Кіріспе
ешбір Ацтектер - 14 - 15 - 16 ғасырларда Мексиканың орталық бөлігінде өмір сүрген мезоамерикалық халық. Олар өздерін Мексихаха (mexihcah) деп атады. Ацтек империясының астанасы Теночтитлан болды. Империя кезінде қала Текскоко көлінің көтерілген аралында салынған. Қазіргі Мексика қаласы Теночтитланның қираған жерінде салынған. Американы Испания отарлауы Хюэй Тлатоани Моктесума II (Монтесума II) билік құрған кезде материкке жетті. 1521 жылы Эрнан Кортес басқа америкалықтармен бірге ацтектерді қоршау соғысы, психологиялық соғыс, тікелей шайқас және аурулар арқылы жеңді. 1375 жылдан 1428 жылға дейін мексикалар Азкапоцальконың қонысы болды. Ацтек билеушілері Акамапичтли, Хуицилихуитль және Чимальпопока іс жүзінде Тезозомоцтың, Аскапоцальконың тепанек билеушісінің вассалдары болды. 1421 жылы Тезозомоц қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Малазия Аскапоцальконың тағына отырды. Максла (Малазия деп те аталатын) Азкапоцальконың Мексика аңғарындағы көршілес қала-мемлекеттерге деген ықпалын күшейтуге тырысты. Бұл процесте Теночтитланның тлатоанисі Чималпопока Макстланың агенттерімен өлтірілді, ал Текскоконың Незахуалкойотл елден қууға мәжбүр болды.
The Aztecs were a Pre Columbian Mesoamerican people of central Mexico in the 14th, 15th, and 16th centuries. They called themselves Mēxihcah (pronounced [meˈʃikaʔ]). The capital of the Aztec Empire was Tenochtitlan. During the empire, the city was built on a raised island in Lake Texcoco. Modern day Mexico City was constructed on the ruins of Tenochtitlan. The Spanish colonization of the Americas reached the mainland during the reign of Hueyi Tlatoani Moctezuma II (Montezuma II). In 1521, Hernán Cortés, along with an allied army of other Native Americans, conquered the Aztecs through siege warfare, psychological warfare, direct combat, and the spread of disease. From 1375 until 1428, the Mexica were a tributary of Azcapotzalco. The Aztec rulers Acamapichtli, Huitzilihuitl and Chimalpopoca were, in fact, vassals of Tezozomoc, the Tepanec ruler of Azcapotzalco. When Tezozomoc died in 1421, his son Malazia ascended to the throne of Azcapotzalco. Maxtla (as Malazia was also known) sought to tighten Azcapotzalco's grip on the nearby city states in the Valley of Mexico. In the process, Chimalpopoca, tlatoani of Tenochtitlan, was assassinated by Maxtla's agents while Nezahualcoyotl of Texcoco was forced into exile.
Мексика алқабына келу
Мексика алқабында (б.з.б. 1250 ж.) көптеген қала-мемлекеттер, соның ішінде Чалько, Ксочимилко, Тлакопан, Кульхуакан және Азкапоцалько болды. Ең күштілері Теккоко көлінің оңтүстік жағалауындағы Кульуакан және батыс жағалауындағы Азкапоцалько болды. Нәтижесінде мексикалар Мексика алқабына жартылай көшпелі тайпа ретінде келгенде, олар сол аймақтың көп бөлігін басып алған. 1248 жылы олар алғаш рет Текскоко көлінің батыс жағалауындағы көптеген бұлақтар орналасқан Чапультепек төбесінде қоныстанды. Уақыт өте келе, Аскапоцальконың тепанектері мексикаларды Чапультепектен қуып шықты, ал Кульхуаканның билеушісі Кококстли мексикаларға 1299 жылы Тизаапанның бос даласына қоныстануға рұқсат берді. Олар сол жерде тұрмысқа шығып, Кульуакан мәдениетіне қосылды. 1323 жылы олар Кульуаканның жаңа билеушісі Ахикометльден қызын сұрап, оны Яоциуатт құдайы етіп жасауды өтінді. Патшаның білмеуімен мексикалықтар оны құрбандыққа шалуды жоспарлап отырды. Мексикалықтар осылай еткен жағдайда, ханшайым құдайларға қосылып, құдай болады деп сенген. Әңгіме бойынша, мейрам кешкі ас кезінде діни қызметкер рәсімнің бір бөлігі ретінде оның терісін алып шыққан. Мұны көрген Кульхуаканның патшасы мен халқы үрейленіп, мексикалықтарды қуып жіберді. 1325 жылы олар Тескоко көлінің батыс жағындағы шағын аралға қашып кетуге мәжбүр болды, онда олар өз қалаларын Теночтитлан қаласын салуға кірісті, ақырында үлкен жасанды арал жасады. Ацтектердің құдайы Хуицилопочтли ацтектерге өз қалаларын бүркітті көрген жерде, кактуста, тырнақтарында жылан бар жерде (қазіргі Мексика туы) құруды тапсырды. Ацтектер бұл көріністі Теночтитланның құрылған шағын аралында көрген көрінеді. Бұл аралдың солтүстік жағына тағы бір мексика тобы қоныстанды: бұл Тлателолько қаласы болды. Бастапқыда бұл тәуелсіз мексикалық патшалық болды, бірақ ақыр соңында оны Теночтитлан сіңіріп, "бесінші" квадрант ретінде қарастырды. Ернан Кортес пен Берналь Диас дель Кастильо сипаттаған атақты базар шынымен Тлателолькода орналасқан. 1376 жылы мексикалықтар алғашқы tlatoani, Acamapichtli, Culhuacan-дан үйренген әдет-ғұрыптарды ұстанады. Бұл дәстүрлер күнделікті тазалауды талап етті.
