Кіріспе

Газ құбыры Иран-Пакистан газ құбыры, сондай-ақ Бейбітшілік құбыры немесе IP Газ деп аталады, Ираннан Пәкістанға табиғи газ жеткізу үшін салынып жатқан құбыр желісі. Құбырдың құрылысы 2011 жылы басталғанымен, Пәкістан үкіметі оның жұмысын 2024 жылға дейін ресми түрде мақұлдамады.

Құрылуы

Бұл идеяны 1950 жылдың ортасында, Пәкістанның Рисалпурдағы Әскери инженерлік колледжінде оның мақаласы жарияланған кезде, NED университетінің түлегі, жас Пәкістандық инженер-құрылысшы Малик Афтаб Ахмет Хан (Ситара е Джурат) ойлап тапты. "Персиялық құбыр" мақаласында сондай-ақ Белуджистан/Синд арқылы ұсынылып отырған бағыт бойынша шағын батальондық мөлшердегі контондар құру арқылы жау аумағы бойымен қорғаныс әдісі туралы айтылған. Жобаны 1989 жылы Ражендра К. Пачури Әли Шамс Ардекани және Иранның бұрынғы Сыртқы істер министрінің орынбасары Сарвар Шармен бірлесіп ойлап тапты. Пачаури Иран мен Үндістан үкіметтеріне бұл жоспарды ұсынды. Иран үкіметі бұл ұсынысқа оң жауап берді. 2010 жылы Халықаралық энергетика экономикасы қауымдастығының жыл сайынғы конференциясында Ардекани Пачауридің ұсынысын қолдады. 1995 жылы алдын ала келісімге қол қойылды. Бұл келісім бойынша Оңтүстік Парс газ кен орнынан Пакистанның Карачи қаласына дейін құбыржол салу қарастырылған. Кейін Иран газ құбырын Пәкістаннан Үндістанға дейін созу туралы ұсыныс жасады. 1999 жылдың ақпан айында Иран мен Үндістан арасында алдын ала келісімге қол қойылды. 2004 жылы жоба ПРООН-ның 2003 жылдың желтоқсанында пакистандық мұнай инженері Гүлфараз Ахмедтің "Бейбітшілік пен өркендеу газ құбырлары" атты баяндамасы жарияланғанынан кейін қайта жанданды. Баяндамада Құбыр желісінің Пәкістан, Үндістан және Иранға пайдасы туралы айтылды. 2007 жылдың ақпан айында Үндістан мен Пәкістан Иранға миллион британдық жылу бірлігіне 4,93 АҚШ долларын (4,67 АҚШ доллары / ГДж) төлеуге келісті, бірақ бағаны түзетумен байланысты кейбір мәліметтер одан әрі келіссөздер жүргізу үшін ашық болды. 2008 жылдың сәуірінде Иран Қытай Халық Республикасының жобаға қатысуына қызығушылық білдірді. 2010 жылдың тамызында Иран Бангладешті жобаға қатысуға шақырды. 2009 жылы Үндістан баға және қауіпсіздік мәселесі бойынша жобадан шықты, 2008 жылы АҚШ-пен азаматтық ядролық келісімге қол қойғаннан кейін. 2010 жылы наурыз айында Үндістан Пәкістан мен Иранды 2010 жылы мамыр айында Тегеранда өтетін үшжақты келіссөздерге шақырды. 2012 жылдың 4 қыркүйегінде жобаның 2012 жылдың қазанына дейін басталатыны және 2014 жылдың желтоқсанына дейін аяқталатыны туралы хабарланды. 2013 жылдың 30 қаңтарында Пәкістанның федералды үкіметі Иранмен құбырдың Пәкістан сегментін салу туралы келісімді мақұлдады. 2013 жылдың 27 ақпанында Пакистан бөлімін салу туралы келісім жасалды. 2013 жылдың 11 наурызында құбырдың пакистандық бөлігінің құрылыс жұмыстарын Пакистан президенті Асиф Али Зардари мен Иран президенті Махмуд Ахмадинежад ашты. Иран Ұлттық газ компаниясының басқарушы директоры Жавад Оуджидің айтуынша, Пәкістанда газ құбыры 22 айда Иранның қатысуымен салынуы тиіс. 2013 жылдың 27 мамырында Иранның мұнай жөніндегі вице-министрі А. Халеди Пәкістан үкіметінің хатына газ құбырының Пәкістан бөлігінің басталуының кешіктірілуіне алаңдаушылық білдірді. Оның айтуынша, екі ел арасындағы үкіметаралық келісімнен кейін құбырдың соңғы бөлігін салуға компаниялар таңдалады. Пакистан әлі күнге дейін Тадбир Энерджи мен жергілікті қосалқы мердігерлерді құбырдың пакистандық бөлігінде жұмыс бастау үшін ресми түрде ұсынған жоқ. 2013 жылдың 12 маусымында Пәкістанның жаңа сайланған премьер-министрі Наваз Шариф жобаны тоқтату туралы барлық қорқыныштарды жойып, Пәкістан үкіметі жобаны орындауға бел буғанын және газ құбырынан газдың алғашқы ағынын 2014 жылдың желтоқсанында мақсат еткенін айтты. Премьер-Министр өз үкіметінің Түркіменстан, Ауғанстан, Пәкістан және Үндістан газ құбыры жобасына да кірісуді жоспарлап отырғанын айтты. 2013 жылдың 10 қарашасында Тегерандағы мұнай министрлігінде өткен Пәкістанның мұнай және табиғи ресурстар министрі Шахид Хакан Аббаси мен Иранның мұнай министрі Бижан Намдар Зангене арасындағы кездесу. Пәкістандық ресмилер Ирандық әріптестеріне "сыртқы қысымға" қарамастан жобаның жалғасатынын айтты. 2014 жылдың 25 ақпанында Пәкістанның мұнай және табиғи ресурстар министрі Шахид Хакан Аббаси Ұлттық Ассамблеяға жобаның әзірге талқыға салынбағанын айтты. Ол халықаралық санкцияларды мәселенің бірі ретінде атап өтті. Ол: "Халықаралық санкциялар болмаған жағдайда жоба үш жыл ішінде аяқталуы мүмкін, бірақ үкімет оны одан әрі қарай ала алмайды, өйткені Иранға қарсы халықаралық санкциялар өте маңызды мәселе болып табылады" деді. Егер 2014 жылдың желтоқсанына дейін құбырдың өз жағын төсемеген болса, онда Пакистанға айыппұл...

