Кіріспе
Акадия тарихи тұрғыдан қаралған Акадиялықтар Солтүстік Американың солтүстік-шығыс өңіріндегі Акадияның (французша: Acadie) кейбір бөліктеріндегі 17 және 18 ғасырдағы француз қоныстанушыларының ұрпақтары. Олар қазіргі Канаданың теңіз провинциялары Нью-Брансуик, Нова-Скотия және Принс-Эдвард аралы, шығыс Квебектегі Гаспе түбегі және оңтүстік Мэндегі Кеннебек өзені. Акадтықтар негізінен Францияның оңтүстік-батыс және оңтүстік аймақтарынан келген, тарихи түрде Окситания деп аталатын, ал кейбір акадтықтар аймақтың жергілікті халықтарынан тараған деп айтылады. Бүгінгі таңда ассимиляцияға байланысты кейбір акадилер басқа этникалық ата-бабалармен бөлісуі мүмкін. Акадиялықтардың тарихына 17-18 ғасырларда Акадияда болған алты отарлау соғысы айтарлықтай әсер етті (төрт француз және үнді соғыстарын, ата Раль соғысын және ата Ле Лутр соғысын қараңыз). Ақырында, соңғы отарлау соғысы - француздық және үнділік соғыс - британдықтардың акаддықтарды аймақтан қуып шығаруына әкелді. Соғыстан кейін көптеген акадиандықтар жасырынған жерлерін тастап шыққан немесе Британдық колониялардан Акадияға оралған. Басқалары Францияда қалды, ал кейбіреулері Луизианаға көшіп барды, онда олар Каджун деп аталды, бұл сөздің бұзылуы. Он тоғызыншы ғасырда Акад қайта өрлеуінің басталуы және Акадтың жеке басын нығайтуға көмектескен Евангелининнің жариялануы болды. Өткен ғасырда акадтар Канаданың теңіз провинцияларындағы азшылық тобы ретінде тең тілдік және мәдени құқықтар саласында жетістіктерге қол жеткізді.
The Acadians are the descendants of 17th and 18th century French settlers in parts of Acadia (French: Acadie) in the northeastern region of North America comprising what is now the Canadian Maritime Provinces of New Brunswick, Nova Scotia and Prince Edward Island, the Gaspé peninsula in eastern Québec, and the Kennebec River in southern Maine. The settlers whose descendants became Acadians primarily came from the southwestern and southern regions of France, historically known as Occitania, while some Acadians are claimed to be descended from the Indigenous peoples of the region. Today, due to assimilation, some Acadians may share other ethnic ancestries as well. The history of the Acadians was significantly influenced by the six colonial wars that took place in Acadia during the 17th and 18th centuries (see the four French and Indian Wars, Father Rale's War and Father Le Loutre's War). Eventually, the last of the colonial wars—the French and Indian War—resulted in the British Expulsion of the Acadians from the region. After the war, many Acadians came out of hiding or returned to Acadia from the British colonies. Others remained in France and some migrated from there to Louisiana, where they became known as Cajuns, a corruption of the word Acadiens or Acadians. The nineteenth century saw the beginning of the Acadian Renaissance and the publication of Evangeline, which helped galvanize Acadian identity. In the last century, Acadians have made achievements in the areas of equal language and cultural rights as a minority group in the Maritime Provinces of Canada.
Порт-Роял қонысы (1604-1613)
Пьер Дугуа, Сиер де Монтс 1605 жылы Порт-Рояльдегі тұрғын үйді Сент-Круа аралын (қазіргі Мэн) отарлауға алғашқы әрекеті үшін орнына салды. 1607 жылы де Монт сауда монополиясы жойылып, француз отаршыларының көпшілігі Францияға оралды, бірақ кейбіреулері қалды. Жан де Бьенкур де Путринкур және де Сент-Жюст 1610 жылы Порт-Рояльға екінші экспедицияны басқарды.
