мұнараны мұнараның бастапқы орнына (a1, h1, a8, h8) қойса, ол рокировкаға қатыса алады. Әр ойыншы резервтегі фигураларды тақтаның алдындағы үстелде, ойынның барлық ойыншыларына көрінетіндей етіп сақтауы керек.
Сағат және қозғалыстың аяқталуы
Bughouse шахматы әдетте шахмат сағаттарымен ойналады, бұл ойыншылардың бір фигураны алу үшін шексіз күтуін болдырмау үшін жасалады. Сағаттар жанындағы тақталардың сыртына орналастырылады, сонда барлық ойыншылар екі сағатты да көре алады. Ойын басталғанда, қара фигуралары бар ойыншылар бірдей уақытта сағаттарды қосады. Bughouse көбінесе сағатты басып түсіргеннен кейін ғана қозғалыс жасайтын ережемен ойналады. Аз жиілікпен басқа тәсіл де қолданылады. Қолданылған жағдайда, ол резервтегі фигураларға да қатысты; олар бос шаршыға тигеннен кейін берілген болып есептеледі. Bughouse сағатсыз да ойнауға болады, бірақ онда ойыншының фигура күту үшін белгілі бір уақыттан артық тоқтауына (кешіктіруіне немесе отыруына) тыйым салатын ереже болады. Бір ереже бойынша, ойыншылар өз қозғалыстарын серігі үш қозғалыс жасағанға дейінгі уақыттан кешіктіре алмайды.
Ойынның соңы
Ойын кез келген тақтадағы партия аяқталғанда аяқталады. Партия бір ойыншы мат қойса, жеңілісті мойындаса, уақыты бітсе немесе ереже бұзушылық жасаса жеңген болып есептеледі. Ойын тараптардың келісімімен тең нәтижемен аяқталуы мүмкін, сондай-ақ қарсы командалардың екі ойыншысы бір мезгілде уақыты бітіп қалса немесе мат болса да тең нәтиже болады. Үш рет бірдей позицияның қайталануы бір тақтада қолданылуы мүмкін; алайда, ойыншылар қосалқы фигуралардың ескерілетінін есте ұстауы керек (мысалы, бір тақта үш жүрістен кейін бірдей позицияны қайталаса да, егер қосалқы фигуралар өзгерсе, бұл тең нәтиже болып табылмайды). Басқаша айтқанда, бір тақтадағы партия аяқталған жағдайда, екінші тақтадағы ойын жалғастырылуы мүмкін. Бұл жағдайда, қосалқыдағы фигураларды пайдалануға болады, бірақ жаңа фигуралар қосылмайды. Ойындың нәтижесі екі тақтаның ұпайларын қосу арқылы анықталады.
Екі және алты ойыншы бар нұсқалары
Ойынды екі ойыншымен (әр командаға бір ойыншы) екі тақтада ойнауға болады, мұнда әр ойыншы екі тақтада қозғалады. Бір мезгілде шахмат ойнауға ұқсас, осы ойын тәсілі бір мезгілдегі буғхаус деп аталады. Сондай-ақ, бір сағатты қолданып, белгілі бір ретпен (Ақ А, Ақ В, Қара В, Қара А) тақталарды ойнап, әр қимылдан кейін сағатты басу арқылы ойнауға болады. Бұл нұсқа пошта арқылы ойнауға ыңғайлы. Буғхаус үш немесе одан көп тақтамен ойналуы мүмкін. Ойын қалыпты буғхаус сияқты ойналады, тақталар кезектестіре орналастырылады және әр тақтаға екі ойыншы мен бір сағат қарастырылады. Бірақ, бір фигураны ұстағанда, ойыншы оны команданың қай ойыншысына беру керектігін шешуі керек. Үш тақталы буғхаус шахматында ортаңғы ойыншы маңызды, себебі ол екі тақтадан материал алады, бірақ ұсталған фигураларды қалай бөлу керектігін шешуі тиіс. Ортаңғы тақта әдетте көптеген қосымша фигуралардың болуына байланысты тығыз болады.
