Кіріспе

Норман Фредерик Жьюисон (21 шілде 1926 – 20 қаңтар 2024) – канадалық кинорежиссер. Ол қоғамдық және саяси мәселелерді көтеретін фильмдерімен танымал болды, көбінесе күрделі немесе даулы тақырыптарды кең көрермендерге түсінікті етуге ұмтылды. Ол «Жақсы түнді, госпожа» (1967), «Сыбызғыдағы әнші» (1971) және «Айға тұрмысқа шыққанда» (1987) фильмдері үшін үш әртүрлі онжылдықта үш рет «Үздік режиссер» номинациясына ие болды. Сонымен қатар, ол төрт «Оскар», үш «Алтын глобус» және бір «Эмми» сыйлығына ұсынылып, «BAFTA» сыйлығын жеңіп алды. 1999 жылы Кино өнер және ғылым академиясының Ирвинг Г. Тальберг атындағы сыйлығымен марапатталды. Торонтода туып өскен Жьюисон 1950 жылдары CBC телеарнасында мансабын бастады, содан кейін сол онжылдықтың соңында АҚШ-қа көшіп, NBC телеарнасында жұмыс істеді. Ол 1962 жылы «40 фунт проблема» комедиясымен көркем фильмдердегі дебютін жасады және 40 жылдан астам кинорежиссерлік карьерасын бастады. Оның ең танымал фильмдері: «Цинциннати баласы» (1965), «Орыстар келеді, орыстар келеді» (1966), «Томас Краун ісі» (1968), «Иисус Христос – Супержұлдыз» (1973), «Роллербол» (1975), «F.I.S.T.» (1978), «Барлыққа әділдік» (1979), «Әскердің хикаясы» (1984), «Құдайдың Агнесі» (1985) және «Жылдамдық» (1999). 1988 жылы Жьюисон Канада кино орталығын құрды. 2003 жылы Канада кино индустриясына қосқан үлесі үшін генерал-губернатордың сахналық өнер сыйлығымен марапатталды. Ол 2004 жылдан 2010 жылға дейін өзі бітірген Торонто университетінің Виктория университетінің канцлері болды.

Ерте өмір және білім

Джьюисон Торонтода, Онтариода, Дороти Айрин (қыздығы Уивер) мен Перси Джозеф Джьюисонның (1890–1974) ұлы болып дүниеге келді. Ол Кью Бич мектебінде және Малверн колледжінде оқыды. 1930 жылдары өскен кезінде өнерге және театрға қабілетті екенін көрсетті. Тегі мен "Қолыстағы скрипкашы" фильмін түсіргендігі үшін оны жиі еврей деп жаңылыстырды, бірақ Джьюисон мен оның отбасы – ағылшын тегіндес протестанттар (методистер). Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1944–1945 жж.) Канада Корольдік теңіз күштерінде қызмет етті, содан кейін әскерден босатылып, Америка Оңтүстігіне саяхат жасады, онда ол сегрегациямен кездесті, бұл тәжірибе оның кейінгі туындыларына әсер етті. Джьюисон Торонто университетінің Виктория колледжін бітіріп, 1949 жылы бакалавр дәрежесін алды. Оқу кезінде ол түрлі театрлық қойылымдарға – жазуға, режиссураға және актерлікке қатысты, соның ішінде 1949 жылғы All Varsity Revue-ге қатысты. Бітіргеннен кейін ол Лондонға көшіп, балалар телебағдарламасы үшін сценарий жазушы және BBC үшін эпизодтық рөлдерде актер болып жұмыс істеді, сонымен қатар қосымша жұмыстармен өзін асырады. 1951 жылдың соңында Ұлыбританияда жұмыссыз қалған ол Канадаға оралып, Торонтодағы CBLT телеарнасында өндіріс стажеры болды, ол CBC Television телеарнасын іске қосуға дайындалып жатқан еді.

