Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хан қытайларының дәстүрлі өлшеу жүйесі
Traditional system of measurement used by Han Chinese
Қытай өлшеу бірліктері, қытай тілінде shìzhì ("базар жүйесі") деп аталады, бұл хан қытайларының дәстүрлі өлшем бірліктері. Шаң әулетінен бері қытай сандары ондық (10-дық) жүйеде болғанымен, бірнеше қытай өлшемдері он алтылық (16-дық) жүйені қолданады. Жергілікті қолданыстар әртүрлі болды, бірақ қытай династиялары әдетте стандартты өлшемдерді жариялап, өз тарихтарында алдыңғыларының жүйелерін тіркеді. Қазіргі уақытта Қытай Халық Республикасы нарықтық бірліктерге негізделген, бірақ метрикалық жүйеде дөңгелектелген мәндерге стандартталған әдеттегі бірліктерді сақтайды, мысалы, дәл 500 граммдық джин немесе кати. Көптеген метрикалық бірліктердің қытайша атауы ең жақын дәстүрлі бірлікке негізделген; шатасу туындаған жағдайда дәстүрлі бірлікті көрсету үшін "базар" (shì) сөзі, ал метрикалық мән үшін "жалпы" немесе "публикалық" (gōng) сөзі қолданылады. Тайвань, Корея сияқты, өздерінің дәстүрлі бірліктерін жапондық өлшемдерге стандарттады және оларды метрикалық негізге ауыстырды, мысалы, Тайваньдық пин шамамен 3.306 м² квадрат кенге негізделген. Гонконгтың әкімшілік аймағы өздерінің дәстүрлі бірліктерін пайдалануды жалғастыруда, қазір олар метрикалық бірліктермен жергілікті теңдеу негізінде заңмен анықталған. Мысалы, Гонконгтың катисі дәл 604.78982-ге тең. Ескерту: Ұзындық, аудан және масса үшін бірдей аталатын lí (釐 немесе 厘) және fēn (分) кішкентай бірліктері әртүрлі өлшемдерге қатысты.
Chinese units of measurement, known in Chinese as the shìzhì ("market system"), are the traditional units of measurement of the Han Chinese. Although Chinese numerals have been decimal (base 10) since the Shang, several Chinese measures use hexadecimal (base 16). Local applications have varied, but the Chinese dynasties usually proclaimed standard measurements and recorded their predecessor's systems in their histories. In the present day, the People's Republic of China maintains some customary units based upon the market units but standardized to round values in the metric system, for example the common jin or catty of exactly 500g. The Chinese name for most metric units is based on that of the closest traditional unit; when confusion might arise, the word "market" (, shì) is used to specify the traditional unit and "common" or "public" (, gōng) is used for the metric value. Taiwan, like Korea, saw its traditional units standardized to Japanese values and their conversion to a metric basis, such as the Taiwanese ping of about 3.306m2 based on the square ken. The Hong Kong SAR continues to use its traditional units, now legally defined based on a local equation with metric units. For instance, the Hong Kong catty is precisely 604.78982. Note: The names lí (釐 or 厘) and fēn (分) for small units are the same for length, area, and mass; however, they refer to different kinds of measurements.
Тарих
Лицзи бойынша, алғашқы өлшем бірліктерін аңыз бойынша Сары Император жасаған. Сяо Эря және Конгцзы Цзяю ұзындық өлшемдері адам денесінен шығарылғанын айтады. Ұлы Тарихшының жазбаларында бұл адам денесі өлшемдері үйлесімсіздікке алып келді, ал Ұлы Ю, тағы бір аңыз тұлға, ұзындық өлшемдерін біріктірді. Шан әулетінің қабірлерінен ондық бірліктері бар сызғыштар табылған. Чжоу дәуірінде патша ақсүйектерге мемлекеттік билік берді және өлшем бірліктері мемлекеттен мемлекетке қарай үйлесімсіз бола бастады. Соғысқан мемлекеттер кезеңінен кейін Цинь Шихуан Қытайды біріктірді, содан кейін өлшем бірліктерін стандарттады. Хан әулеті кезеңінде бұл өлшемдер әлі де қолданылып, Хан кітабында жүйелі түрде сипатталған. Астрономиялық құралдар келесі ғасырларда чи ұзындығының өзгере қоймағанын көрсетті, себебі күнтізбе тұрақты болуы керек еді. Мин әулетінде ондық бірліктер енгізілгенге дейін дәстүрлі жүйе қайта қарастырылмады.