Материал
Шахматта шағын материалдық артықшылық маңызды, себебі материал алмасылғанда салыстырмалы артықшылық үлкейеді. Жаңа пішелер енгендіктен, бухаус шахматында эндшпиль болмайды, сондықтан материалдың маңызы азаяды. Бухауста шабуылдау, қорғану немесе серіктің қажетті пішесін іздеу кезінде пішелерді құрбан ету жиі кездеседі. Бухаус шахматында қалақ салыстырмалы түрде маңыздырақ болады, өйткені оның өте шектеулі жылжу мүмкіндігі резервтегі қалақтарға кедерес келтірмейді. Мысалы, оларды байланыссыз шабуылдарды тоқтату үшін түсіруге болады. Қалақтар жетінші қатарға, промоушенге бір қадам қалған жерге түсірілуі мүмкін, бұл олардың маңыздылығын арттырады. Патшайым немесе мұнара сияқты алысқа дейін жылжи алатын пішелер, үнемі өзгеретін қалақ құрылысының салдарынан салыстырмалы құнын жоғалтады. Олардың қозғалысы шектелуі де мүмкін. Швециялық танымал және бір кездегі ең жоғары рейтингті бухаус ойыншысы Андре Нильссон (ICC және FICS никнеймі Gnejs) алғаш ұсынған және көбінесе бухаус шахматында қолданылатын бағалау жүйесі: қалақ=1, епископ=ат=мұнара=2 және патшайым=4.
Үйлестіру
Ұстап алынған фигуралар беріледі, сондықтан бір тақтадағы оқиғалар екінші тақтадағы оқиғаларға әсер етеді. Сондықтан команда мүшелерінің ойын барысында байланыс жасауы табиғи. Шабуылдаушы ойыншының жиі айтатын сөзі – "сауда жасау жақсы", ал қиын жағдайдағы ойыншылар серіктестерінен "сауда жасау жаман" деп сауданы тоқтатуды сұрауы мүмкін. Сондай-ақ, ойыншы бір фигураны сұрауы (мысалы, "ат патшаны жеңеді") немесе серіктесінен бір фигураны ұстап тұруын өтінуі мүмкін (мысалы, "мұнара мені жұптастырады"). Екі тақта арасындағы өзара әрекеттесуде жиі кездесетін жағдай – ойыншының қозғалмауы, бұл отыру немесе тоқтату деп аталады. Тоқтату белгілі бір фигураны күту үшін немесе серіктің өтініші бойынша жасалуы мүмкін. Мысалы, егер ойыншы күшті шабуылға ұшыраса, ал бір пешка қосымша келсе, ол оны жұптастырады, бірақ серігі келесі жүрісте пешканы беруден қаша алмайды, онда отыру – жалғыз стратегия. Дегенмен, шабуылдаушының да отырып, пешка келгенше күтуі логикалық. Диагональ бойынша отырған қарсыластардың бірдей уақытта отыру жағдайы "зицкриг" деп аталады (неміс тілінде "отыру соғысы" және "блицкриг" сөзімен ойын). Диагональдағы қарсыластардың арасындағы уақыт айырмашылығы бір жақты қозғалуға мәжбүр етеді. Бұл диагональдық уақыт артықшылығы бір тақтадағы қарсыластардың сағатындағы айырмашылықтан маңыздырақ. Жоғары деңгейде (>2000) ойыншылар, әсіресе дебютте, өте жылдам қозғалады, себебі 10 секундтық уақыт артықшылығы көрінетін позициялық артықшылықтардан да маңызды болуы мүмкін. Белсенді байланысқа қоса, жақсы бугхаус ойыншысы екінші тақтаға назар аударып, сәйкес қозғалыстар жасап, үнсіз үйлестіруге тырысады. Бұл патшаларды алмастырмас бұрын екінші тақтаға бір қарау немесе екінші тақтаға бейімделген дебютті ойнау сияқты қарапайым нәрсе болуы мүмкін.
