Кіріспе
Халықаралық қатынастардағы теория Халықаралық қатынастардағы күштер тепе-теңдігі теориясы мемлекеттердің өздерінің өмір сүруін басқаларға үстемдік ету үшін жеткілікті әскери күш алуына кедергі келтіру арқылы қамтамасыз етуі мүмкін екенін көрсетеді. Егер бір мемлекет күшейсе, теория оның әлсіз көршілерін пайдаланып, оларды қорғаныс коалициясында біріктіруге итермелейді. Кейбір реалистер билік тепе-теңдігі жүйесі басым мемлекетпен салыстырғанда тұрақты деп санайды, өйткені қарсылас коалициялар арасында билік тепе-теңдігі болған кезде агрессия пайдасыз. Қауіп төнген кезде мемлекеттер қауіп төндіретін күшпен теңгерімдесіп, басқалармен одақтасып, қауіп төндіретін қауіпке қарсы қауіпсіздікті іздеуі мүмкін; немесе бандистік, өздерін қауіп төндіретін күшпен сәйкестендіру. Басқа одақтастық тактикасына қайырымдылық жасау және шынжырмен байланысу жатады. Реалистер жүйелердің полярлығы тактиканы таңдауға қалай әсер ететінін ұзақ уақыт талқылады; дегенмен, жалпы алғанда, екіполярлы жүйелерде әр үлкен державаның басқасына тікелей қарсы тұрудан басқа жолы жоқ екендігі туралы келісіледі. Реалистер арасындағы одақ үлгілерінде теңгерімделудің таралуы туралы пікірталастармен қатар, басқа халықаралық қатынастар мектептері, мысалы конструктивистер, сондай-ақ, күштер теңгерімінің теориясын сынға алып, халықаралық жүйе мен мемлекеттердің мінез-құлқына қатысты негізгі реалистік болжамдарды таластырады.
The balance of power theory in international relations suggests that states may secure their survival by preventing any one state from gaining enough military power to dominate all others. If one state becomes much stronger, the theory predicts it will take advantage of its weaker neighbors, thereby driving them to unite in a defensive coalition. Some realists maintain that a balance of power system is more stable than one with a dominant state, as aggression is unprofitable when there is equilibrium of power between rival coalitions. When threatened, states may seek safety either by balancing, allying with others against the prevailing threat; or bandwagoning, aligning themselves with the threatening power. Other alliance tactics include buck passing and chain ganging. Realists have long debated how the polarity of a system impacts the choice of tactics; however, it is generally agreed that in bipolar systems, each great power has no choice but to directly confront the other. Along with debates between realists about the prevalence of balancing in alliance patterns, other schools of international relations, such as constructivists, are also critical of the balance of power theory, disputing core realist assumptions regarding the international system and the behavior of states.
Тарих
Дэвид Хьюм өзінің "Қуат теңгерімі туралы очеркінде" атап өткендей, сыртқы саясаттың саналы мақсаты ретінде билік тепе-теңдігін сақтау қағидасы тарихтай көне және оны Фукидид сияқты гректер саяси теоретиктер ретінде де, практикалық мемлекет қайраткерлері ретінде де қолданған. 2018 жылы International Studies Quarterly журналында жарияланған зерттеуде "Корintos қауымының Парсы соғыстарынан бастап Пелопоннес соғысынан кейінгі баяндамалары олардың сыртқы саясатының тұрақты тезисін көрсетеді: Афина, Спарта және Фива сияқты императорлық амбициялар мен тепе-теңдікке ұмтылу тенденциясына қарсы тұру керек, бұл грек қалалары мемлекетінің қоғамында тирандық қаланың пайда болуына жол бермеу үшін". Ол 15 ғасырда итальяндық қайта өрлеу дәуіріндегі қала-мемлекеттер арасында қайта пайда болды. Франческо Сфорца, Милан герцогы және Флоренция билеушісі