Кіріспе

Латын тілінің грамматикасы

Латын тілі – сөздердің реті еркін болатын, күшті түбірленген тіл. Есімдер сан мен жаққа өзгереді; есімдіктер мен сын есімдер (қатысушылар да оның ішінде) сан, жақ және жынысқа өзгереді; ал етістіктер – тұлға, сан, уақыт, көрініс, етіс және қимылға өзгереді. Түбірленулер көбінесе сөздің соңғы буынының өзгеруімен білдіріледі, бірақ олар күрделірек болуы мүмкін, әсіресе етістіктерде. Сондықтан, етістіктер әртүрлі мағыналарды білдіру үшін 100-ден астам әртүрлі түбірге ие болуы мүмкін, мысалы, regō – «мен билеймін», regor – «мен биленемін», regere – «билеу», regī – «билену». Көптеген етістік формалары бір сөзден тұрады, бірақ кейбір уақыттарда етістік «Менмін» деген мағына беретін sum етістігінің бөлігі мен қатысушының қосылуынан жасалады; мысалы, ductus sum – «Мен жетектелдім» немесе ductūrus est – «Ол жетектейтін болады». Атаулар (жалпы есімдермен белгіленеді) үш грамматикалық жыныстың біріне жатады: еркек, әйел және орта. Аталған нәрсенің жынысы оған сілтеме жасайтын сын есімдердің, сандардың және есімдіктердің соңғы буындары арқылы білдіріледі: мысалы, еркек жануарлар – hic vir «осы адам» және hic gallus «осы әтеш», әйел жануарлар – haec mulier «осы әйел» және haec gallīna «осы тауық», ал жынысы белгісіз жануарлар – hoc ovum «осы жұмыртқа» немесе жалпы алғанда – hoc «осы нәрсе». Кейбір заттар мен абстракт ұғымдар да үш грамматикалық жыныстың біріне ие. Екі сан бар: жекеше (mulier – «әйел») және көпше (mulierēs – «әйелдер»). Жыныс пен санға ие болумен қатар, есімдер, сын есімдер және есімдіктер сөйлемдегі атқаратын қызметіне қарай әртүрлі түбірге ие болады, мысалы, rēx – «патша» (жатыс), бірақ rēgem – «патшаны» (толықтырғыш). Бұл әртүрлі түбірлер «жақтар» деп аталады. Көптеген есімдер бес жақтың біріне жатады: атау (жатыс), толықтырғыш (толықтырғыш), иелік («нің»), табыс («ке», «үшін») және құрал («мен», «ішінде»). Адамдарға (көрермендерге) арналған есімдерде шақыру жағы бар (біреуге тікелей сөйлеу үшін қолданылады). Орындардың есімдерінде жетінші жақ – орналас жағы бар; бұл көбінесе қалалар мен елдердің атауларында кездеседі, мысалы, Rōmae – «Римде». Латын тілінде анықталған немесе анықталмаған артикль жоқ, сондықтан rēx – «патша», «бір патша» немесе «сол патша» деген мағынаны контекстке қарай білдіруі мүмкін. Латын тіліндегі сөздердің реті көбінесе жатыс-толықтырғыш-етістік болады; алайда, басқа сөздердің реті де жиі кездеседі. Сөздердің әртүрлі реті әртүрлі мәнді білдіру үшін қолданылады. (Латын тіліндегі сөздердің ретіне қараңыз.) Сын есім есімнен бұрын немесе кейін келуі мүмкін, мысалы, vir bonus немесе bonus vir – «жақсы адам», бірақ кейбір сын есімдер, мысалы, ұлттық сын есімдер (vir Rōmānus – «римдік адам») әдетте есімнен кейін келеді. Латын тілі – про-дроп тілі; яғни, мағынаны күшейту үшін қолданылмаса, жатыстағы есімдіктер әдетте жіберіліп қалады, мысалы, amās өзі «сен сүйесің» дегенді білдіреді, «сен» есімдігін қосудың қажеті жоқ. Латын тілінде де қозғалыс бағытын білдіретін жеке сөздер мен тіркестердің орнына етістікке енгізілетін етістік құрамы бар. Мысалы, латын тіліндегі exit (ex және eo сөздерінің бірігісі) «ол/ол/ол шығып кетеді» дегенді білдіреді. Бұл мақалада дауыстың үстіндегі сызық (мысалы, ē) оның ұзын екенін көрсетеді.

