Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тарихқа дейінгі тас құрал
Prehistoric stone tool
Археологияда, ұнтақталған тас – дөңгелек пішіндес құралды ұнтақтау арқылы жасалған тас құралдар санаты. Ұнтақталған тас құралдар көбінесе базальт, риолит, гранит немесе басқа криптокристалдық және жанартаулық тастардан жасалады, олардың ірі құрылымы оларды өсімдіктер және басқа тастар сияқты басқа материалдарды ұнтақтауға өте ыңғайлы етеді. Ұнтақталған тастарда органикалық және бейорганикалық материалдар өңделіп, жеуге жарамды өнімдерге айналдырылады. Олар кейде археологиялық ескерткіштерде сақталған жалғыз артефакттар болып табылады және бүкіл әлемде кездеседі.
In archaeology, ground stone is a category of stone tool formed by the grinding of a coarse grained tool stone, either purposely or incidentally. Ground stone tools are usually made of basalt, rhyolite, granite, or other cryptocrystalline and igneous stones whose coarse structure makes them ideal for grinding other materials, including plants and other stones. Organic and inorganic materials are processed on ground stones into edible products. They are sometimes the only artefacts preserved on archaeological sites and are found worldwide.
Шығу тегі
Жер тас технологиясын пайдалану неолитпен, яғни Жаңа тас дәуірімен тығыз байланысты. Тас дәуірі Кристиан Юргенсен Томсен жасаған үш дәуір жүйесінен туындаған. Левант аймағында жер тас құралдары мезолиттің 2-ші кезеңінде (натуфтық мәдениетінде) пайда болады. Тарихи Жапонияда жер тас құралдары Жапон палеолиті кезінде пайда болған, бұл неолиттегі басқа аймақтарда пайдаланудан 25 мың жылға дейін бұрын болған болуы мүмкін.
The adoption of ground stone technology is associated closely with the Neolithic, also called the New Stone Age. The Stone Age comes from the three age system developed by Christian Jürgensen Thomsen. In the Levant ground stones appear in Mesolithic 2 (Natufian). In prehistoric Japan, ground stone tools appear during the Japanese Paleolithic, possibly predating adoption elsewhere in the Neolithic by 25,000 years.
Жасау
Жер асты тастары әртүрлі себептермен жасалып, қолданылды. Әр қолданыс адамның жер асты тасын жасау процесі мен дамуында әртүрлі нәтижелерге әкелді. Мысалы, балғаның басын жасау процесі үйдің әсемдеу бұйымын жасау процесінен мүлдем өзгеше. Дегенмен, жер асты тасын жасаудың көптеген процестері негізгі болып табылады. Жер асты тас құралын жасау үшін қандай тас таңдау керек болса, беріктігі ең маңызды фактор. Егер тас қатты соққыға төтеп бере алмай, керісінше, тез сынылып, жарылса, құралды жасауға жұмсалған еңбек бекер болады. Тас түрін таңдағанда, үлкен соққыларға төтеп беретін, қиылмайтын, қақпайтын және жарылмайтын болуы ең маңыздысы. Мұндай тастардың мысалдарына әктас, құмтас, гранит, базальт, риолит және басқа магмалық және криптокристалдық тау жыныстары жатады. Криптокристалдық тау жыныстары жер асты тастары үшін өте жақсы, себебі олардың құрылымы өте ұсақ түйіршіктерден тұрады. Бұл пайдалы, өйткені тастың құрамындағы түйіршіктер неғұрлым кіші болса, тас соғұрлым қатты болады. Тасқа тесік салу үшін өткір ұшты тастар немесе қатайтылған таяқтар қолданылды. Жер асты тасын қолмен айналдырып, өткір ұшын тасқа күшпен басып, көп уақыт пен еңбек жұмсау арқылы тесік жасауға болады. Процесті жылдамдату үшін, өткір ұшты басып тұрғанда, жартылай жасалған тесікке құм салынып, осылайша тас тез ұнтақталады. Тасқа толығымен тесік салу үшін, алдымен бір жағынан жартылай тесіліп, содан кейін екінші жағынан аяқталады. Кейбір жер асты тас құралдары басқа құралдармен қолдану нәтижесінде пайда болады: мысалы, қол тастар (маностар) метаттармен және басқа ұнтақтау тақталарымен (кверндермен) бірге қолданылады және тозу арқылы өңделеді. Басқа жер асты тас құралдарына ацздар, кельттер және балғалар жатады, олар қатты тас немесе құмды қайта-қайта ұнтақтау арқылы, көбінесе суды майлау ретінде пайдалана отырып, еңбекті қажет ететін және уақытты алатын әдіспен жасалады. Мұндай құралдар көбінесе ірі түйіршікті материалдарға қарағанда ұсақ түйіршікті материалдардан жасалады. Солтүстік Америка арктикасында Нортон, Дорсет және Туле құрал мәдениеттері және басқалары топырақтан жасалған құралдарды қолданды. Бұл құралдардың кең таралған түрлері - снаряд ұштары және улустар. Бұл құралдар көбінесе бос пішін жасау арқылы жасалған, яғни шикізат бір немесе екі жағынан жартылай кесіліп, содан кейін бос пішінге айналдырылып, абразивтер немесе доғарыштармен өңделеді.