Лоренцо де Медичи, Италия лигасымен осындай саясатты белсенді түрде жүргізген алғашқы билеушілер болды, бірақ тарихшылар бұл жаңалықты Флоренция билеушілеріне қатыстырды. Флоренцияның саясаты туралы пікірлер Бернардо Ручеллаидің "Де Белло Италико" атты еңбегінде кездеседі. Бұл Франция королі Карл VIII Италияға шабуыл жасағаны туралы тарих және тарихи талдау үшін күш тепе-теңдігі сөзін енгізді. Вестфалия бейбітшілігіне дейін Еуропаның халықаралық қатынастарының басым бағыты болған интернационализм күш тепе-теңдігі туралы ілімге жол берді. Вестфалиялық бейбітшілік келісімінде күш тепе-теңдігі нақты айтылмаған, бірақ келіссөздер барысында ол туралы айтылған. Кейінгі мемлекеттердің мінез-құлқы билік тепе-теңдігін көрсетеді. Билік тепе-теңдігінің бұл қағидасы қалыптасқаннан кейін саяси ғылымның аксиомасына айналды. Фенелон өзінің нұсқауларында аксиоманы жас француз дофинына түсіндірді. Ұлы Фридрих өзінің "Анти-Макиавель" атты еңбегінде бұл принципті әлемге жариялады. 1806 жылы Фридрих фон Гентц "Қуаттар тепе-теңдігі туралы фрагменттер" деген еңбегінде оны таңғажайып анық білдірді. Бұл принцип Людовик XIV мен Наполеонға қарсы коалициялардың негізін құрды және Вестфалия бейбітшілігі (1648) мен Вена конгресінің (1814) арасындағы Еуропа соғыстарының көпшілігінің себебі (немесе ақталуы) болды. Бұл идеяны, әсіресе, Ұлыбритания Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін қолдады, өйткені ол Еуропаның құрлықтағы державасының өзінің теңіздегі үстемдігімен бәсекелесуіне жол бермеуге тырысты. XIX ғасырдың басым бөлігінде Еуропа картасын өзгерткен ұлттық толқулар күштер тепе-теңдігін бұзды. Алайда бұл француз революциясы тудырған ұлтшылдық күштерін бағындыру үшін дипломатияның барлық күш-жігерінің негізі болды. Революциядан кейін салыстырмалы тыныштық орнаған кезде, бұл принцип әртүрлі саяси одақтардың әрекет етуші мотиві ретінде қайтадан пайда болды, олардың көрнекті мақсаты бейбітшілікті сақтау болды. 1848-1914 жылдар аралығы туралы ағылшын дипломатиялық тарихшысы А. Дж. П. Тейлор былай деп дәлелдеді: Еуропа соғысқа қарағанда бейбітшілікке көбірек ие болды; және ол осы бейбіт кезеңдерді күштер тепе-теңдігіне қарыз болды. Ешбір мемлекет басқаларды жалмап тастауға күшті болған емес, ал Ұлы державалардың өзара қызғанышы тіпті өздерін сақтай алмайтын кіші мемлекеттерді де сақтап қалды. Тейлор атап өткен кезеңнің соңғы ширек ғасыры туралы оның американдық әріптесі, дипломатиялық тарихшы Эдвард Мид Эрл былай деп дәлелдеді: "Еуропа мен Қиыр Шығыста шамамен 1890 жылдан басталған ширек ғасыр бойы күштердің теңгерімсіздігі өмір сүрді, соның салдарынан әлем бір дағдарыстан екіншісіне, ақырында апатқа шапшаңдықпен көшті". Ерл былай деп қорытындылайды: "Біздің бәріміз де өрт сөндіру орнына түсіп қалуымыз мүмкін". Билік тепе-теңдігі теориясы 1939 жылы да, 1914 жылы да апатқа ұшырады деп жазды Кларенс Стрейт өзінің әйгілі Union Now еңбегінде. "Қуат теңгерімінен гөрі құнарсыз, қиялға салған, қиялға салынған, жарылған және жарылғыш бейбітшілік саясаты жоқ". 1953 жылы Эрнст Б. Хаас билік тепе-теңдігі теориясын сынға алып, бұл ұғымды қолданған халықаралық қатынастар еңбектері "филологиялық, семантикалық және теориялық шатасумен" зардап шеккенін дәлелдеді. 1945 жылдан бастап Стрейт пен Эрлдің аргументтері Тейлордың аргументтеріне қарағанда басым болды. Атом ғалымдары күш тепе-теңдігі тұжырымдамасына жан-жақты шабуыл жасады: "Қуат тепе-теңдігі" жүйесі бүгінгі күні беделсіз болып отыр. Оған қатысты, тіпті кәсіби тарихшылар мен халықаралық заңгерлер, әдетте, бұл соғысқа арналған жүйе болды, ол бірнеше рет сәтсі...