Саны

Латынша зат есімдердің көпшілігі екі санға ие: жекеше және көпше. Мысалы, rēx "патша", rēgēs "патшалар". Аз ғана зат есімдер, plūrālia tantum ("тек көпше"), формасы бойынша көпше болғанымен, жекеше мағынаны білдіреді. Мысалы, castra "әскери лагерь", litterae "хат", nūptiae "үйлену тойы".

3-ші өрлеу

Үшінші жіктегі есімдердің жіктелу үлгілері әртүрлі болады. Кейбіреулері келесіше жіктеледі: mīles "солдат", urbs "қала", corpus "дене":

Жіктеу еркек әйел бейнесіз BrGLWh3 дара көп дара көп дара көп
Атау септігі mīles mīlitēs urbs urbēs corpus corpora 1 1 1
Шақыру септігі mīles mīlitēs urbs urbēs corpus corpora 2 5 6
Бағыныс септігі mīlitem mīlitēs urbem urbēs/ īs corpus corpora 3 4 4
Жіктеу септігі mīlitis mīlitum urbis urbium corporis corporum 4 2 2
Дат септігі mīlitī mīlitibus urbī urbibus corporī corporibus 5 3 3
Шығу септігі mīlite mīlitibus urbe urbibus corpore corporibus 6 6 5

Дегенмен, кейбір өзгерістер бар. Мысалы, vīs, vim, vī "күш" сөздерінде жалғыз санның бағыныс септігі im, ал шығу септігі ī болады; ал ignis "от" сияқты кейбіреулерінде шығу септігінде e орнына ī қолданылуы мүмкін. Кейбір есімдердің көпше түріндегі жіктеуі -um, ал басқаларында -ium болады. (Толық мәліметтер үшін латын тіліндегі жіктелуді қараңыз.) Үшінші жіктегі есімдер кез келген родта болуы мүмкін. Әдетте, есімнің атау септігінен оның жіктеу септігін болжау қиын: dux "жетекші" сөзінің жіктеу септігі ducis, ал rēx "патша" сөзінікі rēgis; pater "әке" сөзінің жіктеу септігі patris, ал iter "саяхат" сөзінікі itineris. Осы себепті жіктеу септігі әрқашан сөздіктерде беріледі және қалған септіктерді анықтау үшін қолданылуы мүмкін.

4-ші және 5-ші декленция

Төртінші және бесінші реттік есімдер сирек кездеседі. Олар төмендегідей өзгериді (manus "қол", genū "тізе", diēs "күн"):

ЖақәйелBrGLWh4 дара4 көп4 дара4н көп5 дара5 көп
Атау sözі manus manūs genū genua diēs diēs 1 1 1
Шақыру sözі manus manūs genū genua diēs diēs 25 6
Жіктеу sözі manum manūs genū genua diēm diēs 34 4
Меншік sözі manūs manuum genūs genuum diēī diērum 4 2 2
Байлау sözі manuī manibus genuī, genū genibus diēī diēbus 5 3 3
Шығару sözі manū manibus genū genibus diē diēbus 6 6 5

Төртінші реттік есімдер көбінесе еркек туысқа жатады, бірақ manus "қол" және anus "қарт әйел" сияқты кейбіреулері әйел туысқа жатады. Төртінші реттік есімдердің тек төрт бейтарап түрі бар. Бесінші реттік есімдер (diēs (м) "күн" есімдіксіз) көбінесе әйел туысқа жатады. rēs "зат" diēs-ке ұқсас, бірақ меншік және байлау жақтарындағы дара түріндегі "e" әрпі қысқа болады (reī).

Басқа есімдер

Жоғарыда айтылғандарға қоса, көбінесе грек тілінен алынған, ретсіз төмендеуге түсетін есімдер де бар, мысалы, Aenēās "Эней" (1-ші төмендеулі еркек есім). Шақыру формасы көбінесе атау формасымен бірдей, бірақ 1-ші және 2-ші төмендеулі еркек есімдердің жекеше түрінде басқаша болады, мысалы, Aenēā! – "Эней!" және domine! – "мырза!". Дегенмен, deus "құдай" сияқты кейбір сөздердің жеке шақыру формасы жоқ.

