Кіріспе

Психопатологиядағы теория Психикалық бұзылыстардың травмалық моделі немесе психопатологияның травмалық моделі психикалық бұзылыстардың дамуындағы негізгі себептік факторлар ретінде физикалық, жыныстық және психологиялық травмалардың әсерін атап көрсетеді, соның ішінде депрессия мен алаңдаушылық, сондай-ақ психоз, Пьер Джанеттің диссоциация жөніндегі жұмысы және Джон Боулбидің жалғасу теориясы. Емсіздік пен ауыр елеусіздіктің ертедегі тәжірибелері мен кейінгі психологиялық проблемалар арасындағы байланысты растайтын маңызды зерттеулер бар. 1960 жылдары травма модельдері гуманистік және антипсихиатриялық тәсілдермен байланысты болды, әсіресе шизофренияны және отбасының рөлін түсінуге қатысты. Тұлғаның бұзылуы да назарда болды, әсіресе шекаралық тұлғалық бұзылу, психологиялық бұзылудың этиологиясында маңызды рөл атқарады деп саналатын дисоциация мен "мұздау жауаптары" (біреу қорқып, жарақатталған кезде ұрыс-қашудан гөрі экстремалды реакциялар). Травма модельдерінің экстремалды нұсқалары ұрық ортасы мен туылған кездегі травманы қамтиды, бірақ олар академиялық әдебиетте жақсы қолдау таппайды және қалпына келтірілген естелік дауларымен байланысты. Адамдарды тек отбасы мүшелері ғана емес, көптеген адамдар жарақаттаған. Мысалы, жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған ерлер институционалдық ортада (интернаттарда, қарттар үйлерінде, спорт клубтарында) зорлық-зомбылық көргенін айтады. Травмалық модельдер ертеректегі жанасу қарым-қатынастарында және жетілген тұлғааралық қарым-қатынастардың дамуында стресстік және травматикалық факторларды көрсетеді. Олар көбінесе психиатриялық ортодоксияға қарсы тұруға ұсынылады және психикалық денсаулықты зерттеу мен практиканы сынға алады, өйткені ол генетикаға, нейрохимияға және дәрі-дәрмектерге тым көп көңіл бөлінеді. Осы ерте зерттеушілер ұсынған психогендік модельдердің кейбіреулері, мысалы "шизофреникалық ана" сияқты, оларды "ананы кінәлау" деп көрген феминисттерден және биологиялық детерминизмге қарай барған психиатриялық мамандықтан тұрақты сынға ұшырады. 1960 жылдардан бастап фармакологиялық емдеулер психиатрияның басым бағытына айналды, ал 1980 жылдары шизофренияның этиологиясына отбасылық динамика қатысы бар деген теорияны Америка мен Еуропадағы көптеген психикалық денсаулық саласының мамандары қабылдамайтын болды. 2001 жылы 90 жасында қайтыс болған Теодор Лидз "шизофренизмді" тудыратын ата-аналар теориясының басты жақтаушыларының бірі биологиялық психиатриядағы қазіргі зерттеулер "жалған ағашты жағады" деп өкініш білдірді. Лидж сияқты Лэйнг де қайтыс болғанға дейін шизоидты жекелік бұзылысы мен шизофренияның себебі отбасылық қарым-қатынастарға әсер еткенін айтты. Кейбір соңғы зерттеулер бұған қолдау көрсетті; мысалы, балаларды қорлау депрессияға, ПТСР-ге, тамақтану бұзылыстарына, есірткілерді пайдалану мен диссоциативтік бұзылыстарға себепші рөл атқарады және зерттеулер көрсеткендей, зорлау неғұрлым ауыр болса, ересекте психиатриялық симптомдардың даму ықтималдығы соғұрлым жоғары болады. Джудит Херманның "Травма және қалпына келу" атты кітабы терапиялық тәсілдерге үлкен әсер етті. Қайта қалпына келтіру үш кезеңді қамтиды, олар бірінен соң бірі жақсы орындалады: біріншісі - "қауіпсіздікті қалпына келтіру"; екіншісі - "жоғалған нәрсені еске алу және аза тұту процесі"; үшіншісі - "қоғаммен және кеңінен қоғаммен қайта байланысу".

