Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Goniądz () - Польшадағы қала, Бибрза өзенінің бойында орналасқан. 1,915) Польшаның солтүстік-шығысындағы Подляк воеводиясындағы Моньки округінде (Моньки округі). Қаланың 80% -ы Екінші дүниежүзілік соғыста қираған. Соғыстан кейінгі қайта құрудан кейін ол жергілікті ауыл шаруашылығы орталығы және туристік бағыт болды.
Goniądz (; , Gonionds, ) is a town in Poland, located at the Biebrza river, (pop. 1,915) in Mońki county (Mońki County) in Podlaskie Voivodeship in northeastern Poland. 80% of the town was destroyed in World War II. After its postwar reconstruction, it became a local agricultural hub and tourist destination.
Тарих
Қала 14 ғасырда, бұл аймақты тығыз орман жауып тұрған кезде, құрылған. Бұл қала туралы алғашқы сөз 1358 жылдың 14 тамызында жазылады. 1382 жылдың 2 желтоқсанында Мазовия герцогтары (Сеймовит IV және оның ағасы және регент Януш I) Визна қамалы мен оны қоршаған жерлерді Тевтон орденіне берді. 1402 жылы жер тевтондардан қайта сатып алынды, бірақ сол уақытта орден оны Литваның ұлы князіне де сатты. Осыған байланысты қала Польша Корольдігі, Мазовия Герцогтігі және Литва Ұлы Герцогтігі арасында дау туды, соңғысы қысқа уақыт бойы басымдықты иеленді. Ақырында поляк-литвалық одақ қалаға шекаралық аймақ ретінде айналды: шекараның екі жағындағы ақсүйек үйлер ие болды, екі мемлекеттің де заңдары қолданылды. 1430 жылы Литваның ұлы князі Витаутас бұл жерде шіркеу құрды. Қаланың басқа жер иелері де кішкентай қаланы кеңейтті, әсіресе Принц Михаил Глинский, Миколай II Радзвиль және Сигизмунд II Август, Польшаның болашақ патшасы. 1547 жылы Гониандж қаласына Чельм заңының үлгісі бойынша қалалық жарғы берілді. Төрт жылдан кейін патша Сигизмунд Август Гонианджді қоршаған жерлерге тек поляк заңдары ғана қолданылатынын шешті, ал 1569 жылы қала Польшаға қосылды және содан кейін оның шекарасында қалды. 1572 жылы Гониандж Кныжин астанасының құрамына кірді; келесі жылы Сейм немесе Польша парламенті қала жарғысын бекітті. Қала тез өсіп, 1579 жылы сол кездегі ең қымбат минералдардың бірі - тұз саудасына құқық алды. 1621 жылы 28 мамырда үлкен өрт қаланы жойды, бірақ ол тез қалпына келтірілді және 1667 жылы жергілікті әкімдіктің орталығы болды. 1765 жылы қалада 243 үй және шамамен 1500 тұрғын болды, көбінесе поляктар, сонымен қатар еврейлер мен татарлар. 1775 жылы Премьшль епискобы жаңа шіркеуді тұрғызды .
The town was founded sometime in the 14th century when dense forests covered the area. The first mention of it dates back to August 14, 1358, when a chronicler noted Goniądz as the seat of a powiat in the Wizna Land. On December 2, 1382, the dukes of Mazovia (Siemowit IV and his brother and co regent Janusz I) awarded the Wizna castle and surrounding land to the Teutonic Order. The land was bought back from the Teutons in 1402, but at the same time the order also sold it to the Grand Duke of Lithuania. Because of that, the town was disputed by the Kingdom of Poland, Duchy of Masovia and Grand Duchy of Lithuania, with the latter briefly gaining the upper hand. Eventually the Polish–Lithuanian union resulted in the town being somewhat of a borderland: owned by noble houses from both sides of the border, with the laws of both states applied. In 1430 Grand Duke of Lithuania Vytautas founded a church there. Other landowners of the town also expanded the small castle, most notably Prince Michael Glinski, Mikołaj II Radziwiłł and Sigismund II Augustus, future king of Poland. In 1547 Goniądz was granted a city charter modeled on Chełm law. Four years later, King Sigismund Augustus decided that only Polish law would apply in the land surrounding Goniądz, and in 1569 the town was annexed by Poland and remained within its borders thereafter. In 1572 Goniądz became part of the starostship of Knyszyn; the following year the Sejm, or the Polish parliament, confirmed the city charter. The town continued to grow rapidly and in 1579 was granted with the right to trade with salt, one of the most expensive minerals back then. On May 28, 1621, a huge fire destroyed the town, but it was quickly rebuilt and by 1667 became a seat of local administration. By 1765 the town had 243 houses and roughly 1500 inhabitants, mostly Poles, but also Jews and Tatars. In 1775 a new church was erected by bishop of Przemyśl .
