Кіріспе
Тірі нысананы өлтіру мүмкіндігі дәстүрлі қаруларға қарағанда төмендеуі тиіс қарулар. Өлімге әкелмейтін қарулар, өлімге қаупі аз қарулар, өлімге қаупі төмен қарулар, өлімге қаупі жоқ қарулар, бағыныштылық қарулары немесе ауырсыну тудыратын қарулар – бұл тірі нысананы өлтіру мүмкіндігі дәстүрлі қаруларға қарағанда төмендеуі тиіс қарулар, мысалы, пышақтар және тірі оқтармен атылатын қарулар. Күш қолданылған кезде бейкүндеу немесе кездейсоқ зардаптар туындауы мүмкін екені жиі түсініледі, алайда, өлімге әкелмейтін қарулар зардаптарды (мысалы, ауыр/тұрақты жарақаттар немесе өлім) барынша азайтуға бағытталған. Өлімге әкелмейтін қарулар полиция және әскери операцияларда қақтығыстың күшеюін шектеу үшін қолданылады, осылайша, өлімге әкелетін күшті қолдануға тыйым салынған немесе қажет емес жағдайларда, сондай-ақ, қақтығыс ережелері ең аз құрбанды талап ететін немесе саясат дәстүрлі күшті қолдануды шектейтін жағдайларда қолданылады. Дегенмен, бұл қарулар кейде аллергиялық реакциялар, дұрыс қолданылмауы және/немесе басқа факторларға байланысты ауыр жарақаттарға немесе өлімге әкелуі мүмкін. Осы себепті, кейбір ұйымдар «өлімге қаупі аз» терминін артық көреді, себебі ол «өлімге әкелмейтін» терминіне қарағанда өлімге қаупін дәлірек сипаттайды, ал кейбіреулер соңғысын қате атау деп санайды. Өлімге әкелмейтін қаруларды әдеттегі әскерилер күш спектріндегі түрлі тапсырмаларда қолдана алады. Оларды әскери полиция, Біріккен Ұлттар Ұйымының күштері және бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтау операцияларындағы оккупациялық күштер де пайдаланады. Өлімге әкелмейтін қарулар соғыс алаңын бақылауға, азаматтардың қозғалысын реттеуге немесе азаматтардың кіруі шектеулі аймақтарға қол жеткізуін шектеуге де қолданылуы мүмкін (мысалы, 1995 жылы Сомалидегі АҚШ-тың 1-ші теңіз экспедициялық корпусы қолданғандай). Полиция күштері де ел ішінде тәртіпсіздіктерді бақылау, тұтқындарды бақылау, көшпенділерді бақылау, босқындарды бақылау және өзін-өзі қорғау үшін ұқсас қарулар, тактикалар, әдістер мен процедураларды қолданады, мұнда «өлімге қаупі аз» терминологиясы жиі қолданылады.
Non lethal weapons, also called nonlethal weapons, less lethal weapons, less than lethal weapons, non deadly weapons, compliance weapons, or pain inducing weapons are weapons intended to be less likely to kill a living target than conventional weapons such as knives and firearms with live ammunition. It is often understood that unintended or incidental casualties are risked wherever force is applied, however non lethal weapons minimise the risk of casualties (e. g. serious/permanent injuries or death) as much as possible. Non lethal weapons are used in policing and combat situations to limit the escalation of conflict where employment of lethal force is prohibited or undesirable, where rules of engagement require minimum casualties, or where policy restricts the use of conventional force. However, these weapons occasionally cause serious injuries or death due to allergic reactions, improper use and/or other factors; for this reason the term "less lethal" has been preferred by some organizations as it describes the risks of death more accurately than the term "non lethal", which some have argued is a misnomer. Non lethal weapons may be used by conventional military in a range of missions across the force continuum. They may also be used by military police, by United Nations forces, and by occupation forces for peacekeeping and stability operations. Non lethal weapons may also be used to channelize a battlefield, control the movement of civilian populations, or to limit civilian access to restricted areas (as they were utilized by the USMC's 1st Marine Expeditionary Force in Somalia in 1995). Similar weapons, tactics, techniques and procedures are employed by police forces domestically in riot control, prisoner control, crowd control, refugee control, and self defense, where the terminology of "less than lethal" is often used.