Сөздің тұлғалары

Әр заманның жекеше түрінде үш тұлғаға сәйкес келетін жұрнақтары бар, олар 1-ші жеке тұлға ("Мен"), 2-ші жеке тұлға ("Сен"), 3-ші жеке тұлға ("Ол, оған, сонда"), және көпше түрінде үш, олар 1-ші көпше тұлға ("Біз"), 2-ші көпше тұлға ("Сіздер"), және 3-ші көпше тұлға ("Олар"). Ежелгі грек тілінен айырмашылығы, латын тіліндегі етістікте екілік сан жоқ. 1-ші жекеше, 2-ші жекеше, 3-ші жекеше Мен Сен Ол, оған, сонда Мен сүйемін Сен сүйесің Ол, оған, сонда сүйеді 1-ші көпше, 2-ші көпше, 3-ші көпше Біз Сіздер Олар Біз сүйеміз Сіздер сүйесіздер Олар сүйеді.

Испан, француз және басқа роман тілдерінен айырмашылығы, латын грамматикасында құрметті 2-ші тұлға формалары жоқ: жоғары мәртебелі адамға сөйлегенде де жекеше 2-ші тұлға қолданылады. Дегенмен, 1-ші көпше тұлға көбінесе "Мен" мағынасында қолданылады.

Тұрақты және ретсіз етістіктер

Латын тіліндегі көптеген етістіктер тұрақты болып, төмендегі бес үлгінің бірін ұстанады. Бұлар 1-ші, 2-ші, 3-ші және 4-ші жіктелу деп аталады, олар инфинитивтің āre, ēre, ere немесе īre жалғауларымен аяқталуына қарай анықталады. (capiō сияқты етістіктер 3-ші жіктелудің өзгеше түрі ретінде қарастырылады, ал кейбір формалары 4-ші жіктелуге ұқсас.) "Болу" (sum) сияқты басқа етістіктер ретсіз және өздеріне тән үлгіге ие.

**БЕЛСЕНДІ ДӘУІР**

Мен көремін, мен жасаймын, мен жетекшілік етемін, мен қолға түсіремін, мен естимін.

| Есімдік | amō | videō | dūcō | capiō | audiō |
|---|---|---|---|---|---|
| Мен | amō | videō | dūcō | capiō | audiō |
| Сен | amās | vidēs | dūcis | capis | audīs |
| Ол/Ол/Сол | amat | videt | dūcit | capit | audit |
| Біз | amāmus | vidēmus | dūcimus | capimus | audīmus |
| Сіздер | amātis | vidētis | dūcitis | capitis | audītis |
| Олар | amant | vident | ducunt | capiunt | audiunt |

**Инфинитив:** amāre (1), vidēre (2), dūcere (3), capere (3), audīre (4)

**ПАЙЫПТЫҚ ДӘУІР**

Мен сүйіліп жатырмын, мен көріліп жатырмын, мен жетекшілік етіліп жатырмын, мен қолға түсіріліп жатырмын, мен естіліп жатырмын.

| Есімдік | amāror | vidēror | dūcor | capior | audior |
|---|---|---|---|---|---|
| Мен | amāror | vidēror | dūcor | capior | audior |
| Сен | amāris | vidēris | dūceris | caperis | audīris |
| Ол/Ол/Сол | amātur | vidētur | dūcitur | capitur | audītur |
| Біз | amāmur | vidēmur | dūcimur | capimur | audīmur |
| Сіздер | amāminī | vidēminī | dūciminī | capiminī | audīminī |
| Олар | amantur | videntur | ducuntur | capiuntur | audiuntur |

**Инфинитив:** amārī (1), vidērī (2), dūcī (3), capī (3), audīrī (4)

**РЕТСІЗ ЕТІСТІКТЕР**

Мен болып тұрам, мен қабілеттімін, мен әкелем, мен қалаймын, мен барамын.

| Есімдік | sum | possum | ferō | volō | eō |
|---|---|---|---|---|---|
| Мен | sum | possum | ferō | volō | eō |
| Сен | es | potes | fers | vis | is |
| Ол/Ол/Сол | est | potest | fert | vult | it |
| Біз | sumus | possumus | ferimus | volumus | īmus |
| Сіздер | estis | potestis | fertis | vultis | itis |
| Олар | sunt | possunt | ferunt | volunt | eunt |

**Инфинитив:** esse, posse, ferre, velle, īre

"Мен бармын" (adsum), "Мен қаламаймын" (nōlō), "Мен қайтып келемін" (redeō) сияқты күрделі етістіктер әдетте олардан жасалған қарапайым етістіктермен бірдей жалғауларды қолданады.