Europe has known almost as much peace as war; and it has owed these periods of peace to the Balance of Power. No one state has ever been strong enough to eat up all the rest, and the mutual jealousy of the Great Powers has preserved even the small states, which could not have preserved themselves. Regarding the last quarter century of the period outlined by Taylor, his American colleague, diplomatic historian Edward Mead Earle, argued: "During the quarter century beginning about 1890, Europe and the Far East lived under a precarious balance of power with the result that the world moved crazily from one crisis to another and finally to catastrophe". Earle concludes: "The balance of power may well land us all in crematory". The balance of power theory prepared catastrophe in 1939 as in 1914, wrote Clarence Streit in his famous Union Now. There is "no more sterile, illusory, fantastic, exploded and explosive peace policy than the balance of power." In 1953, Ernst B. Haas criticized balance of power theory, arguing that international relations works that used the concept were plagued with "philological, semantic, and theoretical confusion." Since 1945, the arguments of Streit and Earle has prevailed over that of Taylor. Atomic scientists launched an all out attack on the balance of power concept:
The balance of power system is discredited today. References to it, even by professional historians and international lawyers, commonly imply either that it was a system for war which repeatedly failed or that it was a system for making war which often succeeded in its purpose During the period of its dominance as a European system, say, 1648 to 1918, its record in preventing war was certainly not striking. Indeed, it probably was itself responsible for starting more wars than it prevented. Former German Foreign Minister Joschka Fischer interpreted the core of the concept of Europe after 1945 as the rejection of the European balance of power principle and the hegemonic ambitions of individual states that had emerged following the Peace of Westphalia in 1648: "European integration was the response to centuries of a precarious balance of powers on this continent which again and again resulted in terrible hegemonic wars and culminated in the two World Wars between 1914 and 1945." Former US Secretary of Defense Dick Cheney expressed the same for Europe and other democracies: "It is not in our interest or those of the other democracies to return to earlier periods in which multiple military powers balanced one against another in what passed for security structures, while regional, or even global peace hung in the balance." NATO Secretary General, Manfred Wörner, outlined the European alternative at the end of the Cold War:
Europe has a basic choice: either it lapses back into the old power politics and balance of power diplomacy of past centuries or it moves ahead along the road leading to a new order of peace and freedom, whether this be based on multinational or supranational cooperation. Our choice is clear: we are going forward. According to historian Sverre Bagge, a balance of power logic may have prevented unification of the three Scandinavian kingdoms (Norway, Sweden and Denmark), as balancing coalitions formed to prevent one kingdom from conquering the other kingdoms.
Реализм және теңгерім
Билік тепе-теңдігі теориясы классикалық және неореалистік теорияның негізгі қағидасы болып табылады және одақ құруды түсіндіруге тырысады. Анархизмнің неореалистік идеясына сәйкес халықаралық жүйе нәтижесінде мемлекеттер өздерінің құдіретін сақтап немесе көбейту арқылы өздерінің өмір сүруін қамтамасыз етуі керек. Егер мемлекет үстемдік ететін мемлекеттің шабуыл жасауынан қашып құтылуға мүмкіндік бермесе, мемлекет үстемдік ететін мемлекеттің пайда болуына кедергі келтіруге тырысады. Неореализмнің негізін қалаушы Кеннет Уолцтың айтуынша, "күш саясатының тепе-теңдігі екі талап қана орындалған жерде басым болады: тәртіп анархиялық болуы және оны өмір сүруді қалайтын бірліктер мекендеуі керек". Олар мұны "ішкі теңгерім" арқылы жүзеге асыра алады, онда мемлекет экономикалық қабілеттілікті арттыру, ақылды стратегияларды әзірлеу және әскери күшті арттыру сияқты ішкі күш-жігерді қолданады немесе "сыртқы теңгерім" арқылы жүзеге асады, бұл мемлекеттер одақтастар құрып, өздерінің қауіпсіздігін арттыру үшін сыртқы шараларды қолданады. Мемлекеттер басқа мемлекеттердің ниетіне күмәнданатындай болғандықтан, неореалистер негізінен мемлекеттердің "өз-өзіне көмектесу" арқылы тепе-теңдікке жетуі керек деп санайды, өйткені олар әскери мүмкіндіктерін кеңейтіп, бәсекелестердің әскери инновацияларын көшіреді. Жүйедегі өз орнына қанағаттанған мемлекеттер "статус-кво" мемлекеттері ретінде белгілі, ал өздерінің пайдасына күштер тепе-теңдігін өзгертуге тырысатын мемлекеттер "ревизионисттік мемлекеттер" деп аталады және гегемонияға ұмтылады, осылайша тепе-теңдікті қалпына келтіреді.