Әскери
Бұрын әскерилер мен полиция қақтығыстың күшейіп кетуіне тап болғанда, олардың қолданатын мүмкіндіктері шектеулі болатын. Елшілікті күзеткен әскерилер көбінесе оқсыз қарумен жүруге мәжбүр болатын. Көтерілістерді басуға жіберілген ұлттық гвардия немесе полиция күштері тек таяқ немесе оған ұқсас нұсқаларды, штык немесе қылышпен шабуылдауды, немесе көпшілікке тікелей оқтарды қолдануға қабілетті еді. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Вашингтондағы АҚШ-тың Ғаламдық стратегиялық кеңесіндегі және әлемдегі басқа да тәуелсіз зерттеу орталықтарындағы «Қайырсыздан қорғау саясатын қарау тобы» сол кездегі қаруларға қарағанда өмірді сақтауға, экологиялық тұрғыдан қауіпсіз болуға және қаржылық жауапкершілікке ие қаруларды әзірлеу үшін бірігіп жұмыс істеуге шақырды. АҚШ Конгресі және басқа да үкіметтер келісіп, сөйлесу мен атудың арасындағы нұсқаларды ұсыну үшін қайырсыздан қорғау қаруларын ұйымдасқан түрде әзірлеуді бастады. Күшті күшейтуді шектеу қажеттілігін мойындағаннан кейін, үкіметтер мен қару өндірушілер халықаралық деңгейде осындай қаруларға деген қажеттілікті қанағаттандыру үшін қайырсыздан қорғау қаруларын зерттеу және әзірлеуді қолға алды. Кейбір қайырсыздан қорғау қарулары атыс қаруларына, таяқтарға немесе штыктарға қарағанда, өмірді немесе ауыр жарақат алу қаупін азайта отырып, тәртіпсіздікті тиімдірек бақылауға мүмкіндік береді. 1990 жылдардың ортасында ертедегі әскери қайырсыздан қорғау қаруларының кеңінен қолжетімді болуына дейін, соғыс жауынгерлерінің масштабталатын күшті қолдану үшін зардапты шектеуге мүмкіндіктері аз немесе мүлдем болмады және сезімтал миссиялар кезінде қауіпті күшті қолдануға тыйым салынған кезде үнемі қауіп төндіреді. 2001 жылы АҚШ Теңіз әскері «Белсенді бас тарту жүйесі» деп аталатын, қауіпсіз энергия қаруын жасағанын жариялады. Бұл жоғары жиілікті микротолқынды құрылғы, нысанадағы барлық тірі материяны сәуленің ұзақтығы бойына жылдам және үздіксіз қыздыруға қабілетті, уақытша төзбейтін ауырсынуды тудырады, бірақ тұрақты зақым келтірмейді. Бұл қаруға ұшыраған адамның тері температурасы терінің бастапқы температурасына байланысты 2 секунд ішінде шамамен 2 градусқа дейін көтерілуі мүмкін. Жүйе қайырсыздан қорғауға арналған (сәуле адамның терісіне бірнеше миллиметр ғана еніп өтеді). 2004 жылы автор Джон Ронсон «Қайырсыздан қорғау қарулары: терминдер мен анықтамалар» атты құпия емес әскери есепке сілтеме жасады. Онда 21 акустикалық қару тізімделген, олардың даму сатылары әртүрлі, соның ішінде Инфрадыбыс («Өте төмен жиілікті дыбыс, ол ұзақ қашықтыққа жүріп, көптеген ғимараттар мен көліктерге оңай еніп өтеді. Биофизикалық әсерлері: құсу, ішек бұзылысы, бағдаршаулықтың жоғалтылуы, құсу, ішкі органдарға зиян келтіру немесе өлім болуы мүмкін. Ультрадыбыстан артық») деп көрсетілген, бірақ 2002 жылға дейін мұндай нәтижелерге қол жеткізілген жоқ. 2010 жылы Бірлескен қайырсыздан қорғау қарулары бас дирекциясы Қайырсыздан қорғау қарулары анықтамалық кітабын жасады. Бұл кітаптағы қарулар қазіргі таңда әзірлену үстінде.
Полиция
Өлімге әкелмейтін қарулар дамығанға дейін, әлемдегі полиция қызметкерлерінің бүліктерді бақылау үшін қолданатын өлімге әкелмейтін құралдары өте аз немесе мүлдем болмады. Полиция қолданған, өлімге әкелмейтін немесе азырақ өлімге әкелетін тактикаларға, таяқтары бар адамдардың баяу жылжуы, полиция жағдайларын басқаруға оқытылған аттардағы офицерлер, немесе шабылып келіп, сабырдың жалпақ бөлігімен ұру кіретін. Басқа да тиімді тәсілдерге төмен қуатты патрондары бар мылтықтар, "тұз қабықтары", бұршаққа толы оқтар және жерден секіріп келетін оқтар жатты. 20-ғасырдың ортасында, ірі қалаларда өрт сөндіру жүйелері енгізілген кезде, полиция көпшілікті тарату үшін жоғары қысымды өрт сөндіру шлангаларын тиімді деп тапты (су шашырату және өрт машиналары қолдану бүліктерді тарату үшін тиімді тактика болып қала берді). Полиция иттері де көбінесе бүлікшілерді қорқытып, таратуға және адамдарды ұстауға қолданылды. 