Шабуыл және қорғаныс
Патшаға шабуыл жасау – бұл қарсыласты шах етумен қатар, патшаның маңындағы маңызды квадраттарды бақылауды да білдіреді. Бұл "Бұқа үйі" ойынының маңызды бөлігі. Ойыншының тұрғысынан қарағанда, патшаға шабуыл жасау, қорғануға немесе материалды ұтып алуға тырысуға қарағанда маңызды артықшылықтар береді: "Бұқа үйі" ойынындағы шабуылдар тез арада шахматқа жеткізуі мүмкін. Шабуылдаушы ойыншы бастаманы қолына алады; шабуылдаушы тақтаны бақылайды, ал қарсыласы тек жауап беруге мәжбүр болады. Бұл фактінің екінші тақтаға да маңызды салдары бар. Шабуыл жасау, қорғанудан оңайырақ. Қорғанудағы қателік, шабуылдағы қателіктен гөрі ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Сондықтан қорғаушы ойыншының өте ұқыпты болуы керек, бұл өз кезегінде шабуылдаушыға уақыттық артықшылық береді. Шабуылды күшейту немесе сақтап қалу үшін материалды құрбан ету жиі кездеседі. Шабуылдардың ерекшелігі – "кейіссіз шабуыл" деп аталатын құбылыс, онда ойыншы бірден кейін бір фигураны шахпен тастайды. Тікелей және жылқымен шабуылдар, патшаны фигураларды тастаудың орнына жылжуға мәжбүрлейтін шабуылдар, ерекше маңызды. Олар патшаны қорғаушылардан алыс, ашық жерге шығаруға және қарсыластың тақтаға жаңа материал қоюына кедергі келтіруге қолданылады. Жақсы қорғану үшін серіктес арасындағы байланыс өте маңызды. Бір серіктес шабуылға ұшырағанда, екінші серіктес қай фигура ең көп зиян келтіріп жатқанын білуі керек. Отыру стратегиясы қажет болуы мүмкін, сондықтан қорғаушы ойыншының жылдам ойынуы маңызды. Көбінесе құрбандықты қабылдау өлімге алып келуі мүмкін, ал екінші жағынан, шабуылдаушының ойнауға азырақ фигурасы болады және қорғаушының серіктесіне бір фигура артық қосылады. Сондықтан құрбандықтар қорғаушының серіктесіне бастаманы алуға мүмкіндік береді.
Because of the possibility of dropping pieces, attacks in bughouse can quickly lead to checkmate. The attacking player has the initiative; the attacker controls the board, while their opponent is left to react. This fact has important consequences for the other board as well. It is easier to attack than to defend. A defensive mistake can have bigger consequences than an offensive mistake. Thus, the defender needs to be more precise, which, in turn, can lead to a time advantage for the attacker. It is common to sacrifice material to build up or sustain an attack. Characteristic of attacks is the so called "piece storm", where a player drops piece after piece with check. Contact checks and knight checks, which force the king to move as opposed to dropping pieces, are especially important. They can be used to drive the king into the open, away from its defenders, while they prevent the opponent from putting new material on the board. Partner communication is essential in a good defense. When one partner is under attack, the other partner should be aware of which pieces hurt most. Sitting strategies might be necessary, and it is therefore important for the defending player to play quickly. Often, accepting a sacrifice can be lethal, while, on the other hand, it results in the attacker having a piece less to play with and the defender's partner having a piece more. Sacrifices, therefore, give the partner of the defender an opportunity to take initiative.
Ашылу
Шахмат ашылуларына қарағанда, бухаус (жәндіктер үйі) ашылулары әлдеқайда аз. Көптеген шахмат ашылулары әлсіздіктер тудырады, оларды бухаус ойынында оңай пайдалануға болады. Мысалы, d және e пешкаларын басқа пешкаларды жылжытуға кеңес берілмейді. Бухаус ашылулары көбінесе маңызды квадраттарды бақылауға және жылдам дамуға бағытталған. Алғашқы бірнеше жүрлістен кейін ұсталған фигуралар қолжетімді болады, сондықтан осы кезеңде даму маңызды, себебі кейінірек оны істеуге жеткілікті уақыт болмайды. Даму ерте шабуылдардан қорғануға да көмектеседі.