Үшінші жұпталу мысалы

Латын тіліндегі етістіктерде индикативті көңілде алты негізгі уақыт бар. Олардың үшеуі қазіргі сабаққа (мысалы, dūc) және үшеуі кемелді сабаққа (мысалы, dūx) негізделген. Сонымен қатар, субъюнктивті көңілде төрт уақыт, ал императивте екі уақыт бар. Алдағы уақытта сөздерді перифрастикалық түрде «менмін» немесе «менде бар» етістіктерінің жиынтығымен біріктіру арқылы жасауға болады, мысалы, ductūrus eram «Мен жетелемек едім» немесе ductum habeō «Мен жетеледім». Келесі кестеде 3-ші жұпталу етістігінің әртүрлі формалары берілген: dūcō. Басқа етістіктердегідей, әртүрлі уақыттарды жасау үшін үш түрлі сабақ қажет: үш кемелсіз уақытта dūc, үш кемелді уақытта dūx және кемелді қатысу мен супинде duct. Кез келген нақты етістіктің кемелді және супин сабақтарын әрқашан болжауға болмайды және көбінесе сөздікте қарауға тура келеді.

INDICATIVE
Active Passive
Present dūcō dūcis dūcit dūcimus dūcitis dūcunt Мен жетелеймін, сен жетелейсің, ол жетелейді, біз жетелейміз, сіздер жетелейсіздер, олар жетелейді. dūcor dūceris dūcitur dūcimur dūciminī dūcuntur Мен жетектеліп отырмын, сен жетектеліп отырсың, ол жетектеліп отыр, біз жетектеліп отырмыз, сіздер жетектеліп отырсыздар, олар жетектеліп отыр.
Future dūcam dūcēs dūcet dūcēmus dūcētis dūcent Мен жетелеймін, сен жетелейсің, ол жетелейді, біз жетелейміз, сіздер жетелейсіздер, олар жетелейді. dūcar dūcēris/edūcētur dūcēmur dūcēminī dūcentur Мен жетектеліп отырамын, сен жетектеліп отырасың, ол жетектеліп отырады, біз жетектеліп отырамыз, сіздер жетектеліп отырсыздар, олар жетектеліп отырады.
Imperfect dūcēbam dūcēbās dūcēbat dūcēbāmus dūcēbātis dūcēbant Мен жетеледім, сен жетеледің, ол жетеледі, біз жетеледік, сіздер жетеледіңіздер, олар жетеледі. dūcēbar dūcēbāris/redūcēbātur dūcēbāmur dūcēbāminī dūcēbantur Мен жетектеліп отырдым, сен жетектеліп отырдың, ол жетектеліп отырды, біз жетектеліп отырдық, сіздер жетектеліп отырдыңыздар, олар жетектеліп отырды.
Perfect dūxī dūxistī dūxit dūximus dūxistis dūxērunt/ēre Мен жетеледім, сен жетеледің, ол жетеледі, біз жетеледік, сіздер жетеледіңіздер, олар жетеледі. ductus sum ductus es ductus est ductī sumus ductī estis ductī sunt Мен жетектеліп отырдым, сен жетектеліп отырдың, ол жетектеліп отырды, біз жетектеліп отырдық, сіздер жетектеліп отырдыңыздар, олар жетектеліп отырды.
Future Perfect dūxerō dūxerīs/is dūxerit dūxerīmus dūxerītis dūxerint Мен жетелеген болармын, сен жетелеген боларсың, ол жетелеген болар, біз жетелеген болармыз, сіздер жетелеген боларсыздар, олар жетелеген болар. ductus erō ductus eris ductus erit ductī erimus ductī eritis ductī erunt Мен жетектеліп отырған болармын, сен жетектеліп отырған боларсың, ол жетектеліп отырған болар, біз жетектеліп отырған болармыз, сіздер жетектеліп отырған боларсыздар, олар жетектеліп отырған болар.
Pluperfect dūxeram dūxerās dūxerat dūxerāmus dūxerātis dūxerant Мен жетелеген едім, сен жетелеген едің, ол жетелеген еді, біз жетелеген едік, сіздер жетелеген едіңіздер, олар жетелеген еді. ductus eram ductus erās ductus erat ductī erāmus ductī erātis ductī erant Мен жетектеліп отырған едім, сен жетектеліп отырған едің, ол жетектеліп отырған еді, біз жетектеліп отырған едік, сіздер жетектеліп отырған едіңіздер, олар жетектеліп отырған еді.