1980-жылдары кевлар және лексан сияқты жоғары тартылатын пластиктердің дамуы жеке броня және қалқандарды революциялады, сондай-ақ тәртіпсіздік жасақтары мен басқа да арнайы мақсаттағы топтар үшін жаңа тактикаларға әкелді. Офицерлер енді қауіпті снарядтар лақтыратын зорлық-зомбылыққа қарсы тұра алды, қауіпті жағдайды жылдам тарату үшін өлімге әкелетін шараларға жүгінбестен. Жарақаттанушы газ және жағымсыз иіс шығаратын заттар сияқты тиімді өлімге әкелмейтін химиялық заттардың, сондай-ақ резеңке оқтар және "бұршақ қапшығы" сияқты иілгіш таяқшалардың енгізілуімен, бүліктерді басу тактикасы зорлық-зомбылыққа қарсы күреске қарағанда, баяу жылжуға көбірек назар аударуға өзгертілді, ал қолдау көрсететін офицерлер көпшілікке өлімге әкелмейтін қарулармен оқ атып, олардың алға жылжуын тоқтатуға тырысты. Патрульдегі полиция қызметкерлері әдетте таяқтармен немесе тапаншалармен немесе екеуімен де қаруланған, ал шабуылдаушыны басып тастаудың өлімге әкелмейтін әдістері джиу-джитсу және таяқ қолдану сияқты қолмен күресу техникаларына негізделген. 1980 және 1990 жылдары офицерлер бұрышпен шашыратуға арналған газ сияқты өлімге әкелмейтін жеке қаруларды қолдана бастады, содан кейін полиция үшін әзірленген және жеке азаматтардың өзін-өзі қорғану нарығында да қолданыс тапқан электрошоктық қаруларды, мысалы, тазерлерді қолданды. Алайда, бұл қарулар бір-бірге қақтығыстарды өлімге әкелмей шешу үшін жасалған. 1990-жылдар мен 2000-жылдардың басында әскери және полиция қолдануы үшін басқа да өлімге әкелмейтін қару түрлеріне қызығушылық артты. Басқа факторлармен қатар, өлімге әкелмейтін қаруды қолдану халықаралық құқық және келісімдер бойынша, химиялық деп анықталған аэрозольдік спрейлер немесе газдар сияқты қарулар қолданылмаған жағдайларда заңды болуы мүмкін. 1987-1990 жылдар аралығында, ФБР-дің Атыс қаруын оқыту бөлімі үш жылдық далалық зерттеу жүргізгеннен кейін; 1990 жылы олеорезин капсикумының қолданылуы ФБР-де бекітіліп, қолданысқа енгізілді, бұл ресми құқық қорғау органының алғашқысы болды. 1990-жылдардың соңы мен 2000-жылдардың басында полиция бояулы доптарда қолданылатын жабдыққа негізделген жаңа бұрышпен шашырату жүйесін қабылдауды бастады. "Бұрыш доптары" деп аталатын арнайы бояу шары сұйық немесе ұнтақталған капсаицинмен толтырылады, ол бұрышпен шашыратудың белсенді ингредиенті болып табылады, және спортта қолданылатын бояу шары маркерлеріне ұқсас, бірақ жоғары қысыммен жұмыс істейтін қысылған газбен итеріледі. Капсуланың соққысы бірден ауыртады (бұрыш доптарының қабығы стандартты бояу доптарынан қалың және жоғары жылдамдықпен атылады), және ол соққы кезінде ашылып, капсаицинды аэрозольдік бұрышпен шашырату сияқты әсермен шашыратады. Алайда, бұрышпен шашыратудың тиімділігі үшін, оның нысананың көзіне, мұрнына немесе аузына тиюі керек; киімге немесе қалың теріге тиген бұрышпен шашыратудың әсері өте төмен.
Әсерлер
Қатерлі емес қарулардың мақсаты – сенімді түрде белгілі бір деңгейде қабілетсіздік тудыру, бірақ дәстүрлі қарулар сияқты өлімге немесе тұрақты зардаптарға әкелмейтін әсер ету. Осы жобалау мақсаты оларды құқық қорғау органдарының азаматтық наразылықтар кезінде қолдануға жиі таңдауына себеп болды. Әсер ету тәсілдері қолданылатын технологияға қарай өзгереді: кинетикалық снарядтар ауырсыну рецепторларын белсендіріп, мінез-құлықтың өзгеруін тудыратын тікелей соққы арқылы әрекет етеді, жарық – көру қабілетіне, дыбыс – естуға және т.б. әсер етеді. Осы қарулардың жобаланған мақсатына қарамастан, олар зиян келтіруі мүмкін. Бұл әсіресе денедегі бас, мойын, көздер, құрсақ және несеп-жыныс жүйесі сияқты осал аймақтармен тікелей байланысқа түсетін технологияларға қатысты. Сондықтан, кейбір сарапшылар «қатерлі емес» терминін қате деп санайды және оларды «азырақ қатерлі» деп атауды ұсынады, ал басқалары «қатерлі емес» терминінің мағынасын өлім-жітім мен тұрақты жарақаттарды барынша азайту мақсаты ретінде түсіндіреді, бірақ оны толығымен жою міндетті емес. Жобалау мақсаты – тұрақты зардаптарды болдырмау/азайту болғандықтан, әсерлері көбінесе уақытша болып келеді. Кейбір әсерлер сәтке ғана соқтығуы мүмкін, ал басқалары белгілі бір мерзімге сақталуы мүмкін.