Ground stones were created and used for a wide variety of reasons. Each use resulted in a different development and process by which a person created their ground stone. For example, the process for creating the head of a hammer is different from the process used to create a detailed decoration piece for one’s home. That being said, some processes are basic to most ground stone making. When choosing what type of stone to use for a ground stone tool, toughness is the most important factor. If the stone is not tough enough to withstand hard hits and instead just flakes and cracks easily, the work done to create the tool has gone to waste. A stone that will not shear, flake, or crack when tested against large impacts is the most important aspect when choosing what kind of stone to use. Examples of this kind of stone include limestone, sandstone, granite, basalt, rhyolite and other igneous and cryptocrystalline rocks. Cryptocrystalline rocks are good to use for ground stones because they have a very fine grain structure. This is helpful because the smaller the grains are in a rock, the harder the rock is. Holes could be ground out of stones with the use of sharp pointed stones or hardened sticks. By spinning the ground stone with one's hands and applying substantial pressure to the sharp point into the ground stone, a hole could be drilled into the stone with a large amount of time and effort. Sand would be used to help quicken the process by putting it in the partially formed hole as the sharp point was being pressed. The sand would help grind more of the stone away. To put a hole all the way through a piece of stone, it would be first drilled half way in one direction and be finished on the opposite side. Some ground stone tools are incidental, caused by use with other tools: manos, for example, are hand stones used in conjunction with metates and other grinding slabs (querns), and develop their ground surfaces through wear. Other ground stone tools include adzes, celts, and axes, which are manufactured using a labor intensive, time consuming method of repeated grinding against a harder stone or with sand, often using water as a lubricant. These tools are often made using durable finer grained materials rather than coarse materials. In the North American arctic, tools made of ground slate were used by the Norton, Dorset, and Thule tool cultures, among others. Common forms of these tools were projectile points and ulus. These tools were often purpose made by creating a blank, either by chipping or using a technique where the slate was sawed partway through on one or both sides and then snapped into a blank, then finished by grinding with abraders or whetstones.
Қолданылуы
Басқа таспен жасалғанда, оны сапқа орнатуға болатын етіп жасалған. Тасты ағаш немесе сүйек сияқты үлкен бөлікке бекіту үшін, тас ұнтақталып жасалғанда, бір жағында кем дегенде екі ойық жасалып, сапты бекітуге арналған терең ойыстар құрылатын. Бұл ойыстар тас күшпен соққанда жылмауына кепілдік беретін. Содан кейін берік былғары саптың үстіне және ойыстардың ішіне оралып, тас пен сапты бірге байлап қоятын. Тас ұнтақтары көбінесе тамақ ішетін ыдыс ретінде қолданылған. Үлкен тастарды пайдаланып, тас кесу арқылы ұзақ уақыт бойы тағамға арналған тостағандар мен қазандықтар жасалған. Әшекей тастар, мұқабалар, құлаққаптар және басқа да сәндік бұйымдар жасауға кеткен уақыт пен еңбек көп болғандықтан, жоғары мәртебелі адамдардың белгісі саналған. Тұқымдар мен жапырақтарды ұнтақтап, ұнтаққа айналдыру үшін дөңгелек және тегіс тас ұнтақтары тас тостағанның ішінде қолданылған. Бұл екі құрал хавндар мен итергіш деп аталады. Материал хавндарға салынып, ұнтақтау үшін итергіш хавндардың ішінде жылжытылып, басылған. Бұл процесті медицина және тамақ дайындау үшін пайдалануға болады. Хавндар мен итергіштер бүгін де көптеген тағам рецептерінде қолданылады.