Ацтектердің үшжақты одағы
Теночтитлан, Теккоко және Тлакопанның Үштік Альянсы келесі 100 жылда Мексика шығанағы мен Тынық мұхит жағалауларына өз билігін иеленіп, кеңейтетін болды. Үшжақты одақтың басынан бастап, Теночтитлан негізінен әскери және жаулап алуды басқаратын, ал қалған екі қаланың басқа міндеттері болды. Теночтитланның әскери үстемдігі осы қаланың біртіндеп одақтағы үстем билікке айналуына әкелді. Союз құрметті сыйлық алған кезде 2/5 Теночитланға, 2/5 Текскокоға, 1/5 Тлакопанға кетті.
Ицкоатл билігі 14271440
Үштік одақтың алғашқы Тлатоани Ицкоатль болды және ол өзінің тескокандық басқарушысы Незахуалкойотлмен бірге одақ басқаратын аумақты оңтүстікке қарай кеңейте бастады, Куаунауак (қазіргі Куернавака) сияқты науа тілдес қалаларды және қазіргі Морелос штатындағы Хуэксотала, Коатлинчан және Тепозтланға қарай жаулап алды. Осы кезеңде көл жағасындағы Нахуан қалалары, мысалы, Ксочимилко, Кульуакан және Микквик те бағындырылды.
Моктезума I және Тлакаэнел 14401469
Ацтек империясының негізгі сәулетшілері - ағайынды ағайынды Тлакаэлель мен Моктезума I. Олар 3-ші Хуэй Тлатоани Хуицилихуитлдің ұлдары, 4-ші Хуэй Тлатоани Чимальпопоканың ағайындылары және 5-ші Ицкоатлдың немерелері болды. 1449 жылы Моктезума I Ицкоатлдың орнын басып, 6-шы Хуэйи Тлатоани болды. Тлакаэнел ацтектердің билігін және дінін реформалады. Моктезума І кеңеюді шын жүректен бастады. Ол ең алдымен Ицкоатль басып алған, бірақ содан кейін бүлік шығарған қалаларды қайтадан басып алуы керек болды. Ол бірнеше кішігірім қалалардан жаңа Ұлы ғибадатхананың құрылысына үлес қосуды сұрады, бірақ тек Халко бас тартты, бұл Моктезумаға оларға қарсы бірнеше жыл бойы соғыс бастауға себеп болды. Кейін ол ацтек саудагерлерін қорғауға деген сылтаумен хуастек жерін басып алды, содан кейін Коикстлахуаканың микстектеріне қарсы соғысқа шықты. Коистлахуака табысты жаулап алынды, бірақ микстек билеушісі Атональ ацтектердің жаулары болған Тлаксала мен Хуэксоцинконың науа мемлекеттерінен әскери көмек алды. Коистлахуака жеңілгеннен кейін көптеген микстек қолөнершілері ацтектердің астанасына көшірілді. Кейін Моктезума Вера-Круздың Тотонака қалаларына шабуыл жасап, Халапаны, Косамалоапанды, Котакстланы (қазіргі Куэлахтлан), Ахуилизапанды (қазіргі Оризаба) және солтүстікке қарай Хуастек аумағына қарай Тюкспан мен Ксилотепекті жаулап алды.
Тлакаэнел
Тлакаэнел ацтек империясының негізгі сәулетшілерінің бірі болды. 1420-ші жылдардың аяғында Тепанекке қарсы соғыс кезінде беделге ие болған Тлакаэлель 1487 жылы қайтыс болғанға дейін төрт Хуэйи Тлатоанидің билігі кезінде Ұлы визирь ретінде билік жүргізді. Тлакаэлель ацтектердің таңдалған халық ретінде тұжырымдамасын қайта қарастырды немесе нығайтты және тайпалық құдай / батыр Хуицилопочтлиді құдайлар пантеонының басына көтерді. Сонымен қатар, Тлакаэнел адам құрбандығының деңгейін және таралуын арттырды, әсіресе 1446 жылы басталған табиғи апаттар кезеңінде (Дюранның айтуынша). Моктесума I билігі кезінде ацтектер Тлаксала мен басқа да нахуан қалаларымен соғысқан гүлдер соғысын бастады. Ацтектердің ақсүйектігін нығайту үшін ол қарапайым халыққа еріншектер, алтын қолғаптар мен мақта шапан сияқты әшекейлерді киюге тыйым салған заңдарды жасауға және қолдануға көмектесті. Тлакаэлель билік құрған кезде мексикалар оның қол астындағы жерлер еді. Ақырында олар ацтектерге айналды, олар әлеуметтік жағынан топтарға бөлінген және экспансиялық империяның билеушілері болды.