Механика
Қатерлі емес қарулар жарақаттану мен өлімді барынша азайту үшін жасалған. Адамдар кейде осы қарулардан ауыр жарақат алып, тіпті қаза табады, бірақ өлім-жітім салыстырмалы түрде сирек болады. Қатерлі емес қарудан болатын өлімнің себептері әртүрлі және кейде нақты белгісіз. Дұрыс бағытталмаған немесе кері кеткен оқтар, бұрыннан бар денсаулық мәселелері, жеткіліксіз оқытылған пайдаланушылар, қайталап қолдану және қасақана түрде дұрыс емес пайдалану – өлімге әкеп соққан жағдайларда кездесетін факторлар. Дене мүшелерінің сезімталдығы әртүрлі болғандықтан және адамдардың салмағы мен физикалық дайындығы да әртүрлі болғандықтан, ең болмағанда адамды уақытша жарамсыз етуге жеткілікті күшті кез келген қару, белгілі бір жағдайларда өлімге себеп болуы мүмкін. Осылайша, "қатерлі емес күш" өлімге әкелу қаупін қамтиды: осы контексте "қатерлі емес" дегеніміз "өлтіру мақсатында емес" дегенді білдіреді. Көптеген топтар қатерлі емес қаруларды және оларды қолдану тәсілдерін жақсартуға көп мүмкіндік бар екенін айтады. Мұндай қарулардың салыстырмалы қауіпсіздігі туралы мәлімдемелер көбінесе олардың "дұрыс" пайдаланылуына байланысты. Мысалы, 1960 жылдары жасалған резеңке оқтарды жерге атып, содан кейін секіріп нысанаға тигізу керек еді, ал басқа қатерлі емес оқтар дененің төменгі бөлігіне атуға арналған; егер олар тікелей басқа бағытталса, өлімге әкелуі мүмкін.
Қару-жарақ
Өлімге әкелмейтін оқ – нысананы өлтіру емес, оны қабілетсіз ету мақсатымен жасалған атыс қаруының оқ-дәрісі. Бұл оқтар осы қабілетсіздікті қозғалыс энергиясын беру және күшті соққы арқылы іске асырады. Резеңке оқ, резеңке шашырауы, жұмсақ полимерлі оқ, балауыз оқ, пластик оқ, қапшық оқ, көпіршік гранаталары, сақина тәрізді аэродинамикалық снарядтар (қозғалыс энергиясымен және көз жасырату газымен) және электр тогы бар резеңке оқтар (мысалы, Taser XREP оқтары) – дәстүрлі металл оқтарға қарағанда қауіпсіз, сондай-ақ оларды аз мөлшердегі жанармай қолданып, төмен жылдамдықпен ұшыруға болады. "Қапшық" типті оқтар кейде иілгіш таяқша снарядтары деп те аталады. Соңғы кезде, жоғары жылдамдықты бояу доптары да өлімге әкелмейтін оқтарды ұшыру үшін қолданылады, оның ішінде FN 303 құрылғысы және PepperBall өнімдері бар. Айта кетейік, өзгермелі жылдамдықты қару тұжырымдамасы да бар, онда қозғалту энергиясының көзі әлі толық анықталмаған және/немесе бекітілмеген болуы мүмкін. Дегенмен, барлық технологиялардың негізгі принципі бірдей – нысанаға кинетикалық әсер ететін массаны жіберу.
Жарылғыш заттар
Қол гранаталары бірнеше аз зиянды түрлеріне бөлінеді, мысалы, "шағылыстырғыш" (көру қабілетін уақытша жоятын) гранаталар, резеңке сынықтары бар "қияр" гранаталары және химиялық тітіркендіргіш заттарды шығаруға арналған гранаталар (төменде сипатталған). 1972 жылы, ұрланған Sabena 571 рейсін ұстау үшін шағылыстырғыш гранаталар қолданылды, бұл Эхуд Барак басқарған және Беньямин Нетаньяху кірген Израиль күштеріне 10 минут ішінде ұшаққа шабуыл жасап, оны басып алуға мүмкіндік берді, соның салдарынан екі террорист ұсталды, ал террористік топтың басшысы Әли Таха және оның көмекшісі қаза тапты, ал барлық жолаушылар құтқарылды (үшеуі жараланды, ал біреуі бірнеше күннен кейін жарақатынан қайтыс болды). Газа флотилиясына жасалған шабуыл кезінде, Мави Мармараға шабуыл жасағанда IHH мүшелері ИДФ сарбаздарына қарсы шағылыстырғыш граната қолданған. 2010 жылдың маусым айында Кенияда назар аудару үшін шағылыстырғыш граната қолданылды, содан кейін нағыз граната және жарылғыш құрылғы қолданылып, көптеген адам қаза тапты. 2010 жылғы Қырғызстан төңкерісі кезінде сәуір айында полиция демонстрацияны тоқтату үшін шағылыстырғыш гранаталарды қолдануға тырысты, бірақ наразылар полицияны басып алды. Наурыз айында Беларусь полициясы Минскіде демонстрацияларға қарсы шағылыстырғыш гранаталарды қолданды, ал қыркүйекте Афинада грек полициясы қолданды. Соңғы екі жағдайда демонстрациялар жарақатсыз таратылды. 2011 жылдың ақпан айында египет полициясы көтерілісшілерге қарсы шағылыстырғыш гранаталарды қолданған.
Су
Су шашырату құралдары көгалды және тәртіпсіздіктерді басу үшін, адамдарды тарату немесе белгілі бір орында қозғалысын шектеу үшін жиі қолданылады. Бұл құралдар көпшілікті аз зиян келтіре отырып таратуға арналған, бірақ су қысымы көзге жарақат келтіруі, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Шағын қаруларға арналған сумен толтырылған оқ-дәрілер әзірлеме сатысында. Электрленген су шашырату құралдары жасалған, бірақ кейіннен одан бас тарды.