1952-1964: Алғашқы еңбектері

1952 жылдың күзінде CBC телеарнасы эфирге шыққанда, Джьюисон режиссердің ассистенты болды – барлығы да ойын-сауық индустриясында мансап қуды. 1958 жылы Джьюисон Нью-Йорктегі NBC телеарнасына жұмысқа алынды, оның алғашқы тапсырмасы "Your Hit Parade" болды, одан кейін "Энди Уильямс шоуы". Бұл шоулардың сәттілігі Гарри Белафонт, Джеки Глисон және Дэнни Кей сияқты артистер қатысқан арнайы бағдарламаларды түсіруге әкелді. Джьюисонның мансабында шешуші роль атқарған телеөндіріс – 1961 жылы көрсетілген Джуди Гарландтың "қайта оралу" арнайы бағдарламасы болды, онда Франк Синатра мен Дин Мартин де болды, және бұл Джьюисонның кейін режиссерлікке шақырылған апталық шоуға жол ашты. Бағдарламаның репетициясы кезінде студияға келген актер Тони Кертис Джьюисонға толық метражды фильм түсіруді ұсынды. Фильмді Universal International Pictures қаржыландырып, таратты және ол Диснейлендте түсірілген алғашқы фильм болды. Curtleigh Productions-тың Джьюисонмен жасасқан келісімшартында, егер алғашқы фильм сәтті болса, келесі фильмдер үшін келіссөздер жүргізуге болатын опция қарастырылған еді. 1962 жылдың қазан айының басында Джьюисон өзінің тәуелсіз кино өндіріс компаниясы "Simkoe Productions" құрды және Кертистің жаңа кино өндіріс компаниясы "Curtis Enterprises" пен екі фильмге келісімшарт жасады, сондай-ақ "Universal International Pictures" компаниясымен қосымша екі фильмге келісімшартқа қол қойды. "Curtis Enterprises" үшін жоспарланған екі фильм түсірілмесе де, "Universal International Pictures" үшін екі фильм де түсірілді. Ол Дорис Дейдің басты рөлде ойнаған екі комедия түсірді: 1963 жылы шыққан және Джеймс Гарнердің қатысуымен "Барлық қызық" ("The Thrill of It All") және 1964 жылы шыққан, Рок Хадсонның қатысуымен "Маған гүл жіберме" ("Send Me No Flowers"). "Сүйіспеншілік өнері" (1965) комедиясынан кейін Джьюисон бұл жанрдан шығып, қиын жобаларға кірісуге бекінді.