According to the Liji, the legendary Yellow Emperor created the first measurement units. The Xiao Erya and the Kongzi Jiayu state that length units were derived from the human body. According to the Records of the Grand Historian, these human body units caused inconsistency, and Yu the Great, another legendary figure, unified the length measurements. Rulers with decimal units have been unearthed from Shang dynasty tombs. In the Zhou dynasty, the king conferred nobles with powers of the state and the measurement units began to be inconsistent from state to state. After the Warring States period, Qin Shi Huang unified China, and later standardized measurement units. In the Han dynasty, these measurements were still being used, and were documented systematically in the Book of Han. Astronomical instruments show little change of the length of chi in the following centuries, since the calendar needed to be consistent. It was not until the introduction of decimal units in the Ming dynasty that the traditional system was revised.
Республика дәуірі
1915 жылы 7 қаңтарда Бейяң үкіметі өлшеу заңын жариялады, онда метрикалық жүйе стандарт ретінде ғана емес, сонымен қатар Цинь әулетінің анықтамаларына тікелей негізделген қытай стиліндегі өлшемдер жиынтығы (营造尺库平制) да қолданылатын болды. 1929 жылы 16 ақпанда Ұлттық үкімет Метрикалық жүйені ресми стандарт ретінде қабылдау және жаңа қытай өлшем бірліктерін 11-бапта жеке сату және саудамен шектеу мақсатындағы Салмақ және өлшем туралы заңды қабылдады және жариялады. Бұл жаңа "базарлық" бірліктер дөңгеленген метрикалық сандарға негізделген.
On 7 January 1915, the Beiyang government promulgated a measurement law to use not only metric system as the standard but also a set of Chinese style measurement based directly on the Qing dynasty definitions (营造尺库平制). On 16 February 1929, the Nationalist government adopted and promulgated The Weights and Measures Act to adopt the metric system as the official standard and to limit the newer Chinese units of measurement to private sales and trade in Article 11, effective on 1 January 1930. These newer "market" units are based on rounded metric numbers.
Қытай Халық Республикасы
Қытай Халық Республикасының Үкіметі 1959 жылғы 25 маусымда Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесінің қаулысына сәйкес, метрикалық жүйемен қатар нарықтық жүйені қолдануды жалғастырды. Бірақ 1 катты 500 граммға тең деп белгіленген болатын, ол провинциялар бойынша ауыстыру кезінде 16 (ескі) таэльдің орнына 10 (жаңа) таэльге бөлінетін болды. Қателіктерді болдырмау мақсатында, қытайлық дәрілік рецепттерге арналған дәрі-дәрмектер ауыстырудан босатылды. 1984 жылғы 27 ақпанда Қытай Халық Республикасының Мемлекеттік Кеңесі нарықтық жүйені 1990 жылдың соңына дейін қолдануға болатынын және сол мерзімге дейін ұлттық заңнамалық өлшемдерге көшуді тапсырды. Алайда, егістік жерлерге қатысты өлшемдер осы міндетті метрикалық жүйеге көшуден кейінгі зерттеулер мен сараптамаларға дейін босатылды.
The Government of the People's Republic of China continued using the market system along with metric system, as decreed by the State Council of the People's Republic of China on 25 June 1959, but 1 catty being 500 grams, would become divided into 10 (new) taels, instead of 16 (old) taels, to be converted from province to province, while exempting Chinese prescription drugs from the conversion to prevent errors. On 27 February 1984, the State Council of the People's Republic of China decreed the market system to remain acceptable until the end of 1990 and ordered the transition to the national legal measures by that time, but farmland measures would be exempt from this mandatory metrication until further investigation and study.
Гонконг
1976 жылы Гонконгтың метрикалық заңы халықаралық бірліктер жүйесіне (СИ) көшуді кезең-кезеңімен жүргізуге рұқсат берді. Салмақтар мен өлшемдер туралы заң метрикалық, британдық және қытай бірліктерін анықтайды. 2012 жылдан бері барлық үш жүйе саудада қолданылуға заңмен рұқсат етілген және кеңінен таралған.
In 1976 the Hong Kong Metrication Ordinance allowed a gradual replacement of the system in favor of the International System of Units (SI) metric system. The Weights and Measures Ordinance defines the metric, Imperial, and Chinese units. As of 2012, all three systems are legal for trade and are in widespread use.
Макао
1992 жылдың 24 тамызында Макао No 14/92/M заңын жариялады, оған сәйкес Гонконгта қолданылатын, британдық және АҚШ-тың дәстүрлі өлшем бірліктеріне ұқсас қытай өлшем бірліктері заң күшіне енгеннен бастап (1993 жылдың 1 қаңтары) бес жыл бойына тиісті SI шамаларын көрсете отырып қолданылуға рұқсат етілді, ал одан кейін үш жыл бойы қытай, британдық және АҚШ өлшем бірліктері SI жүйесіне қосымша ретінде пайдаланылуы мүмкін болды.