Иіс негізіндегі қарулар
Жаман иіс шығаратын заттардың күшті иісі адамдарды зақымдалған аумақтан кетуге мәжбүр етеді. 2008 жылы Израиль қорғаныс күштері Skunk-ты көшпендерді тарату үшін қолдана бастады. Бұл – су шашырату машинасынан бүркілген тұман түрі, ол тиген нәрсеге шірік немесе канализацияның қорқынышты иісін қалдырады және оңай кетпейді.
Қымыз
Пікіршік спрейінің белсенді құрамы – олеорезин капсикум (ОК), ол қайың бұрышынан (кайенский перец) алынған ырықылдататын химиялық зат. 1998 жылы Халықаралық полиция басшылары қауымдастығының бағалауынша, АҚШ-та кем дегенде 113 пікіршік спрейіне байланысты қаза болған, барлығының себебі маскүнемдік, бұрыннан бар денсаулық мәселелері немесе полицияның тыныс жолдарын шектеуші ұстау тәсілдерін қолдануы болған, бұл жағдайда позициялық тұншығуға (асфиксия) әкелуі мүмкін. Американдық азаматтық бостандықтар одағының Оңтүстік Калифорния бөлімшесі пікіршік спрейін қолданғаннан кейін максималды жатқан күйде ұстау техникасын қолдануға қарсы кеңес береді және бүркілген кез келген адамның тыныс алуы тиімді болуын қамтамасыз ету үшін оны қадағалау қажет екенін ескертеді.
Жасқырғыш газ
Химиялық қарудың, мысалы, көзден жас шығаратын газдың (CS) және бұрыштан шашырату газдың (OC) қолданылуы, қауырсыңды ұзақ мерзімді салдары көрсеткен зерттеулердің нәтижесінде, күшейтілген тексеруге және сынға ұшырауда. Көптеген полиция күштері өз қызметкерлерін оқу кезінде бұл химиялық заттарға ұрындырмайды. Журналист Рубен Салазар 1970 жылы Лос-Анджелесте Чикано көтерілісі кезінде қателікпен атылған CS газ баллонынан қаза тапты. Көзден жас шығаратын газдың өзінен немесе оның тасымалдану құралдарынан туындаған басқа да ауыр жарақаттар мен өлім жағдайлары болды, соның ішінде 2011 жылғы Оклендтегі "Оккупай" наразылығы кезінде тәжірибелі Скотт Олсеннің көзден жас шығаратын газ баллонынан ауыр жарақат алуы.
Психохимиялық
Психохимиялық қару – БЗ, ЛСД, Kolokol 1, EA 3167 және 3 Метилфэтамин сияқты, жауынгерлік қимылдар немесе сұрақтар кезінде қолданылғанда дезориентациялық әсер тудыруға арналған психоактивті препараттар.
Ұйқыға арналған газ
2002 жылы Мәскеу театрында болған кешірімшілік оқиғасында ресейлік арнайы күштер тұтқындар мен террористерді ұйықтату мақсатымен белгісіз газды (3 метилфентанил немесе галотан газында ерітілген басқа фентанил түрі деп саналады) қолданды. Тұтқындардың және террористердің көпшілігі (барлық қамықорлық шабуылдаушылар да оның ішінде) анестезияланды, бірақ кейбір террористер газ маскаларын киіп, газдың әсерінен қорғанып қалды. Қолданылған зат – күшті фентанил туындысы (синтетикалық опиоид) болғандықтан, жеткілікті дозада қолданғанда тыныс депрессиясын және соңында тыныс жетіспеушілігін тудырады. Анестезия және тыныс депрессиясы сияқты орталық нерв жүйесіне әсер ететін құбылыстарды ауруханалар мен көптеген жедел жәрдем машиналарында бар налоксон сияқты опиоид қарсы әрекет ететін препараттармен кері қайтаруға болар еді. Алайда, ресейлік билік қолданылған зат туралы ешқандай ақпарат жарияламағандықтан, медициналық қызметкерлер құтқару операциясы кезінде опиоид қолданылғанын білмеді, демек көптеген тұтқындарды құтқара алатын дәріні қолдану мүмкін болмады. Шамамен 700 тұтқын құтқарылды, ал 130-ы газға ұшырағаннан көз жұмды. Барлық террористер ресейлік күштер газ және оқ атудың бірлескен нәтижесінде жойылды.
Басқа химиялық агенттер
Көпіршіктейтін заттар, CR газы да оның ішінде, тәртіпсіздікті басуға қолданылатын заттардың арасында сирек кездеседі. Басқа тітіркендіргіштерге CS газы және нонивамид (PAVA) жатады.
Тіркемелі көбік
1995 жылы АҚШ Теңіз жаяу әскерлері Біріккен Қалқан операциясында жабысқақ көбікті сынап көрді және белгілі бір табысқа қол жеткізді, бірақ оның далалық қолданылуында түрлі қиындықтар да анықталды.