Еуропалық отбасылардың келуі
Акад елді мекендерінің тіршілігі аймақтың жергілікті халықтарымен табысты ынтымақтастыққа негізделген. Акад отанның алғашқы жылдары, бұл аккад отаншықтары мен жергілікті әйелдер арасындағы некелерді қамтиды. Кейбір жазбалар сақталған, оларда акад отаншықтары мен жергілікті әйелдердің арасындағы некелер Рим-католик рәсімдерінде, мысалы, 1626 жылы Шарль Ла Турдың микма әйелге үйленуі көрсетілген. Сондай-ақ, Акад отары ерлі-зайыптыларды жерлестермен некеге тұрып, кейіннен Микмак қауымдастықтарында өмір сүрген жағдайлары да болған. Қоныс аударушылар француз әйелдерін Акадияға әкелді, мысалы Ла Турдың екінші әйелі Франсуаза Мари Жаккелин, ол 1640 жылы Акадияға қосылды. Губернатор Исаак де Разиллидің Ла-Хейвтегі (Новая Шотландия) әкімшілігі 1636 жылы 1 сәуірде Ла-Рошельден шыққан Сент-Жехан кемесіне алғашқы көшіп келуші отбасылардың келуіне жағдай жасады. 1632 - 1636 жылдар аралығында Францияның Атлантика жағалауынан Акадияға бірнеше рет жүзілді, бірақ бұл жолаушылардың егжей-тегжейлі тізімі сақталған жалғыз сапар. Николас Денис, Порт Россингольдегі (Ливерпуль шығанағы) ЛаХейв өзенінің арғы жағында орналасқан, Сент-Жеханның агенті болды. Атлантиканы 35 күн бойы кесіп өткеннен кейін, "Сент Джехан" 1636 жылы 6 мамырда Новая Шотландияның Ла-Хейв қаласына келді. Жеті жүз сегіз жолаушы мен он сегіз экипаж мүшелері болды. Осы кемемен Акадия негізінен барлаушылар мен саудагерлердің, ер адамдардың мәселесінен әйелдер мен балаларды қоса алғанда, тұрақты қоныстанушылардың колониясына баяу ауысуды бастады. Еуропалық әйелдердің болуы қоныс аударудың маңызды екендігін көрсетеді, бірақ олардың саны көшіп-қонушылар тобында өте аз болғандықтан, олар Акадияның негізінен еуропалық транзиттік колония ретінде мәртебесіне бірден әсер етпеді. Жыл соңына қарай мигранттар Ла-Хейвтен көшіріліп, Порт-Рояльға қайта орналастырылды. Кеннеди (2014) Францияның Виен және Аквитания аймақтарынан көшіп келгендер Акадияға өздерінің әдет-ғұрыптары мен әлеуметтік құрылымын алып келді деп айтады. Олар шекаралық халық болған, олар қоныстарын туыстық қатынас негізінде таратқан. Олар егіндік жерлерді тиімді пайдалануды және пайда табу үшін сауда-саттыққа баса назар аударды. Олар иерархиялық және саяси белсенді болды. Француз және акад ауылдары өркендеу, теңдік және тәуелсіздік тұрғысынан ұқсас болды. Акадтардың ерекше бірегейлігі дәстүрлі француз әдістері, институттары мен идеяларының Солтүстік Американың жергілікті әдістері, идеялары мен саяси жағдайларына бейімделуінен пайда болды.
Азаматтық соғыс
Исаак де Разиллидің өлімімен Акадия кейбір тарихшылар азаматтық соғыс деп атаған (1640-1645) соғысқа ұшырады. Акадияда екі заңды вице-губернатор болды. Соғыс губернатор Шарль де Мену д'Оульнай де Шарнисей орналасқан Порт-Рояль мен қазіргі Сент-Джон, Нью-Брансуик, губернатор Шарль де Сент-Этьен де ла Тур орналасқан жерде болды.