On 24 August 1992, Macau published Law No. 14/92/M to order that Chinese units of measurement similar to those used in Hong Kong, Imperial units, and United States customary units would be permissible for five years since the effective date of the Law, 1 January 1993, on the condition of indicating the corresponding SI values, then for three more years thereafter, Chinese, Imperial, and US units would be permissible as secondary to the SI.
Қытайдың 1915 жылы жарияланған ауданы
+ 1915 жылы жарияланған қытайлық өлшем бірліктерінің кестесі
Сәйкес шамасы Метрикалық шамасы Империялық шамасы Ескертулер
lí 市厘 50 мг 0.001764 кэш
fēn 市分 1/1000 500 мг 0.01764 кандарин
qián 市錢 1/100 5 г 0.1764 унция мас немесе қытайлық драм
liǎng 市兩 1/10 50 г 1.764 унция таэль немесе қытайлық унция
jīn 市斤 1500 г 1.102 фунт катти немесе қытайлық фунт бұрын 16 лиан = 1 джин
dàn 市擔 100 50 кг 110.2 фунт пикуль немесе қытайлық жүз салмағы
+ Table of Chinese area units promulgated in 1915Relative valueMetric valueImperial valueNoteslí市厘50 mg0.001764cashfēn市分1/1000500 mg0.01764candareenqián市錢1/1005 g0.1764 ozmace or Chinese dramliǎng市兩1/1050 g1.764 oztael or Chinese ouncejīn市斤1500 g1.102 lbcatty or Chinese pound formerly 16 liang = 1 jindàn市擔10050 kg110.2 lbpicul or Chinese hundredweight
Метрлік масса бірліктері
Граммды білдіретін қытай сөзі – 克 kè; ол қытай стандартты SI префикстерін ("милли", "дека" және тағы басқалар) қабылдай алады. Дегенмен, килограммды әдетте 公斤 gōngjīn деп атайды, яғни метрикалық jīn.
The Chinese word for gram is 克 kè; this can take the Chinese standard SI prefixes (for "milli ", "deca ", and so on). A kilogram, however, is commonly called 公斤 gōngjīn, i. e. a metric jīn.
Гонконг пен Макаоның массалық бірліктері
+ Гонконгтағы қытай уақыт бірліктерінің тізімі 時 (T) 時 (S) 8 1/3 kè 4 kè2 сағат 1 сағат xiǎoshí (小時, lit. кіші shí) қазіргі уақытта "сағат" сөзін білдіру үшін қолданылатын бірлік, екіұштылықты болдырмау мақсатында (Цинь дәуірінен бұрын) 10 kè2 сағат 24 минут shíchén 時辰 (T) 時辰 (S) 8 1/3 kè 2 сағат (Цинь дәуірінен бұрын) 10 kè2 сағат 24 минут xiǎoshí 小時 (T) 小时 (S) 60 fēn 1 сағат rì / tiān 日/天 12 shíchén 24 xiǎoshí 24 сағат 1 күн.
+ Table of Chinese mass units in Hong Kong 時 (T)时 (S)8 1/3 kè 4 kè2 hours1 hour the xiǎoshí(小時, lit. minor shí) is currently a unit used to express "hour" in order to avoid ambiguity(pre Qin) 10 kè2 hours 24 minutes shíchén 時辰 (T)时辰 (S)8 1/3 kè 2 hours (pre Qin) 10 kè2 hours 24 minutes xiǎoshí 小時 (T)小时 (S) 60 fēn 1 hour rì / tiān 日/天12 shíchén24 xiǎoshí24 hours1 day
Тарихнама
Қолданыста жүздеген ресми емес өлшемдер болғандықтан, библиография өте кең. У Ченглоудың 1937 жылғы «Қытай өлшемдері тарихы» басылымы 1980-ші жылдарға дейін қалыпты стандарт болып келді, бірақ ол көбінесе сақталған әдеби мәліметтерге негізделген. Жаңа зерттеулер археологиялық жаңалықтарға көбірек мән береді. 2012 жылы Цао және авторлар тобы зерттелген кезеңдер бойынша жіктелінген, салыстырмалы түрде жақындағы және толыққанды библиографияны жасады; қысқа тізім үшін Уилкинсонның 2000 жылғы «Қытай тарихы» еңбегіне жүгініңіз.
As there were hundreds of unofficial measures in use, the bibliography is quite vast. The editions of Wu Chenglou's 1937 History of Chinese Measurement were the usual standard up to the 1980s or so, but rely mostly on surviving literary accounts. Newer research has put more emphasis on archeological discoveries. A relatively recent and comprehensive bibliography, organized by period studied, has been compiled in 2012 by Cao & al. ; for a shorter list, see Wilkinson's year 2000 Chinese History.