SUBJUNCTIVE
Present dūcam dūcās dūcat dūcāmus dūcātis dūcant Мен жетелесем, сен жетелесең, ол жетелесе, біз жетелесек, сіздер жетелесеңіздер, олар жетелесе. dūcar dūcāris dūcātur dūcāmur dūcāminī dūcantur Мен жетектеліп отырсам, сен жетектеліп отырсаң, ол жетектеліп отырса, біз жетектеліп отырсақ, сіздер жетектеліп отырсаңыздар, олар жетектеліп отырса.
Imperfect dūcerem dūcerēs dūceret dūcerēmus dūcerētis dūcerent Мен жетелесем, сен жетелесең, ол жетелесе, біз жетелесек, сіздер жетелесеңіздер, олар жетелесе. dūcerer dūcerēris dūcerētur dūcerēmur dūcerēminī dūcerentur Мен жетектеліп отырсам, сен жетектеліп отырсаң, ол жетектеліп отырса, біз жетектеліп отырсақ, сіздер жетектеліп отырсаңыздар, олар жетектеліп отырса.
Perfect dūxerim dūxerīs dūxerit dūxerīmus dūxerītis dūxerint Мен жетелеген болсам, сен жетелеген болсаң, ол жетелеген болса, біз жетелеген болсақ, сіздер жетелеген болсаңыздар, олар жетелеген болса. ductus sim ductus sīs ductus sit ductī sīmus ductī sītis ductī sint Мен жетектеліп отырған болсам, сен жетектеліп отырған болсаң, ол жетектеліп отырған болса, біз жетектеліп отырған болсақ, сіздер жетектеліп отырған болсаңыздар, олар жетектеліп отырған болса.
Pluperfect dūxissem dūxissēs dūxisset dūxissēmus dūxissētis dūxissent Мен жетелеген едім, сен жетелеген едің, ол жетелеген еді, біз жетелеген едік, сіздер жетелеген едіңіздер, олар жетелеген еді. ductus essem ductus essēs ductus esset ductī essēmus ductī essētis ductī essent Мен жетектеліп отырған едім, сен жетектеліп отырған едің, ол жетектеліп отырған еді, біз жетектеліп отырған едік, сіздер жетектеліп отырған едіңіздер, олар жетектеліп отырған еді.

IMPERATIVE
Present dūc! dūcite! Жетеле! (бірлік) Жетелеңдер! (көптік)
Future dūcitō! dūcitōte! Жетеле! (бірлік) Жетелеңдер! (көптік) dūcitō dūcuntō Ол жетелесін, Олар жетелесін.

INFINITIVES
Present dūcere жетелеу
Future ductūrus esse жетелемек
Perfect dūxisse жетелеген
Periphrastic perfect ductūrus fuisse жетелемек болған

PARTICIPLES
Present dūcēns dūcentēs жетелеуде (бірлік), жетелеуде (көптік)
Future ductūrus/a/um жетелемек
Perfect ductus/a/um жетектеліп отырған

GERUNDIVE dūcendus/a/um жетектелуі керек
GERUND ad dūcendum dūcendī dūcendō жетелеу үшін, жетелеумен, жетелеу арқылы

SUPINE ductum (оны) (оңай) ductū (ол барады) жетелеу үшін (оңай) жетелеу үшін

Латын тілінде тек өткен шақта ғана перфективті аспект (мен жасадым) мен кемелсіз аспект (мен жасап жаттым) арасындағы айырмашылық кездеседі. Қазіргі немесе болашақ шақта бірдей уақыт екі аспектілік мағынаға ие. Ежелгі грек немесе қазіргі ағылшын тілдерінен айырмашылығы, бұл жерде мінсіз (мен жасадым) мен қарапайым өткен шақ (мен жасадым) арасында айырмашылық жоқ. Латын грамматикасында толық уақыт деп аталатын бір уақыт екі мағынада да қолданылады. Пассивтік императив депоненттік етістіктерден басқа, ешқашан қолданылмайды, мысалы, sequere mē! «Менің соңымнан ер!»