1965-1987: Жеңілі және танымалдылығы

Оның ең табысты фильмі — Стив Маккуин қатысқан «Цинциннати кісісі» (1965), қазірде құмар ойындары туралы жасалған ең жақсы фильмдердің бірі саналады. Ал Джьюисон оны жеке сүйікті фильмдерінің бірі деп есептейді, себебі ол оның алғашқы күрделі драмасы болды. 1966 жылы осы жетістікке «Орыстар келеді, орыстар келеді» («The Russians Are Coming, the Russians Are Coming») атты Суық соғысқа қатысты параноялық сатиралық фильм ілесіп келді. Бұл фильм Джьюисонның тұңғыш өндірген туындысы болды және төрт «Оскар» сыйлығына, соның ішінде «Үздік фильм» номинациясына ұсынылды. Ол «бірлесуге шақыру немесе халықаралық қақтығыстың абсурдтығы сол кезде маңызды еді» деп ойлады. «Орыстар» фильміне жағымды пікірлер болғанымен, оңшыл комментаторлар Джьюисонды «канадтық солшыл» деп атады. Оның табыстарын жалғастырған фильмдердің бірі — «Түннің ыстығы» (1967), нәсілдік шиеленіске толы оңтүстік қаласында өтетін және Сидни Пуатье мен Род Штайгер қатысқан қылмыстық драма. Фильм бес «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, соның ішінде «Үздік фильм» сыйлығы, ал Джьюисон «Үздік режиссер» номинациясына ие болды. Түсірілім кезінде Роберт Кеннеди Джьюисонға бұл «өте маңызды фильм болуы мүмкін екенін» айтты. «Уақыттың маңызы зор» деді ол. Кеннеди бұл болжамын бір жарым жылдан кейін, ең жақсы драма үшін «Критиктер таңдауы» киносымен марапаттағанда еске салды. Лондонның солтүстік-батысындағы Пайнвуд студиясында және Югославияда ол «Қолыңғыш» (1971, қайта шығарылған 1979) музыкалық фильмін жасады, ол үш «Оскар» сыйлығын жеңіп алды және тағы бес номинацияға, соның ішінде «Үздік фильм» және «Үздік режиссер» номинацияларына ие болды. «Қолыңғыштың» түсірілімі кезінде Джьюисон сонымен қатар Дуглас Джексон режиссерлік еткен 1971 жылғы Канаданың Ұлттық кино басқармасының «Норман Джьюисон, режиссер» атты деректі фильмінің назарында болды. Джьюисонның келесі жобасы — Эндрю Ллойд Вебер мен Тим Райс жазған Бродвей мюзикліне негізделген «Иисус Христос Супержұлдызы» (1973) мюзиклі болды. Ол Израильде түсірілді, онда Джьюисон Грегори Пек қатысқан «Екі шляпалы Билли» (1974) вестернін де өндірді. Діни тақырыпты өңдегені үшін дау тудырған «Супержұлдыз» фильмінен кейін тағы бір фильм пайда болды, ол осы жолы зорлық-зомбылық туралы пікірталас тудырды. «Роллербол» (1975) жақын болашақта корпорациялар әлемді билейтін және ойын-сауық өлімге алып келетін ойынға ортаталатын оқиғаны көрсетеді. Оның келесі режиссерлік жұмысы — Джимми Хоффаның өміріне негізделген еңбек одағының драмасы «F.I.S.T.» (1978) болды, ол сценарий жазу құқығына қатысты дау тудырды. Сценарист Джо Эстерхас фильмнің жұлдызы Сильвестр Сталлонемен сценарий жазу құқығын бөлісуге келіспеді, өйткені Сталлоненің үлесі шамалы болды деп санайды, ал Сталлоне бүкіл сценарийді қайта жазғанын мәлімдеді. 1978 жылы Джьюисон Канадаға оралып, Онтариодағы Каледон аймағына қоныстанды және жүлделі ірі қара мал өсіретін және клен сиробын өндіретін ферма құрды. Торонтодағы және Калифорниядағы базаларынан жұмыс істей отырып, ол Аль Пачиноны «Барлығы үшін әділдік» (1979) және Бёрт Рейнольдс пен Голди Хоунды «Ең жақсы достар» (1982) романтикалық комедиясында түсірді, сондай-ақ «Соғыс итттері» (1981) және «Мұз адам» (1984) фильмдерін өндірді. Осы кезеңде Джьюисон сонымен қатар 53-ші жылдық «Оскар» марапаттау кешін (1981) өндірді, ол президент Рональд Рейганға жасалған қастандықтан кейін қайта кестеленді. «Түннің ыстығында» көрінген нәсілдік шиеленістер тақырыбын қайта қарастырып, Джьюисонның «Әскердің оқиғасы» (1984) фильмі Пулитцер сыйлығын жеңіп алған пьесаға негізделген, ол үш «Оскар» сыйлығына, соның ішінде «Үздік фильм» номинациясына ұсынылды. Оның келесі фильмі де табысты пьесаға негізделген. Квебек монастырында орналасқан «Агнес Құдай» (1985) фильмінде Джейн Фонда, Мег Тилли және Энн Банкрофт ойнады, ол үш «Оскар» номинациясына ие болды. «Колумбиямен» келіспеушіліктерден кейін оның «Yorktown Productions» компаниясы Metro Goldwyn Mayer-ге үш жылдық келісімге қол қойды, ол студиядан фильмдерді түсіруге, өндіруге және дамытуға, сондай-ақ MGM-ге өзі түсіргісі келетін фильмдерден бас тарту құқығын берді. Джьюисонның келесі фильмі — ең танымал романтикалық фильмдердің бірі болды. Шер қатысқан «Айға толы түндер» (1987) фильмі кассада үлкен табысқа ие болды және үш «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, соның ішінде Шер «Үздік әйел рөлі» номинациясында жеңіске жетті. Сондай-ақ, Джьюисон үшінші рет «Үздік режиссер» номинациясына ие болды. «Қырағай» (1999) Джьюисонның расизмнің әсерін зерттеген үшінші фильмі болды, ол боксшы Рубин «Қырағай» Картердің тарихын баяндайды, ол 1960-шы жылдардың ортасында Нью-Джерсиде үш адамды өлтірді деген жалған айыппен сотталған. Дензел Вашингтон Картер рөлі үшін «Алтын глобус» сыйлығын жеңіп алды және «Оскар» сыйлығына ұсынылды. 1999 жылы Джьюисонның еңбектері «Кино өнері мен ғылымы академиясы» тарапынан «Ирвинг Г. Тальберг» естелік сыйлығымен марапатталды. Джьюисон режиссерлік және өндірістік жұмыстарын соңғы шыққан «2003 жылғы триллер» «Декларация», Брайан Мурдың романына негізделген және Майкл Кейн қатысқан фильмге дейін жалғастырды. Осы жылы оның «Бұл қорқынышты бизнес мен үшін жақсы болды» автобиографиясы жарық көрді, ол оның мансабын қолдаған ынта, сенім және шығармашылық құмарлықты көрсетеді. 1999 жылы ол Энди Макдауэлл, Грег Киннир, Тони Коллетт және Деннис Куэйд қатысқан HBO телефильмі «Достармен кешкі ас» режиссерлік етті, ол Дональд Маргулис жазған осы аттас пьесаға негізделген. Джьюисон «Үздік телефильм» үшін «Primetime Emmy» сыйлығына ұсынылды.