Соңғы тәсілдер

2005 жылы шизофренияның мета-талдауы психотикалық бұзылу диагнозы қойылған адамдардың тарихында физикалық және жыныстық қорлық-зомбылықтың таралуы өте жоғары екенін және аз зерттелгенін көрсетті. Бұл әдебиет шолуынан шизофрениямен ауыратын адамдардың зерттеулерінде балалық шақтағы жыныстық зорлық-зомбылықтың таралу деңгейі 45% - 65% аралығында екенін анықтады. Американың ұлттық коморбидтілік зерттеуінің талдаулары көрсеткендей, үш түрлі (мысалы, жыныстық, физикалық, қорлау) қорлық көрген адамдардың психоз қаупі 18 есе жоғары, ал бес түрін көргендердің психозға ұшырау ықтималдығы 193 есе жоғары. 2012 жылғы шолу мақаласы қазіргі немесе жақында болған травма адамның бұрынғы өткенді бағалауына әсер етуі мүмкін деген болжамды қолдады, өткеннің тәжірибесін өзгертіп, диссоциативтік күйлерге әкеледі. Көп таралған психикалық бұзылулардың тәуекел факторларын зерттеуде жарақаттарға баса назар аударылған. Мұндай зерттеулер клиникалық дәрігерлер, зерттеушілер және қызмет пайдаланушы ұйымдары, мысалы, Hearing Voices Movement сияқты осы салаға қызығушылықты қайта жандандырды. Психиатр Колин Росс өзінің моделін "психикалық бұзылыстардың травмалық моделі" деп атайды және биологиялық модельдерден айырмашылығын атап, бұл психологиялық бұзылыстар мен травмалардың коморбидтігі туралы әдебиетке қатысты екенін айтады. Росс өзінің травмалық моделінің теориялық негізін былайша сипаттайды: "Көптеген науқастардың алдында тұрған мәселе - олар қалыпты, дені сау отбасында өспегендігінде. Олар үй-бүлөде бір-біріне қарама-қайшы, қатыгез және жағымсыз қарым-қатынас жасап өсті. Негізгі қақтығыс, ең терең қайғы және симптомдардың ең терең көзі - ана мен әкенің мінез-құлқының ауырғаны, бір-біріне сәйкес келмегені және мағынасы жоқ екендігі". Психоздар туралы айтатын болсақ, зерттеушілер мен дәрігерлердің көпшілігі генетика қауіпті фактор болып қала береді деп санайды, бірақ "гендер ауруды тудырмайды". Қазіргі заманғы генетика көзқарасы гендерді көбірек диммерлер сияқты көреді, қоршаған орта факторлары гендерді қосқанда; қоршаған ортаның стрессі неғұрлым ауыр болса, гендердің әсері соғұрлым көп болады. Криминология саласында Лонни Афина ата-аналар немесе құрбы-құрдастар тарапынан әдетте балалық шақта орын алатын қатыгездік процесінің ересектегі зорлық-зомбылық қылмыстарына қалай әкелетінін түсіндіреді. Ричард Родстың "Неге олар өлтіреді" атты еңбегінде Афинаның қылмыскерлердің отбасылық және әлеуметтік зорлық-зомбылық туралы байқайтыны жазылған. Афина мен Родос екеуі де генетикалық мұрагерлік теорияларды жоққа шығарады. Криминолог Джонатан Пинкус пен Дороти Отноу-Льюис балалық шақтағы зорлық-зомбылық пен жүйке жүйесінің бұзылуының өзара әрекеттесуі кісі өлтіруді түсіндірсе де, олар 25 жыл бойы зерттеген 150 кісі өлтірушінің барлығы дерлік балалық шақта ауыр зорлық-зомбылықтан зардап шеккен. Пинкус қылмысқа қарсы жалғыз тиімді шара - балаларды зорлаудың алдын алу деп санайды.