Ағылшын отарлығы (16541667)
1654 жылы Франция мен Англия арасында соғыс басталды. Майор Роберт Седжвиктің басшылығымен Бостоннан келген флотилия Кромвельдің бұйрығы бойынша француздарды қуып шығару үшін Акадияға келді. Флотилья Ла Турдың бекінісін, содан кейін Порт-Роялды басып алды. Дегенмен Ла Тур Англияда өзін таба алды, онда Джон Кирктің қолдауымен Сэр Томас Темплмен бірге Кромвельден Акадияның бір бөлігін алуға қол жеткізді. Ла Тур Кап-де-Сабльге оралды, ол 1666 жылы 73 жасында қайтыс болғанға дейін сонда қалды. Акадияны ағылшындар басып алған кезде Людовик XIV-нің министрі Жан-Батист Колбер акадтарға Францияға қайтуға тыйым салды. Акад аралығында 1654 және 1670 жылдар аралығында ағылшындықтардың басып алуының салдарынан жаңа француз отбасылары қоныстанған жоқ.
Бреди келісімінен кейінгі кезең
1667 жылы 31 шілдеде қол қойылған Бреда келісім-шарты Акадияны Францияға қайтарып берді. Бір жылдан кейін Марильон дю Бург бұл аумақты Франция үшін иеленуге келді. Леборнның ұлы Александр Леборн Акадияның уақытша губернаторы және генерал-лейтенанты болып тағайындалды. Ол Мари Мотин Ла Турға үйленді, ол Ла Тур мен д'Ольнайдың жесірі арасындағы некедегі үлкен бала. 1670 жылы Акадияның жаңа губернаторы, Хьюберт д'Андиньи, Грандфонтеннің рыцары, Акадияда жүргізілген алғашқы санаққа жауапты болды. Нәтижелерге жергілікті алғашқы халықтармен бірге тұратын акадтар кірмеген. Онда шамамен 300 адам тұратын шамамен алпыс акад отбасы бар екені анықталды. Бұл тұрғындар негізінен қазіргі Фанди шығанағының жағалауында су шаруашылығымен айналысты. Акадияның халық санын көбейтуге ешқандай күш салынбады. 1671 жылдың көктемінде елуден астам отарлаушылар "Оранжер" кемесімен Ла-Рошельден кетіп қалды. Кейбіреулері Канададан (Жаңа Франция) немесе зейнеткерлік әскери қызметтен келді. Осы уақыт аралығында көптеген отаршылар жергілікті алғашқы халықтармен некелесіп кетті. Алғашқылардың бірі болып Шарль де Сент-Этьен де Ла Тур, Мартин, Пьерре Лежун Бриард, Джехан Ламберт, Петипас және Гедри тұрмысқа шықты. Капитан, Пентагоедегі командир Винсент де Сент-Кастин, Абенакис баслығының қызы Мари Пидикивамискаға үйленді. 1674 жылы голландтар Акадияны қысқа уақытқа басып алып, колонияны Жаңа Голландия деп атады. Он жетінші ғасырдың соңғы онжылдықтарында акадилер астана Порт-Рояльден көшіп, акадилерді қуып жібергенге дейін басқа ірі акади қоныстары: Гранд-Пре, Чигнекто, Кобеквид және Писигуит қалаларын құрды. Ешқандай жиі болмаса да, кейде эпидемиялар Ile St. Jean, Ile Royale және Acadia тұрғындарын шауып тастады. 1732 - 33 жылдары Иле Рояльде 150-ден астам адам талмадан қайтыс болды. Сент-Жан аралындағы қоныстанушылардың тарихы қуғын-сүргінге дейін өте қиындықты қамтиды. Жақсы егін еткен жыл сайын, бірде-бірде егін шықпайтын. Бір-екі рет кең көлемде өрттің әсерінен егіндіктер, малдар мен фермалар қираған. Аштық пен аштық жиі кездесетін және жиі Луисбургтен, Квебектен және тіпті Франциядан азық-түлік сұрауға мәжбүр болған. 