Екінші дүниежүзілік соғыс
1939 жылы қыркүйекте немістер қаланы он күнге басып алды және қалады Кеңес әскерлеріне тапсырудан бұрын синагоганы өртеп жіберді. Қала 1941 жылы 26 маусымда немістермен қайтадан басып алынды және жергілікті діни қызметкермен кеңескеннен кейін олар Ян Балоновский бастаған серіктестік кеңесін тағайындады. 1941 жылы 29 маусымда көк полиция коммунист деп танылған 30 еврейді азаптап өлтірді. 1941 жылдың 2 шілдесінде бірнеше яһудилер қоршаған ауылдарда жасырынған кезде, қала кеңесі "жақын ауылдардағы барлық яһудилерге қалаға оралуға бұйырады. Егер де бір шаруаның қолында яһуди болса, онымен бірге өлтіріледі". 4 шілдеде СС бөлімшесі қалаға келіп, еврейлерді жинап, оларды қорлады және кетер алдында көк полицияға коммунистерге қатысты еркін қол берді. Кейбір тұтқындар төлемге босатылды, ал басқалары азапқа ұшырады немесе өлімге ұшырады. Тірі қалғандардың саны 20-дан 180-ге дейін болжанған коммунистерді (негізінен еврейлер, кейбір поляктар) өлтірді. 1941 жылдың 6 шілдесінде бес еврей жасын неміс сарбаздары қала сыртында көк полиция ұстағаннан кейін өлтірді. 1941 жылдың 20-21 шілдесінде "Көк полиция" поляк офицері, мүмкін, шағын СС бөлімшесінің бақылауында, 20 яһудиді өлтірген погромды ұйымдастырды. Погромнан кейін және одан әрі зорлық-зомбылықпен қорқытқан еврей әйелдері Осовецтегі неміс әскери командасында жұмыс істеуге шақырылды. Олар жергілікті неміс полковнигінен көмек сұрады. Полковник неміс әскери полиция бөлімін жіберіп, еврейлердің мүлкін ұрлаған алты қылмыскерді тұтқындап, жазалады. Көк полиция және кейіннен неміс билігі жабық гетто құруға бірнеше рет тырысты, бірақ пара алғаннан кейін бұл жүзеге асырылмады. 1941 жылдың тамызында поляк полициясы коммунистер деп күдікті деп айыптаған 14 яһудиді СС өлтірді. Еврейлер Вермахт кәсіпорындарында мәжбүрлі еңбекке тартылды. 1942 жылдың 2 қарашасында СС еврей тұрғындарының көпшілігін Богуце ауылында орналасқан транзиттік лагерьге айдады. Олардан олар Треблинка өлім лагеріне және Аушвиц концентрациялық лагеріне жіберілді және олардың көпшілігі келген кезде өлтірілді, 10 Гонядз еврейлері өлім лагерлерінде аман қалды. Ал қалған он адам Гонядз маңында жасырынып жүр. 1944 жылдың мамыр айында немістер үш еврейді және оларды баспанаға берген поляк жұпты тұтқындап, атып өлтірді. 1949 жылы 10 поляк әріптесі 1941 жылдың 7 шілдесінде 25 яһудиді өлтіргені үшін сотталды; біреуі өмір бойына, ал екіншісі алты жылға сотталды. 1950 жылы тағы бір поляк әріптесі басқа оқиға үшін алты жылға сотталды.
The Germans occupied the town for ten days in September 1939 and burned the synagogue prior to handing the town over to Soviet forces. The town was reoccupied by the Germans on 26 June 1941 and after consulting with the local priest they appointed a collaborationist town council led by Jan Balonowski. On 29 June 1941, the Blue Police tortured some 30 Jews identified as communists. On 2 July 1941 after a few Jews were found hiding in surrounding villages, the town council ordered that "All Jews present in nearby villages are ordered to return to town. Any farmers caught harboring a Jew will be shot alongside the Jew". On 4 July, an SS unit arrived in the town, assembled the Jews and humiliated them, and prior to leaving gave the Blue Police a free hand in regards to alleged communists. Some prisoners were released in exchange for payment, but others were tortured or beaten to death. Survivor estimates vary between 20 and 180 dead alleged communists (mainly Jews, some Poles). On 6 July 1941, five Jewish youths were killed by German soldiers after they were caught by the Blue Police outside of town. On 20–21 July 1941, a Polish officer of the Blue Police, probably overseen by a small SS unit, instigated a pogrom in which 20 Jews were killed. Following the pogrom, and threatened with further violence, Jewish women conscripted for labor at the German military command at Osowiec, appealed for help from the local German colonel. The colonel dispatched a German military police unit which arrested and then executed six of the perpetrators for stealing Jewish property. There were a number of attempts by the Blue Police and subsequently German authorities to set up a closed ghetto, however after being bribed this was not carried out. 14 Jews were executed by the SS in August 1941 after being rounded up by Polish police as suspected communists. Jews were used for forced labor in a number of Wehrmacht enterprises. On 2 November 1942 the SS drove out most of the Jewish inhabitants to a transit camp in the village of Bogusze. From there they were sent to Treblinka extermination camp and Auschwitz concentration camp and most of them were murdered on arrival, 10 Goniądz Jews survived in the extermination camps. Another 10 survived hiding near Goniadz. In May 1944 the Germans arrested and shot dead 3 Jews and the Polish couple that was sheltering them. In 1949 some 10 Polish collaborators were tried together for the murder of 25 Jews on 7 July 1941; one received a life sentence and another a six year term. In 1950 an additional Polish collaborator received a six year sentence for a different incident.