When making the head of an axe out of stone, the piece would be made so it could be hafted. In order to have the stone hafted onto a larger piece, like wood or bone, the ground stone may have at least two notches ground out of one side of the stone, making grooves for the hafting material to lie inside. These grooves would ensure that the stone would not move when struck with a large force. Tough hide would then be wound around the handle and inside the grooves, binding the ground stone and the handle together. Ground stones were often used as dinnerware. Using large stones, lithic reduction would be done for long periods of time to create bowls and pots for food. Jewelry, beads, ear spools and other decorative ground stones were a sign of high status due to the time and effort needed to make pieces of such small size and detail. When mashing up seeds and leaves into powders, rounded and smooth ground stones would be used inside a stone bowl. This pair of tools is called a mortar and pestle. The material would be placed into the mortar and the pestle would be moved and pressed into the mortar to grind the material into a fine powder. This process could be used for medicine and cooking. The mortar and pestle are still used today for many cooking recipes.
Жер астындағы тастар
Тас белсенді (әрекет жасау, мысалы, қол тастары) немесе пассивті (әрекетті қабылдау, мысалы, тақта) құралға айналғаннан кейін, оны көптеген өнімдерді өңдеу үшін пайдаланады. Қызмет ету мерзімі біткен соң тасты қайта өңдеуге болады, оны ұнтақталған тас ретінде қайта қолдануға, құрылыс материалы ретінде пайдалануға немесе тастап жіберуге болады.
Once shaped into an active (making the action, e. g. handstones) or passive (receiving the action, e. g. slab) tool, the stone is used to process a large range of products. At the end of its life, the stone can be recycled either reused as a ground stone, used as a construction stone, or discarded
Талдау әдістері
Археологияда жер асты тастары өткендегі іс-әрекеттерді, егіншілік стратегияларын және қолдану процесін анықтау үшін зерттеледі. Жер асты тастары технологиясы дәнді өңдеумен байланысты күнделікті тұрмыстық технология ретінде белгіленді. Дегенмен, оларды зерттеу олардың түсінуге күрделірек және көп қызметті екенін көрсетті. Этнографиялық зерттеулер зерттеу мәселесін анықтау үшін маңызды, бірақ жер асты тастарының қызметін дұрыс анықтау үшін жеткіліксіз. Типология, этнографиялық зерттеулер және тәжірибелік үлгілер жер асты тастары технологиясын түсінуге көмектеседі. Оларды талдау үшін әдеттегі әдістер қолданылады: тозу іздері және ботаникалық қалдықтарды (дәнділер мен фитолиттерді) талдау.
In archaeology, ground stones are studied to document past activities, agriculture strategies and the process of domestication. Ground stones technology was identified as daily life technology associated with cereals processing. However, their study has shown that they are more complex to understand and have multi function. Ethnographic studies are essential to define the research question but are not enough to correctly determine the function of ground stones. Typology, ethnographic studies and experimental replicas help understand groundstone technologies. Typical methods are used to analyse them: the trace of wear and the analysis of botanical residues (starch grains and phytoliths).
Тозуды талдау
Бұл техника әртүрлі әрекеттердің (соғу, ұғыту, кесу) қалдырған тозу іздерін талдайды. Тозу іздері әрекетке ғана емес, сонымен қатар өнім түріне (органикалық немесе органикалық емес) және өңдеу процесіне де тән. Осы әдіс арқылы жарма үшін және тері өңдеуге арналған қол тастар ажыратылды.
This technique analyses the trace of wear left by the types of actions (pounding, grinding, cutting). The trace of wear is specific to the action but also the type of product (organic or inorganic) process. Handstones for cereals and hide processing were distinguished using this method.
Ботаникалық қалдықтар
Крахмал түйіршіктері мен фитолиттер – археологиялық контекстте жақсы сақталатын және ұңғыл тастың микрожарықтарында қалуға жеткілікті кішкентай ботаникалық қалдықтар. Бұл ботаникалық қалдықтарды талдау тастардың қызметін нақтылау үшін маңызды. Өсімдік қалдықтарын зерттеу үшін стандартталған әдіс-тәсіл қолданылады. Алдымен, тіс щеткасы және ультрадыбыстық ванна қолданылып, ұңғыл тастардан экстракттар алынады. Содан кейін, қалдықтар поляризацияланған микроскоп астында қарастырылады. Аяғында, крахмал қазіргі заманғы тәжірибелік крахмал түйіршіктерінің анықтамалық жинағымен салыстырылады.
Starch grains and phytoliths are botanical remains which are well preserved in archaeological context and are small enough to be trapped in the micro crevice of a ground stone. Analyzing the botanical remains is essential to precise the function of the stones. A standardized protocol is used to study plant remains. First, there are extracts from the ground stones, using a toothbrush and an ultrasonic bath. Then, the residues are observed under a polarised microscope. And finish, starch are compared to a reference collection of experimental modern starch grains.