Аумақты жоққа шығару
Аумақты бақылауға арналған қарулар жауды қабілетсіз ету немесе оларды тоқтату арқылы әрекет етеді.
Көлік құралына қарсы
Көлік құралдарын тоқтату шаралары – алға жылжып келе жатқан кеме немесе көлік құралының шабуыл жасауына жол бермеу немесе оны тексеру үшін тоқтату мақсатында қолданылатын әртүрлі әдістер мен құрылғыларды қамтиды. Кемелер мен көлік құралдарын тоқтату үшін кинетикалық, химиялық немесе электромагниттік тәсілдер қолданылуы мүмкін.
Қаңқалар
Қарапайым қатарлар немесе өткірленген таяқтар (оларды панджи таяқтары деп те атайды) және кішкентай кальтроптарды қолдану ғасырлар бойы жаяу әскерге қарсы соғыстың құралы болған. Олардың Рим дәуірінен бері қолданылғаны белгілі, ал одан да ертерек қолданылған болуы мүмкін: бұл тұжырым б.з.д. IV ғасырдағы гректерге таныс болған, олар жаудың құралдарын тоқтату үшін жердегі жолға тастар, бұталар, торлар және ағаштарды, ал суда – жауды ұстауға арналған құрылғыларды орналастырған. Қазіргі заманғы кальтроптар балалық шақтағы ойынның ірі "жұлдызшаларына" ұқсайды. Оларды қарсы келе жатқан дөңгелекті немесе шынжыр табанды көліктердің жолына қойғанда, олар дөңгелектерді бұзуға, шиналар мен шынжырларды жоюға және көліктерді істен шығаруға арналған.
Көтерілісшілердің қаруы
Қазіргі қолданыста тәртіпсіздікке қарсы мылтық немесе аз зиянды таратқыш – тәртіпсіздіктерді басу мақсатында "өлімге қауіпсіз" немесе "аз зиянды" оқ-дәрілерді атуға арналған қарудың бір түрі. Аз зиянды таратқыштар тәртіпсіздікті басуға арналған арнайы қарулар немесе әдеттегі қарулар, көбінесе шабармандық мылтықтар мен граната таратқыштар болуы мүмкін, олар тиісті оқ-дәрілермен жабдықталған. Оқ-дәрілер көбінесе 12 калибрлі (18,5 мм / 0,729 дюйм) шабармандық мылтықтарда және 37 мм (1,46 дюйм) немесе 40 мм (1,57 дюйм) граната таратқыштарда кездеседі. АҚШ-та "тәртіпсіздікке қарсы мылтық" термині көбінесе шабармандық мылтыққа сілтеме жасайды.
Электр соққысы бар қару
Электрлік соққы қарулары – адамды бағындыру үшін, денедегі беткі бұлшықеттердің жұмысын бұзуға арналған электр тогын беру арқылы қолданылатын әрекетсіздендіру қарулары. Олардың бір түрі – электр тогын өткізгіш құрылғы (ЭТҚ), бұл қару "Тейзер" деген танымал бренд атымен белгілі және жұқа, иілгіш сым арқылы электр тогын жеткізетін оқтарды атып шығарады. Басқа электрошок қарулары, мысалы, электрошокерлер, электрошокер таяқшалары және электрошок белдіктері тікелей контакті арқылы электр тогын береді.
Бағытталған энергия қарулары
Бағытталған энергия қарулары – оқ-дәрісіз, бағытталған бағытта энергияны шығаратын қарулар. Олар адамдар мен машиналарды (мысалы, көлік құралдарын) қозғалмайтын ете алады, ал өлімге әкелмейді. Бағытталған энергия қарулары электромагниттік қаруларды (оның ішінде лазерлік қаруларды), микротолқындық қаруларды, бөлшектік сәулелік қаруларды, дыбыстық қаруларды және плазмалық қаруларды қамтиды.
Ультрафиолетті лазер
HSV Technologies, Inc. (негізін қалаушылары Херр, Шлезингер және Вернонның есімдерімен аталған; Холден арнайы көліктерімен шатастырмаңыз), бұрын Сан-Диего, Калифорния, АҚШ, кейін Порт-Орчард, Вашингтон штатында орналасқан, 2002 жылы TIME журналында жарияланған "Резеңке оқтан артық" мақаласында сипатталған, адам өліміне әкеп соқпайтын құрылғыны жасады. Бұл 193 нм толқын ұзындығындағы ультракөк сәулелерді пайдаланатын электролазер, ол тірі нысаналарды қашықтықтан, тігізбестен қозғалмас ете алады деп күтілуде. Автомобильдердің электрондық тұтандыру жүйесіне қарсы қолдану үшін 248 нм лазер арқылы қозғалтқышты тоқтатуға арналған нұсқасы да жоспарланған. Басты ойлап табушысы Эрик Херр 2008 жылы қайтыс болды және компания таратылған сияқты, олардың веб-сайты 2017 жылдың қыркүйегінен бастап қолжетімсіз.