Даулар

2010 жылдың қаңтар айында АҚШ Пәкістаннан құбыржол жобасын тоқтатуды өтінді. Егер жобаны тоқтатса, Пәкістанға АҚШ-тан сұйытылған табиғи газ терминалын салуға және Ауғанстанның Вахан дәлізінен Тәжікстаннан электр энергиясын импорттауға көмек беріледі. 2010 жылдың 16 наурызында Анкарада Иран мен Пәкістан құбыр желісі туралы келісімге қол қойды. Келісімге сәйкес, әрбір ел өз бөлімін 2014 жылға дейін аяқтауы тиіс. 2011 жылдың шілдесінде Иран өз бөлігінің құрылысын аяқтағанын жариялады. Егер 2014 жылдың соңына дейін құбырды өз тарапынан салуды аяқтау бойынша міндеттемелерін орындамаса, онда ол Иранға газ құбыры аяқталғанға дейін күн сайын 1 миллион доллар айыппұл төлеуі керек болады. 2012 жылдың 13 наурызында Пәкістанның қаржы министрлігі жеке инвесторлардың қызығушылығының төмендеуін және үкімет тұтынушыларға салық салуға немесе Иран, Қытай және Ресеймен құбыржол салу үшін үкіметтен үкіметке келісімдер жасауға мәжбүр болуы мүмкін екенін мәлімдеді. 29 наурызда Пакистанның мұнай министрлігінің өкілдері сәуірдің басында Ресейге барып, "Газпром" компаниясымен келіссөздер жүргізетіндігі туралы хабарланды. 2012 жылдың 1 мамырында Пакистанның сыртқы істер министрі Хина Раббани Хар Исламабадтың АҚШ-тың жобаны тоқтату қысымына берілмейтінін және ауқымды құбыржол жобасын "әрбір бағамен" аяқтайтынын және жоба елдің ұлттық мүддесіне сай келетінін айтқандығы туралы хабарланды. 2013 жылдың 29 қаңтарында АҚШ-тың бас консулы Майкл Додман егер Пәкістан жобадан бас тартпаса, экономикалық санкциялармен қорқытты. 2013 жылдың қазан айының соңында "Тұрақты саясат дамуы институты" ұсынған құбырды Пәкістан үшін "өлім жазасы" деп атаған баяндамасын жариялады. Келісімшарттағы бағалар шикі мұнай бағасына байланысты болғандықтан, үкімет "бұл келісімге қол жеткізген кезде энергия динамикасы мен оның бағасын мүлдем елемеді". Пәкістанға сатылатын газдың бағасы елдегі қазіргі ішкі газ бағасынан жоғары болады.