Сөз тәртібі

Латын тілінде сөздердің реті өте икемді, себебі оның синтаксисі иілгіш. Кәдімгі прозада әдетте тақырып, тікелей толықтық, жанама толықтық, сөз тіркестері немесе анықтауыштар, содан соң етістік келеді (бірақ есім мен етістік біріккенде, мысалы, *impetum facio* – «шабуылдаймын / шабуыл жасаймын» – есім әдетте етістікке жақын тұрады). Инфинитив сияқты қосымша, бірақ бағынышты етістік негізгі етістіктен бұрын келеді. Сипаттар мен қатысушылар көбінесе зат есімнен кейін тұрады, бірақ егер олар сұлулық, мөлшер, сан, жақсылық немесе шындық сипаттарын білдірсе, онда әдетте өзгертілген зат есімге дейін қойылады. Дегенмен, осы ережеден жиі ауытқулар болады. Қатыстық сөйлемдер әдетте олар сипаттайтын сөзден кейін орналасады. Сөйлемдегі грамматикалық рөл сөздердің ретіне емес, иілгіш формасына байланысты болғандықтан, латын тіліндегі сөздердің әдеттегі реті көбінесе өзгереді, бұл түсініктілікке кедері келтірмейді, бірақ мағынаны өзгертеді. Осы сөздердің реті классикалық латын прозасында ең көп кездеседі, бірақ олар жиі өзгертіледі. Ең сенімді деректер көрсеткендей, тілдік латынның сөздері көбінесе Тақырып – Толықтық – Етістік ретімен орналасқан. Мұны сардиния және сицилия сияқты консервативті роман тілдерінде де кездестіруге болады, онда етістік әлі де сөйлем соңында тұрады (қараңыз, Халықтық латын). Ежелгі латын тіліндегі әңгімелерде де Тақырып – Етістік – Толықтық реті жиі қолданылған болуы мүмкін, өйткені ол латыннан дамыған роман тілдерінде кең таралған. Алайда, поэзияда ырғақты сақтау үшін сөздердің реті жиі өзгертілді, онда дауыстылардың ұзақтығы (қысқа және ұзын дауыстылар, дифтонгтар) және қосымша дауыстар, емес, ырғақ пен сөздік стресс үлгілерді анықтады. Римдік ақындар көбінесе көзге емес, құлаққа арнап жазғанын естен шығармау керек; көптегендер өздерінің туындыларын тыңдаушылар алдында оқып, жариялады. Сондықтан, сөздердің ретін өзгерту риторикалық және метрикалық мақсаттарға қызмет етті; бұл түсініктілікке кедері келтірмеді. Мысалы, Вергилийдің «Эклогаларында» ол былай жазады: *Omnia vincit amor, et nōs cēdāmus amōrī!* – «Сүйіспеншілік бәрін жеңеді, біз де сүйіспеншілікке бойынайық!». *Omnia* (барлығы), *amor* (сүйіспеншілік) және *amōrī* (сүйіспеншілікке) сөздері олардың тиісті тіркестеріндегі ерекше орнымен ерекшеленіп тұрады. Келесі жұптардағы римдік *Mārcus* аты грамматикалық қолданылуына байланысты әртүрлі аяқталады. Әр жұптың екінші сөйлеміндегі рет латын тілінде дұрыс және түсінікті болар еді, ал ағылшын тілінде бұл ең жақсы жағдайда қиын, ең нашар жағдайда мағынасыз:

*Mārcus ferit Cornēliam*: Маркус Корнелияны ұрады. (Тақырып – Етістік – Толықтық)
*Mārcus Cornēliam ferit*: Маркус Корнелияны ұрады. (Тақырып – Толықтық – Етістік)
*Cornēlia dedit Mārcō dōnum*: Корнелия Маркусқа сыйлық берді. (Тақырып – Етістік – Жанама толықтық – Тікелей толықтық)
*Cornēlia Mārcō dōnum dedit*: Корнелия Маркусқа сыйлық берді. (Тақырып – Жанама толықтық – Тікелей толықтық – Етістік)