Онлайн
1995 жылдан бері Bughouse шахмат серверлерінде, мысалы FICS және ICC-де қолжетімді, ал 2016 жылдан бастап Chess.com-да. FICS тарихи тұрғыдан Bughouse үшін ең белсенді сервер болып келді, Левон Аронян сияқты әлемнің үздік ойыншыларын тартты, бірақ Chess.com-да ойынды тезірек табу ықтималдығы жоғары. Ойын онлайн режимінде дәл осылай, тақта үстіндегідей ойналады, бірақ кейбір ерекшеліктері онлайн Bughouse-қа тән. Тақта үстіндегі ойындарда барлық ойыншылардың әңгімесі естіледі, ал онлайн Bughouse-та бұл көбінесе екі серіктес арасындағы жеке хабарламалар арқылы жүзеге асырылады. Бұл байланысты тиімдірек қаруға айналдырады. Екінші тақта экранда тақта үстіндегіден жақсы көрінетіндіктен, үйлестіру де оңайырақ. Premove және lag болғандықтан уақыт режимі өзгереді. Lag диагональдық уақыт айырмашылығына елеулі әсер ете алады, сондықтан бұл айырмашылық тым үлкен болған жағдайда ойынды қайта бастау – жақсы спорттық қағида. ICS-ке үйлесімді интерфейстердің ішінде Thief және BabasChess ерекше аталады. Олар екі тақтаны бір уақытта көрсетуге, ойналған немесе қарастырылған ойындарды сақтауға, сондай-ақ серіктеспен байланысуға арналған батырмалар мен lag көрсеткішіне ие. Bughouse-ты қолдайтын, Chess Engine Communication Protocol-ға сәйкес келетін арнайы шахмат қозғалтқыштары жасалды, мысалы Sunsetter, Sjeng және TJchess. Адамдардан жылдам болғанымен, олардың позициялық түсінігі, әсіресе командалық ойында маңызды болып табылатын үйлестіру және байланыс қабілеті жеткіліксіз. 2016 жылы Bughouse Chess.com-ның жаңа нұсқасының бір бөлігі ретінде, браузерлік режимде қолжетімді болды.
Дау
Бөгде үй шахматы шахмат оқытушылары арасында пікір таласы тудырады. Кейбір оқытушылар осы ойынның пайдалы екенін айтса, көпшілігі, әсіресе шахматты жаңа бастағандар үшін, оның оң әсер ететініне сенбейді. Сьюзан Полгардың айтуынша: "Егер балаларыңыз көңіл көтеру үшін бөгде үй шахматы ойнағысы келсе, бұл жарайды. Бірақ оның шахмат емес екенін және шахматқа ешқандай пайдасы жоқ екенін есте сақтаңыз. Шын мәнінде, турнир кезінде осы ойынды ойнамауға кеңес беремін". Бөгде үй шахматына қарсы пікірлердің арасында оның шахматтағы стандартты үлгілерді тану қабілетін бұрмалауы және позициялық стратегия есебінен тактикалық ойынға артық көңіл бөлуі бар. Мысалы, бөгде үй шахматында, қалыпты шахматтан айырмашылығы, бір фигураны жылжытудан туған кемшілікті жою үшін жай ғана пешканы тастауға болады. Сонымен қатар, фигуралар қайта қолданылатындықтан, ойын соңында ойнау мүмкіндігі болмайды, бұл нақты қимылдар қажеттілігін азайтады. Бұған қоса, командаластарының тақталарына бақылаудың жоқтығы, қалыпты шахматта кездеспейтін кездейсоқтыққа алып келеді. Көптеген адамдар екі тақта арасындағы қозғалыстардың белгілі бір реті болмағандықтан, есептеу қабілеті төмендейді деп санайды. Бұл жылдам шахматқа тән сынға да ұшырайды, мүмкін, тым жылдам қозғалуға немесе қарсыластың жылдамдығына сене отырып, дұрыс емес ойын ойнауға итермелейді.