Теңгерімдеу және көліктік қозғалысты теңеу
Мемлекеттер екі себеппен теңгерімді таңдады. Біріншіден, егер олар әлеуетті үстемді тым күшті болмас бұрын тоқтата алмаса, өздерінің өмір сүруін қауіпке тігеді; үстемдік ететін билікпен одақтасу дегеніміз оның тұрақты ізгілігіне сенім артуды білдіреді. Екіншіден, әлсіз жақтағыларға қосылу жаңа мүше одақта ықпал ету мүмкіндігіне ие болу мүмкіндігін арттырады. Мемлекеттер жақтастықты таңдады, өйткені бұл татуласу түрі болуы мүмкін, өйткені жақтас басқа жерге ауыстырып, шабуылдан аулақ болуға үміттенеді - қорғаныс себебі - немесе соғыс кезінде басым жақта жеңістің олжасын бөлісу үшін бірігуі мүмкін. Реалистер теңгерімдеу - бұл мемлекеттердің басым қауіпке қарсы одақтасып, әлемді қауіпсіздете түсетінін, ал әлемдегі қауіпсіздіктің жетіспеушілігін, өйткені өсіп келе жатқан гегемондар бақылауға алынбайды деп мәлімдейді. Қауіп-қатер төнген мемлекет өз есебінен күш алудан бас тарту үмітін тастап, оның орнына қауіпті жауымен күш біріктіріп, соғыстан түскен олжаның кем дегенде бір бөлігін алады. Мемлекеттің әлсіздігі, теңгерімге қарағанда, көпірлеуге көбірек мүмкіндік береді, өйткені олар нәтижеге әсер ету үшін аз нәрсе жасайды, сондықтан жеңімпаз жағын таңдауы керек. Күші бар мемлекеттер жеңілген тарапты жеңімпазға айналдыруы мүмкін, сондықтан теңгерімге жету мүмкіндігі жоғары. Қатысушы мемлекеттерде одақтастар жоқ болған кезде, олар да осы жолға түседі, алайда одақтастардың қолдауына деген сенім әлсіз мемлекеттерді қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін басқалардың күш-жігеріне сүйенуге талпындырады. "Бірақ, бұл жағдайда, олар өздерінің "агрессорларына" сенім артуды және "қазаққа төзімділік танытуды" талап етеді", - дейді кейбір реалистер. Стивен Уолттың айтуынша, мемлекеттер бейбіт уақытта теңгерімге түсуі мүмкін, бірақ егер олар соғыста жеңіліп қалса, олар "жеңіс жемісін бөліседі" деген үмітте дефетті және көпіршікті алады.
Тізбекті топтастыру
Тізбекті бандинг - мемлекеттің өз қауіпсіздігін одақтас серіктесінің қауіпсіздігімен байланысты деп санауы. Ол өзінің одақтасына жасалған кез келген шабуылды өзіне жасалған шабуылға тең деп санайды. Бұл - күштер тепе-теңдігінің тағы бір аспектісі, кіші мемлекеттер өздерінің тізбектелген мемлекеттерін соғысқа тарта алады, олар соғысуға ниеттенбейді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін мемлекеттер арасындағы тізбекті бандингтің басты мысалы болды, ол Еуропаның көп бөлігін салыстырмалы түрде ірі держава - Австрия-Мажарстан мен Сербияның кішігірім державасы арасындағы дау-дамайға ұшырастырды. Осылайша, мемлекеттер "салмақты сақтау үшін олардың өмір сүруі өте қажет деп саналатын саналы емес одақтастарға өздерін шартты түрде бұғаулай алады".