Аксаякатл 1469-1481 және Тизок 1481-1486 жылдары
1469 жылы Моктезума I ұлы Аксаякатл таққа отырды. Оның тұсында Теночтитлан Тлателолько патшалығын өзіне сіңіріп алды. Аксаякатлдың әпкесі Тлателолконың талатоаниіне тұрмысқа шыққан болатын, ал соғысқа сылтау ретінде Аксаякатл оны қатаң жазалап отырғанын мәлімдеді. Ол Мексика алқабының батысындағы Толокан, Окуиллан және Малиналько қалаларын жаулап алды. Бұл кезде Теночтитлан қысқа "азаматтық соғысты" бастан кешірді, бұл кезде ацтектер Теночтитланның бір бөлігі деп санайтын Тлателольконың кішкентай қаласы олардың Тлатоани Мокихуикс басшылығымен көтерілді, ол Теночканың, Халканың, Тлаксальтеканың, Чололотеканың және Хьюэксотсинканың ұзақ уақыттан бері дұшпандарымен одақтасуға тырысты. Тлателолькалар жеңілді, содан кейін Аксаякатл өзіне көмектескен барлық билеушілерді, соның ішінде Ксочимилко билеушісін өлтіруді бұйырды. 1479 жылы батысқа қарай жорықтарын жалғастыра отырып, ол Тзинцунцзанда Пурепехалар тарапынан бұрын-соңды болмаған жеңіліске ұшырады. Бұл ацтектердің алғашқы үлкен жеңісі болды; ол қалпына келгеннен кейін, ол өзінің алдыңғысы жаулап алған Хуастека аймағын бақылауын нығайтуы керек болды. 1481 жылы Аксаякатлдың ағасы Тизок қысқа уақыт билік жүргізді, бірақ оның билігі өзінің тәжге тағалу соғысында алған қорлықпен бүлдірілді: Мецтитланда отомиялармен шайқасқанда ол өзінің тәжге тағалу салтанатында құрбандыққа шалу үшін 40 тұтқынды ғана алып келді. Бұл жеңістен кейін Тизок негізінен жаулап алынған аумақтарды бақылау үшін күресуге мәжбүр болды. Ол жаңа қалаларды бағындыра алмады, оның орнына, мүмкін, уланған, оның кіші інісі Ахуицотл болды.
Моктесума II Хокойоциннің билігі
1502 жылы Моктезума II-нің таққа отырғызылуында ацтектерге теонанакатл (науаль тілінде теотл (құдай, қасиетті) және нанакатл (шаңырақ) сөздерінің біріктірілген түрі) деп белгілі Псилоциб саңырауқұлағының түрі ұсынылды. Моктесума II, көптеген дереккөздер оны басқаша суреттесе де, салық жүйесін кеңейткен және оның алдыңғылары жасаған жаулап алуларды нығайтып, жаңа аумақтарды жаулап алған елеулі жауынгер болды. Оның жорықтары Соконуско аймағындағы Тапачула мен Табаскодағы Хикаланконың Чонтал Майя мемлекеттеріне дейін жетті. Тек ацтектердің Тлаксала, Хуэксоцинко және Пурепечаның арқан жаулары, сондай-ақ ацтектерді қызықтырмаған Тутутепек және Йопитцинконың микстек патшалықтары жеңілмеді. Осылайша 1519 жылы испандықтар келгенде ацтек империясының аумағы кеңінен жайылған болатын. Кейбір дереккөздерде Моктесума II және ацтектер испандықтардың келуін жер аударылған құдай Кетцлкоатлдың қайта оралуымен байланысты деп санайды, ол ақшыл және сақалмен қайтып келеді деп болжанады.
Ацтек империясының құлдырауы
Ацтектер 1521 жылы Испанияның қолына түсіп, астанасы Теночтитланды ұзақ қоршаулап алғаннан кейін, халықтың көп бөлігі аштықтан және талмадан қайтыс болды. Кортес 508 испандықпен жалғыз емес, Тлаксаладан келген 150 000 - 200 000 одақтаспен және ақырында басқа ацтектік мемлекетпен соғысты. Кортеспен бірге күресу үшін одақтастар табу қиынға соқпады, ацтектер көршілес қала-мемлекеттерге ұнамайды. Куаутемок, соңғы Хуэйи Тлатоани 1521 жылы 13 тамызда Кортеске берілді. Испаниялықтар Мезоамериканы (Чичимека соғыстары) басып алуды аяқтағанға дейін тағы 60 жылға жуық соғыс өтті, бұл процесс үш бөлек эпидемия, соның ішінде сирек кездесетін паратифтік қызбаның сирек кездесетін түрі болмаса, ұзаққа созылуы мүмкін еді. Испандықтардың Юкатанды жаулап алуына 170 жылдай уақыт кетті. Испанияның одақтастары болғандықтан, ең көп пайда тапқандар - тлаксакандар. Испандар содан кейін одақты бұзады, бірақ ондаған жылдардан кейін ғана.