1756 жылы Иле-Сен-Жандағы ашаршылық кейбір отбасыларды Квебекке көшіруге мәжбүр етті. Ле Лутрге атақты акад қарсылық көшбасшысы Джозеф Бруссард (Бьюзоль) қосылды. Бруссард және басқа да акадтар Гранд-Пре шайқасында француз сарбаздарына қолдау көрсетті. Ата Ле Лутр соғысы кезінде қақтығыс жалғасты. Микмактар Гранд-Пре қоршауында және Сент-Круа шайқасында Жаңа Англия рейнджерлеріне шабуыл жасады. Дартмут қаласын құрғаннан кейін Бруссард пен Микмактар ауылға көптеген рейдтер жүргізді, мысалы Дартмутқа рейд (1751), Жаңа Шотландияға протестанттық көші-қонды тоқтатуға тырысты. (Сондай-ақ, француздар мен үндістер соғысы кезінде Микмак, Акадиялықтар мен Малисеттер көші-қонды тоқтату үшін Луненбургке, Новая Шотландияға көптеген рейдтер жасады, мысалы Луненбургке рейд (1756).) Ле Лутр мен Брусард сонымен қатар Чиньектоның (1750) британдық оккупациясына қарсылық көрсетуде бірге жұмыс істеді, содан кейін олар акадтармен бірге Бозужур шайқасында (1755) шайқасты. (Ла Вальере 1751 жылдың жазында, шамамен 250 акадиандықтар Беузжор фортындағы жергілікті милицияға тіркелді деп хабарлады.) Хопсон Англияға оралғаннан кейін Чарльз Лоуренс бұл лауазымға ауысқанда, ол мықты ұстанымға келді. Ол тек қана мемлекеттік қызметкер емес, сонымен қатар аймақтың әскери басшысы болды. Лоуренс 45 жыл бойы британдықтардың Акадияны басып алуына байланысты әскери шешім тапты. 1754 жылы француздар мен үндістер соғысы (және Еуропада Жетіжылдық соғыс) басталды. Лоуренстің Акадиядағы негізгі мақсаты - француз бекіністерін жеңу Бозужур және Луибур. Британдықтар көптеген акаддықтарды француздар мен микмактарға адалдықтарымен әскери қауіп ретінде көрді. Британдықтар сонымен қатар Луисбург бекінісіне акадтық жабдықтау желілерін тоқтатқысы келді, бұл өз кезегінде микмактарды қамтамасыз етті.
Француздар мен үндістер соғысы
Британдықтар Акадияны 1710 жылы жаулап алды. Келесі қырық бес жыл бойы акадтар Британияға шартсыз адалдық антына қол қоюдан бас тартты. Осы уақыт аралығында акадтар ағылшындарға қарсы әртүрлі ополченттік операцияларға қатысып, француздық Луисбург және Форт-Бозжур бекіністеріне маңызды жабдықтау желілерін ұстады. Француздар мен үндістер соғысы кезінде британдықтар акадилердің кез келген әскери қауіпін бейтараптандыруға және акадилерді Акадиядан депортациялау арқылы Луисбургке берген маңызды жабдықтау желілерін үзуге тырысты. Көптеген акадиандар жағдай жақсы болған жағдайда британ монархиясына шартты ант беруге қол қоюы мүмкін еді, ал басқа акадиандар қол қоймады, өйткені олар британдықтарға қарсы болды. Акадтықтардың шартты ант беруге қол қоюы мүмкін еді, бірақ олардың бұған қол қоймауына көптеген себептер болды. Бұл мәселе негізінен діни тұрғыдан да туындады, өйткені Англия монархы Англия (протестанттық) шіркеуінің басшысы болды. Тағы бір маңызды мәселе - ант беру кезінде аккад еркектерін соғыс кезінде Францияға қарсы соғысуға міндеттеуі мүмкін. Осыған байланысты олардың көршілері Микмактардың бұл әрекеті Микмактарға емес, британдықтардың Акадияға деген талабын мойындау деп қабылдауы мүмкін деген алаңдаушылық болды. Нәтижесінде, шартты антқа қол қою ақкад ауылдарын микмактардың шабуылдау қаупіне ұшыратуы мүмкін еді. Ұлы тосын толқу кезінде 12000-нан астам акадиандықтар (Новая Шотландиядағы акади халқының төрттен үш бөлігі) 1755 және 1764 жылдар аралығында колониядан шығарылды. Британдықтар 6000-ға жуық акад үйін қиратып, акадтарды Массачусетстен Джорджияға дейінгі Он үш колонияға шашыратты. Акадтықтардың ең көп өліміне әкелген жалғыз оқиға герцог Уильямның батуы болды. Отбасын бөлшектеп тастауға ешқандай мақсатты әрекет жасалмаса да, бұл үйлерді құлату кезінде орын алған.