Бектің өтуі және қан кетуі
Теңгерімдеу және жауапкершілікті беру - бұл күштер тепе-теңдігін сақтау және әлеуетті гегемонның өсуіне жол бермеудің негізгі стратегиясы. Кейбір мемлекеттер агрессорға қарсы теңгерімдеудің орнына "жауаптылықты беруді" таңдайды, яғни әлеуетті көтерілудің алдын алу үшін іс-қимыл жасаудың орнына, жауапкершілікті басқа мемлекетке береді. Белгілі шабуылшы реалист Джон Миршаймер қауіп төндірген мемлекеттердің қасқырдың өтуін жеңілдету үшін төрт шара қолдана алатынын айтады, оның ішінде: "қасқыр ұстауға" көңіл аударады деген үмітте, агрессормен жақсы дипломатиялық қарым-қатынас орнату; қасқыр ұстауға салқын қарым-қатынас сақтау, сонда ол қасқырмен соғысқа тартылмайды және нәтижесінде, мүмкін, қасқырмен оң қарым-қатынасты арттырады; агрессивті мемлекетті тежеу және оған қасқыр ұстауға назар аудару үшін әскери күшті арттыру; және қасқыр ұстауышының күшін арттыру. Егер мемлекет агрессормен де, қасқыр ұстайтын адаммен де жау болса, қасқыр ұстайтын адам қасқыр ұстайтын адамды қамауға алып, қан құю стратегиясын қолдана алады. Бұл формадағы жауапкершілік мемлекетке екі бәсекелес есебінен салыстырмалы күшін арттыруға мүмкіндік береді. Қанды төгу, мемлекеттің қақтығыстың ұзақтығын көбейту үшін қолынан келгенін жасауы, жаудың салыстырмалы күшін арттырады. Осылайша, қауіп төнген мемлекеттер, әдетте, теңгерімге қарсы шығындарды артық көреді, өйткені соғыс жағдайында агрессормен күресудің шығындарынан аулақ болады. Кейбір реалистер теңгерімделген коалициялардың өзінде кері өту немесе еркін жүрудің күшті үрдісі бар деп санайды, әдетте олар одақтас серіктестерін жауды тозудың ауыр ауыртпалығын өз мойнына алады, содан кейін еркін салт атты әскерилер соғыстың соңғы шайқастарында жеңіске жетеді және солайша тыныштықты диктациялау үшін жақсы жағдайға келеді, мысалы, Ұлыбританияның Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы кезеңдеріндегі жеңіл қатысуы. Сол сияқты, екі жақ та шаршағаннан кейін, жауды жаулап алушылар соғысқа кіре алады, бұл соғыстан кейінгі әлемге үстемдік етуге мүмкіндік береді. Стратегияның ықтимал кемшілігі, егер қасқыр ұстап алушы шабуылшыны ұстап алмаса, қасқыр өткізетін адам әлдеқайда осал жағдайда болады. Теорияның жақтаушылары Кеңес Одағының Екінші дүниежүзілік соғыстағы рөлін атап өтеді, ол Ұлыбритания мен Францияға Молотов-Риббентроп келісімін нацистік Германиямен жасасты. Францияны жойғаннан кейін немістердің өз күштерін бөлу үшін Батыс майданы болмады, бұл оларға өз күштерін КСРО-ға қарсы шоғырландыруға мүмкіндік берді. 2015 жылы жүргізілген зерттеуге сәйкес, "дипломатиялық жазбалар соңғы 200 жыл ішінде бейбіт уақытта теңгерімділік орнату үшін келісімге қол қойған мысалдарды жеткілікті түрде көрсетпейді. Әлемдік державалар одақтасқанда, әдетте, өз одақтастарының және қарсыластарының сенімділігіне күмән келтіреді". Теория биліктің мемлекет төндіретін қауіп деңгейінде өте маңызды фактор екенін мойындайды, сонымен қатар географиялық жақындықты, шабуылдау қабілеттерін және ұғынылған ниеттерді қамтиды. Қауіп-қатер тетігінің тепе-теңдігі неореализмге қызықты қосымша болып табылады, өйткені құрылымдық теория ретінде неореализм тек билік тепе-теңдігінің қалыптасатынын болжайды, белгілі бір мемлекеттің тепе-теңдікке немесе арбаға (басқалармен қатар) немесе қандай мемлекетке теңестірілуі мүмкін екенін болжамайды. Вальц айтқандай: "күш тепе-теңдігі теориясы жиі сынға алынады, өйткені ол мемлекеттердің белгілі бір саясатын түсіндірмейді. Шын мәнінде, теория бізге неліктен X штаты өткен сейсенбіде белгілі бір қадам жасады дегенді айтпайды. Бұл - ғаламдық тартылыс теориясының жапырақ құлауының себептерін түсіндіруімен бірдей. Жалпылықтың бір деңгейіндегі теория жалпылықтың басқа деңгейіндегі мәселелерге жауап бере алмайды". Уолттың қауіп-қатерлер балансы теориясы неореализмге сыртқы саясат теориясының негізі ретінде қызмет етуге мүмкіндік береді, осылайша ол қандай әлеуетті қауіп-қатерлерге қарсы мемлекеттің теңгерімге түсуі мүмкін екенін түсіндіруге немесе болжауға мүмкіндік береді.
"balance of power theory is often criticized because it does not explain the particular policies of states. True, the theory does not tell us why state X made a certain move last Tuesday. To expect it to do so would be like expecting the theory of universal gravitation to explain the wayward pattern of a falling leaf. A theory a one level of generality cannot answer questions about matters at a different level of generality." Walt's balance of threat formulation allows neorealism to serve as the foundation for a theory of foreign policy, thus allowing it to explain or predict which potential threats a state is most likely to balance against.