Импульстік энергия ұшағы
Импульстік энергиялық снарядтар (ПЭП) – қазіргі уақытта АҚШ әскері әзірлеп жатқан, өмірге қауіпсіз бағытталған энергиялық қару-жарақ технологиясы. Ол көзге көрінбейтін лазерлік импульстің шығарылуын қамтиды, ол нысанаға тиген кезде бетін буландырып, аз мөлшерде жарылатын плазма жасайды. Бұл нысананы есінен шығарып, құлатуға арналған қысым толқынын және нерв жасушаларына әсер ететін, ауырсыну сезімін тудыратын электромагниттік сәулеленуді құрайды. Импульстік энергиялық снаряд тәртіпсіздікті басуға арналған және 2 км-ге дейінгі қашықтықта жұмыс істейді деп хабарланады. Оның салмағы шамамен 230 кг және көлік құралдарына орнатылуы мүмкін. Лазерлік өндіріс технологиясы жетілдірілгенде салмағы азайтуға болады. Жүйені Mission Research Corporation (қазір Orbital ATK) әзірледі. Ол инфрақызыл лазерлік импульстерді шығаратын химиялық дейтерий фториді лазерлік құрылғысын пайдаланады. Плазма (импульстің басында пайда болады) оның электрондары импульстің кейінгі бөлігінен энергияны сіңіргенде жарылады. 2003 жылы АҚШ әскери сараптамасы PEP-терден шығатын электромагниттік сәулеленудің жануарларға жасалған тәжірибелерде ауырсыну мен уақытша паралич тудырғанын көрсетті. АҚШ Арнайы операциялар күштерінің 2010 жылғы жоспарларына БПЛА-ға қарсы импульстік энергиялық снарядты әзірлеу жұмыстарын бастау кірді.
Белсенді бас тарту жүйесі
Белсенді бас тарту жүйесі (ADS) – адам терісіне енуге жеткілікті қуатты электромагниттік сәулеленуді шығаратын құрал, ол құрбанға ешқандай физикалық зақым келтірмей, өртеніп жатқандай сезім тудырады. АДС – АҚШ әскері әзірлеген, аймақты шектеу, периметрді қорғау және көшпенділерді бақылауға арналған, қауіпсіз, бағытталған энергия қаруы. Құралды "жылу сәулесі" деп те атайды, себебі ол нысана бетін, мысалы, нысанаға алынған адамның терісін қыздыру арқылы жұмыс істейді. 2011 жылы ADS кішірейтіліп, сенімділігі арттырылды және қозғалыс кезінде қолдануға ыңғайлы етілді. ADS II қозғалатын ұшақтар мен жердегі көліктерден жұмыс істеуге арналған. Жаңа жобалау әртүрлі орта жағдайындағы мәселелерді шешпейді. Әуе күштерінің арнайы операциялар басшылығы AC-130J Ghostrider қарулы кемесіне ADS орнатуды сынап жатыр, ол жердегі қауіпті топтарды немесе жеке тұлғаларды нысанаға алу үшін қолданылады. Бұл кеме экипажға қауіпсіз нұсқаны ұсынады, осылайша олардың әрекет ету мүмкіндіктері артады. Халық тығыз қоныстанған аймақтардағы қақтығыстардың көбеюіне байланысты, Әуе күштері 10 жыл ішінде жеткілікті ұшақтарды қауіпсіз жүйелермен жабдықтауды мақсат тұтып отыр. Ұшақтар, көрінеді, ADS II нұсқасын пайдаланатын болады.
Жақсылық
Жарықтырғыш – нысананы уақытша соқырландыру немесе дезориентацияға түсіру үшін жоғары қарқынды бағытталған сәулеленуді пайдаланатын бағытталған энергия қаруы. Нысаналар сенсорларды немесе адамның көру қабілетін қамтуы мүмкін. Жарықтырғыштар көзге ұзақ мерзімді зиян келтірмеу мақсатында түрлі электрондық сенсорларға инфрақызыл немесе көрінбейтін жарық, ал адамдарға көрінетін жарық шығарады. Бұл құрылғылар әдетте лазерлерді пайдаланады, сондықтан оларды лазерлік жарықтырғыш деп атайды. Қазіргі заманғы жүйелердің көпшілігі жеке тасымалданады және электромагниттік спектрдің қызыл (лазерлік диод) немесе жасыл (диодты сорғыланған қатты күйдегі лазер, DPSS) аймақтарында жұмыс істейді. Бастапқыда әскери қолдану үшін әзірленген, қазір құқық қорғау және қауіпсіздік салаларында қолдануға болатын өнімдер де пайда болуда. 1995 жылғы БҰҰ-ның «Соқырландыратын лазерлік қарулар протоколы» бойынша, мәңгілік соқырлыққа әкеп соқтыратын қаруларға тыйым салынған. Жарықтырғыш – уақытша соқырлықты немесе дезориентацияны тудыратын, сондықтан бұл протоколға жатпайтын, қару емес құрал. Персоналды тоқтату және стимуляциялық жауап беру мылтығы (PHASR) – АҚШ Қорғаныс министрлігінің Әуе күштері ғылыми-зерттеу зертханасының Бағытталған энергия дирекциясы әзірлеген прототиптік қару емес жарықтырғыш. Оның мақсаты – нысананы уақытша дезориентацияға түсіру және соқыр ету. Бұрын соқырландыратын лазерлік қарулар сынақтан өткен, бірақ 1995 жылғы БҰҰ-ның Соқырландыратын лазерлік қарулар протоколына сәйкес тыйым салынды, және АҚШ 2009 жылдың 21 қаңтарында оған қосылды. PHASR мылтығы, төмен қарқынды лазер, осы ереже бойынша тыйым салынбайды, себебі соқырландыру әсері уақытша болуы тиіс. Ол сондай-ақ екі толқынды лазерді пайдаланады. PHASR Нью-Мексико штатындағы Әуе күштері ғылыми-зерттеу зертханасының Бағытталған энергия дирекциясының бөлігі болып табылатын Киртленд әуе күштері базасында сынақтан өтті.