Канадалық кино орталығы

Джьюисонның Канада киносының дамуына жасаған зейнеті мен үлесі 1986 жылы құрылған Канаданың жоғары деңгейдегі кино зерттеу орталығымен дәлелденеді. Орталық екі жылдан кейін Онтарио провинциясының Торонто қаласындағы Виндфилдс иелігіндегі жоғары деңгейдегі кино мектебі ретінде ашылды. Кейіннен ол Канада кино орталығы (ККО) деп аталды. Бүгінгі күнге дейін ККО бағдарламаларынан 1700-ден астам түлек және 100 түлек компания шықты. Орталық, соның ішінде «Orphan Black» (авторлары Грейм Мэнсон мен Джон Фосетт, ККО түлектері), жүлделі дебюттік фильм «Closet Monster» (жазушысы және режиссері Стивен Данн, ККО түлегі) және халықаралық деңгейде мойындалған деректі фильм «Stories We Tell» (режиссері және ККО түлегі Сара Полли) сияқты жаңа мазмұнды дамытуға және қадағалауға көмектесті. Сонымен қатар, «Римдер жас әуескерлерге» (режиссер Джефф Барнаби), «Куб» (режиссер Винченцо Натали) және «Руд» (режиссер Клемент Вирго) сияқты көркем фильмдер ККО Features арқылы жасалды және өндірілді. Әр жыл сайын Лос-Анджелесте Джьюисон ККО түлектеріне экрандық өнер индустриясына қосқан еңбегі үшін шығармашылық жетістіктері үшін ККО сыйлығын табыс етті. 2014 жылы Джьюисон ККО түлегі Семи Челласқа («Mad Men»), 2015 жылы Грейм Мэнсон мен Джон Фосеттке («Orphan Black»), ал 2016 жылы Дон МакКелларға («The Red Violin», «Highway 61») сыйлық берді.

Жеке өмір

Норман Джуисон мен Маргарет Энн Диксон 1953 жылғы 11 шілдеде үйленді. Ол 2004 жылғы 26 қарашада, 74 жасқа толып бір күн өткен соң, Онтарио штатының Оранжвилл қаласында себебі белгісіз аурудан қайтыс болды. Олардың үш баласы және бес немересі болды. Ол 2010 жылғы қазан айына дейін лауазымында қызмет етті. 2010 жылы Блейк Голдринг Торонто университетінің Виктория университетіне Джуисонның есімімен арнайы бірінші курстық гуманитарлық бағдарламаны құру үшін 1 000 000 доллар сыйлады. Бағдарлама 2011 жылғы қыркүйекте басталды, оған Норман Джуисонның қиял мен өнер ағынына 30-дан аз студент қабылданды. Голдринг 1981 жылы осы оқу орнын бітірген. Сондай-ақ 2010 жылы Джуисон 2008 жылдан бастап танысқан Линн Сент-Дэвидке үйленді. Оның үйленгеннен кейінгі аты – Линн Сент-Дэвид-Джуисон. Норман Джуисон 2024 жылғы 20 қаңтарда 97 жасында Малибудағы үйінде қайтыс болды.

Жетістіктер мен марапаттар

Джьюисон "Түн ыстығында" (1967), "Қотырғыдағы скрипкашы" (1971) және "Айға ұмтылған" (1987) фильмдері үшін үш онжылдықта үш рет "Оскар" сыйлығының "Үздік режиссер" номинациясына ұсынылған. Ол сондай-ақ Берлин кинофестивалінде "Үздік режиссер" үшін беделді "Күміс аю" жүлдесін жеңіп алды және Канада мен Американың режиссерлер гильдияларынан өмірлік жетістіктері үшін сыйлықтар алды. Ол BAFTA сыйлығын да жеңіп алды.

Жыл Жұмыс "Оскар" сыйлықтары BAFTA сыйлықтары "Алтын глобус" сыйлықтары Сілтемелер Номинациялар Жеңістер Номинациялар Жеңістер Номинациялар Жеңістер
1965 Цинциннатилік бала 1
1966 Ресейлер келеді, Ресейлер келеді 4 2 5 2
1967 Түн ыстық кезінде 7 5 4 2 7 3
1968 Томас Крон ісі 2 1 1 2 1
1969 Гейли, Гейли 3
1971 Шатырдағы скрипкашы 8 3 3 4 2
1973 Иса Мәсіх Супержұлдыз 1 4 1 6
1975 Ролербол 4 1
1979 Әділеттілік үшін 2 1
1982 Ең жақсы достар 1 1
1984 Әскердің оқиғасы 3 3
1985 Агнесса Құдай 3 2 1
1987 Айға соққан 6 3 4 5 2
1989 Ел ішінде 1
1999 Ураган 1 3 1
Барлығы 4 1 1 2 2 2 4 4 1 1 2