Бағыт

Оңтүстік Парс кен орнында жеткізілетін құбырдың ұзындығы әртүрлі түрде 560 миль (901 км) деп берілген. Ол Асалуеден басталып, Иран арқылы созылады. Ирандық бөлім Иранның жетінші трансұлттық газ құбыры ретінде белгілі. Бұл жолдың бірінші бөлігі Асалуйеден Ираншахрға дейін созылады. Екінші бөлігі Ираншаһрдан Иран мен Пәкістан шекарасына дейін созылады. Егер Қытай жобаға қатысса, онда Пакистандағы бағыт өзгеруі мүмкін. Балучилер құбыр желісіне шабуыл жасады деп қауіптенгендіктен, Ираннан Үндістан мен Пәкістанның теңіз шекарасына дейінгі басқа да теңіз жолы ұсынылды. Осы ұсынысқа сәйкес, сол жерден бір тармақ Пакистанға, ал екіншісі Кучқа қарай бағытталуы тиіс еді.

Техникалық сипаттама

Құбырдың бастапқы қуаты жылына табиғи газды жеткізуге арналған, бірақ кейіннен оны Иран мен Пәкістан арасындағы екіжақты жоба ретінде газ құбыры тек келісім-шарт бойынша және ең жоғары қуаты бойынша жылына газ тасымалдауға мүмкіндік береді. Құбырдың диаметрі 7,5 млрд АҚШ долларын құрайды және 2013 жылға дейін пайдалануға беріледі деп күтілуде. Билік өкілдері 2019 жылдың 14 наурызында Иранның оңтүстігіндегі Махшахр қаласының маңында газ құбырында болған жарылысқа қауіпсіздік шараларының жоқтығы мен ескі инфрақұрылымның кесірін тигізді. Жарылыста бір бала, бір әйел және тағы екі адам қаза тапты.

Компаниялар

Түрлі уақытта бірнеше компаниялар құбыржол салуға қызығушылық танытты. Компаниялар арасында Gazprom, BHP, Ұлттық Иран газ компаниясы, Petronas және Total бар. Royal Dutch Shell, BG Group, Petronas және Ирандық бизнес тобынан тұратын консорциум Оңтүстік Парстан Пәкістанға газ экспорттау туралы келіссөздер жүргізді. Үндістаннан ГАИЛ-тің көмегі тиді. Пакистанның инженерлік, сатып алу, құрылыс және қаржыландыру жөніндегі келісім-шартқа Иранның Tadbir Energy компаниясымен қол қойылды. Иран құрылыс үшін 500 миллион доллар несие беруге келісті, оны 20 жылда төлеу керек.