Жарықпен соқырландыру лазерлік қару
Бірнеше ел лазерлік соқырландыратын қару жасады және Ресей Донбастағы соғыста оларды қолданды деген күдік бар.
Ұзақ қашықтыққа арналған акустикалық құрылғы
Ұзақ қашықтыққа арналған акустикалық құрылғы (LRAD) – LRAD корпорациясы әзірлеген, хабарламалар мен ескерту сигналдарын қалыпты динамиктерге қарағанда ұзақ қашықтыққа немесе жоғары дыбыспен жіберуге арналған акустикалық шақыру құрылғысы. LRAD жүйелері түрлі салаларда ұзақ қашықтықтағы байланыс үшін қолданылады, оның ішінде адамдарға зиян келтірмейтін, физикалық күш қолданбайтын көпшілікті бақылау құралы ретінде де пайдаланылады. LRAD құрылғылары кейде "дыбыс қаруы" деп аталғанымен, олар негізінен әскери мақсатта қолданылмайды. Нью-Йорк полициясының Хаммер машиналарының үстіндегі дөңгелек қара құрылғылар – LRAD құрылғылары. Өндірушінің техникалық сипаттамаларына сәйкес, жүйелердің салмағы және олар 2,5 кГц жиілікте 30° - 60° бұрышта дыбыс шығара алады. Сондай-ақ, өндіруші 360° бұрышта хабар таратуға арналған, көпшілікке үндеу және жаппай хабарландыру жүйелерін де шығарады.
Қауіпсіздік және құқықтық мәртебе
АҚШ-та Техас университетінің Остин қаласындағы Жоғары технологиялар институты (IAT) электромагниттік қару-жараққа қатысты электродинамика және гипержылдамдық физиканы дамыту үшін негізгі зерттеулер жүргізеді. Электромагниттік қарулар көбінесе "өлтірмейтін қару" деп есептелсе де, олар адам денсаулығына қауіп тудырады. Шындығында, "өлтірмейтін қару кейде өлімге әкелуі мүмкін". АҚШ Қорғаныс министрлігінің саясатында нақты айтылғандай, өлімге әкелмейтін қару "өлімге немесе қанағаттандырмайтын жарақаттарға әкелу ықтималдығының нөлдік болуы талап етілмейді". 1998 жылы "Адамға тигізетін әсерлер жөніндегі кеңесшіл тобы" құрылды, ол "өлтірмейтін қаруды" жалпы халыққа қолданудың адамға тигізетін әсерлерін, деректерін және модельдерін тәуелсіз бағалауды қамтамасыз етуге бағытталған. Алайда, 1997 жылғы TECOM технологиялық симпозиумында өлтірмейтін қарулар туралы мына қорытынды жасалды: "Персоналға тигізетін әсерді анықтау – сынақ қоғамдастығы үшін ең үлкен қиындық", себебі "жарақаттану және өлімге әкелу мүмкіндігі адамдармен жүргізілетін сынақтарды шектейді". Дегенмен, "орталық нерв жүйесіне бағытталған және нейрофизиологиялық бұзылыстарға себеп болатын энергиялық қарулар" 1980 жылғы "Кейбір әдеттегі қарулар туралы конвенцияны" бұзуы мүмкін. Ал, өлтірмейтін мақсаттан асып, "артық жарақаттарды немесе қажетсіз азапты" тудыратын қарулар 1977 жылғы Женева конвенциясының I хаттамасын бұзуы мүмкін. Адамдарға ұзақ мерзімді немесе қайта-қайта қолданылғанда ауырсыну тудыратын өлтірмейтін қарулардың физикалық және психологиялық әсерлерінің қауіпсіздігі мен бағалануы жеткілікті түрде зерттелмеген және түсініксіз. Мұндай зерттеулер үшін барлық қатысушылардың ерікті келісімі қажет, БҰҰ-ның азаптауға және басқа да қатыгездікке қарсы конвенциясын бұзбау үшін.
Қате пайдалану
Бұрыш газ – американ полициясының қолданғаны айтылып жүрген, өмірге қауіп келтірмейтін қарудың бір түрі. 1997 жылы Калифорнияда болған екі оқиғада полиция наразылық білдірушілердің көздеріне тікелей бұрыш газ шашырған. Amnesty International бұл әрекеттерді айыптады және олардың 1984 жылғы БҰҰ-ның азаптауға қарсы конвенциясын бұзуы мүмкін екенін мәлімдеді. Электромагниттік қару жасауға қажетті материалдар мен құралдар кеңінен қолжетімді. "Электромагниттік бомбалардың таралу қаупі өте нақты."