Акад және Микмак қарсыласы
Француздар мен үндістер соғысы кезінде акадтардың қуылуымен Микмак және акадтардың қарсылығы күшейді. Қашу басталғаннан кейін қарсылық күштерінің көп бөлігі Шарль Дешамп де Бойшеберт және Раффето бастаған. Акадтар мен микмактар Петикодиак шайқасында (1755) және Блоди-Крик шайқасында (1757) жеңіске жетті. "Пемброк" кемесімен Аннаполис Рояль қаласынан депортацияланған акадтар британдық экипажды жеңіп, құрлыққа қарай жүзіп кетті. Сент-Джон өзеніндегі жорықта да қарсылық болды. Бойшеберт сонымен қатар Люненбургке шабуыл жасауға (1756) бұйрық берді. 1756 жылдың көктемінде Форт Монктоннан (бұрынғы Форт Гаспаро) ағаш жинау тобының тоғыз мүшесі бас сүйегінен айырылды. 1757 жылдың сәуірінде акадиялықтар мен микмактардың тобы Форт-Эдвард маңындағы қоймаға шабуыл жасап, он үш британдық сарбазды өлтірді және олар алып бара алатын азық-түлікті алып, ғимаратты өртеп жіберді. Бірнеше күннен кейін дәл осы партизандар Камберленд фортына шабуыл жасады. Кейбір акадиандар орманға қашып, микмактармен бірге өмір сүрді; кейбір партизандар тобы ағылшындармен шайқасты, оның ішінде Джозеф Бруссард басқарған топ, "Бьюзолейл" деп аталады, Жаңа Брансуиктің Петикодиак өзені бойында. Кейбіреулері аштық пен аурумен бетпе-бет келіп, солтүстікке қарай жағалауға қарай жүрді. Кейбіреулері қайтадан тұтқындалып, 1763 жылға дейін Бозжоур фортында (Камберленд форты деп қайта аталды) жер аударылу немесе түрмеге қамау қаупіне ұшырады. Кейбір акадиандар британдық колонияларда келісімшарт бойынша қызметшілер болды. Массачусетс штаты 1755 жылы қарашада акдиандықтарды "бейбітшілік судьялары мен кедейлерді қадағалаушылар" күзетімен ұстауға арналған заң қабылдады; Пенсильвания, Мэриленд және Коннектикут штаттары ұқсас заңдарды қабылдады. Роберт Динвиддидің басқаруындағы Виргиния провинциясы бастапқыда колонияға келген мыңға жуық акадтыларды қоныстандыруға келісті, бірақ кейіннен "француз халқы" "шекаралық қоныстанушыларды өлтіріп, скальпинг жасап жатқан" "ішкі жаулар" деп жазып, көпшілігін Англияға депортациялауға бұйрық берді. 1758 жылы Луисбургтің құлдырауынан кейін 3000-нан астам акадтықтар солтүстік Францияға жер аударылды. Шателло, Нант және Бретаньдегі Белль аралында қоныс аудару әрекеттері жасалды. Жаңафаундлендке жақын орналасқан француздық Сент-Пьер және Микелон аралдары көптеген акадиялық отбасылар үшін қауіпсіз портқа айналды, олар 1778 және 1793 жылдары британдықтар қайтадан жер аударылғанға дейін.
Тең мүмкіндіктер бағдарламасы
Луи Робишо, "П'тит Луи" (кішкентай Луи) деп танымал, 1960 жылдан 1970 жылға дейін қызмет еткен Нью-Брансуиктің алғашқы акад премьер-министрі болды. 1952 жылы алғаш рет заң шығарушы органға сайланған ол 1958 жылы провинциялық либералды көшбасшы болды және өз партиясын 1960, 1963 және 1967 жылдары жеңіске жеткізді. Робишо провинцияның ауруханалары мен мемлекеттік мектептерін жаңғыртты және Квебектегі Тыныш революциямен бір уақытта Жаңа Брансуиктің тең мүмкіндіктер бағдарламасы ретінде белгілі болған дәуірде көптеген реформалар енгізді. Осы реформаларды жүргізу үшін Робишо муниципалды салық жүйесін қайта құрылымдап, үкіметті кеңейтті және денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік қызметтердің сапасы провинция бойынша бірдей болуын қамтамасыз етуге тырысты - ол тең мүмкіндіктер деп атаған бағдарлама әлі күнге дейін Нью-Брансуикте кең таралған. Сыншылар Робишо үкіметіне "Пьерге төлеу үшін Пьерді ұрлады" деп айыптап, бай муниципалитеттер ағылшын тілді, ал кедей муниципалитеттер франкофондық деп болжады. Бай муниципалитеттер негізінен ағылшын тілді аймақтарда болса да, барлық муниципалитеттерде қызмет көрсету деңгейі төмен аймақтар бар. Робишо Нью-Брансуиктің француз тілінде сөйлейтін жалғыз университеті - Монктон университеті, 1963 жылы құрылған. Оның үкіметі сонымен қатар Нью-Брансуиктің ресми тілдер туралы заңын (1969) қабылдап, провинцияны ресми түрде екі тілді етті. "Тілдік құқықтар - заңға сәйкес құқықтардан артық. Олар - құнды мәдени құқықтар, олар ардақты өткенге терең барып, бүкіл халқымыздың тарихи дәстүрлеріне әсер етеді". 1977 жылы Нью-Брансуиктегі Каракеттегі Акадия тарихи ауылының ресми ашылуы.
Антонин Майллет
1929 жылы Буктуш қаласында туған Антонина Майллет - аккадиялық романист, драматург және ғалым. Майллет Монктон университетінен бакалавр және магистр дәрежесін, содан кейін докторлық дәрежеге ие болды. 1970 жылы Лаваль университетінен әдебиет мамандығы бойынша. Майллет 1972 жылы "Дон-л-Оригинал" романы үшін Governor General's Fiction Award сыйлығын жеңіп алды. 1979 жылы Maillet Pélagie la Charrette атты еңбегін жариялады, ол үшін Гонкур сыйлығын жеңіп алды. Майллеттің "La Sagouine" кейіпкері (осы есімді кітабынан) оның туған қаласы Буктуштегі "Le Pays de la Sagouine" үшін шабыт болды.
ХХІ ғасыр
2003 жылы Акадия өкілдерінің өтініші бойынша Канада монархы ретінде Елизавета II атында ресми түрде депортацияны мойындап, 28 шілдеді еске алу күні ретінде жариялады. Еске алу күнін Канада үкіметі Ұлыбритания үкіметінің мұрагері ретінде атап өтеді.
Акад халқының еске алу күні
Нью-Брансуиктің Акад отбасыларының қауымдастығы және Принс-Эдвард аралының Сент-Томас-д'Акуин қоғамы әр жылдың 13 желтоқсанын "Акад еске алу күні" деп атап, жер аударылу салдарынан қайтыс болған барлық акадтарды еске алуды шешті. 13 желтоқсан күні герцог Уильямның батып кетуін еске алу үшін таңдалды және 1758 жылы Солтүстік Атлантикада аштықтан, аурудан және суға батып қалудан қаза тапқан Сен-Жан аралынан жер аударылған 2000 жуық акадтықтар. Бұл оқиға 2004 жылдан бері жыл сайын атап өтіледі және қатысушылар оқиғаға қара жұлдызды киіп белгілейді.
Акад әлемдiк конгресi
1994 жылдан бастап акад қауымы Нью-Брансуикте Акад әлемдік конгресіне жиналды. Конгресс сол кезден бастап әр 5 жылда бір рет өткізіледі: 1999 жылы Луизианада, 2004 жылы Новая Шотландияда, 2009 жылы Нью-Брансуиктің Акад түбегінде. 2014 жылы 5 - Акад әлем конгресі үш түрлі провинция мен екі елдің әртүрлі штаттарында орналасқан 40 түрлі қауымның жиналысы болып өтті. Солтүстік-Батыс Нью-Брансуик пен Темискуата, Квебек, Канада, сондай-ақ АҚШ-тағы Солтүстік Мэн штаты 5-ші CMA-ны өткізу үшін қол алысты.